Indland skn

Knverjar hafa vaki heimsathygli fyrir rttkar og rangursrkar umbtur efnahagsmlum san 1978. eir byrjuu v a leysa landbnainn r lingi me v a leyfa bndum loksins a selja afurir snar markai n milligngu rkisins. Bndur tku fjrkipp: eir voru ekki bnir a gleyma v, hvernig einkarekstur gengur fyrir sig, v a kommnistar komust ekki til valda Kna fyrr en 1949. Fjrkippur sveitanna skipti skpum landsvsu, ar e yfirgnfandi hluti knversku jarinnar hefur framfri sitt af landbnai. Stjrnvld rust san smm saman markasvingu rum svium efnahagslfsins ljsi grar reynslu af hamskiptum landbnaarins. Umskiptin standa enn: hagvxtur Kna hefur veri mikill einkum san 1990, en frist nr kraftur umbtastarfi, enda tt hld su um a, hversu reianlegar opinberar hagvaxtartlur Knastjrnar eru. Hitt dylst engum, sem hefur augu og eyru, a Kna hefur gerbreytzt til batnaar, einkum borgirnar og strandhruin. framhaldandi efnahagsumbtur hljta innan tar a kalla samsvarandi stjrnarbtur, .e. auki lri og um lei afnm einkartti Kommnistaflokksins til stjrnarstarfa.

Gur rangur Knverja hefur dregi athyglina fr sambrilegum umskiptum, sem hafa veri a eiga sr sta Indlandi. Umskiptin ar hfust a vsu sar en Kna, ekki fyrr en um ea upp r 1990, en au hafa bori dgan rangur. Aferin er hin sama og Kna: a draga r rkisafskiptum af efnahagslfinu, gefa markasflunum lausari taum og opna hagkerfi fyrir erlendum viskiptum og fjrfestingu. Fram a 1990 hfu Indverjar bi vi stirbusalega mistringu nr llum skpuum hlutum, rum ri a sovzkri fyrirmynd, og tt frekar ltil viskipti vi umheiminn; eir framleiddu m.a.s. blana sna sjlfir. Innilokunarstefnan hlt lfskjrum flksins niri og bitnai jafnframt magni og gum framleislunnar. Hefi r komi til hugar a kaupa r indverskan bl?

Tveir risar

Myndin snir run jarframleislu mann Indlandi og Kna s.l. 40 r. Framleislan er metin Bandarkjadollurum: dollararnir eru hafir verlagi hvers rs, svo a bir ferlarnir eru brattari en eir vru fstu verlagi, en etta hefur ekki hrif afstu ferlanna hvors til annars. Taki eftir v, a Indland og Kna hldust nokkurn veginn hendur allar gtur fr 1962 fram a 1990, og hafi Indland heldur vinninginn rin 1980-90. Eftir a skildi leiir. Indland hlt a vsu fram a vaxa svipuum hraa og ur, en Kna tk rs, svo a tekjur mann Kna eru n nr tvisvar sinnum meiri en Indlandi. Eigi a sur stendur Indland a msu leyti vel a vgi. Indverjar hafa bi vi lri fr ndveru. eir kunna ensku. Og eir standa n fremstu r eirra ja, sem framleia hugbna handa heiminum. Svo er fyrir a akka mikilli og gri tknimenntun Indlandi. Bangalor er strveldi tlvuheiminum og jafnast vi Slikondal Kalifornu. Fr Bangalor streyma n njungar t um landi, ekki aeins tlvunjungar, heldur einnig mis nnur nmli, v a flki Bangalor setur marki htt og skir fyrirmyndir snar til tlanda: a heimtar gar samgngur, smajnustu og veitingastai og annig fram og gerir sr ekki a gu gamalt sleifarlag, hvorki opinberri jnustu n einkarekstri. Brarbrunar eru sjaldgfir Bangalor.

Svipa hefur veri a gerast Svj undangengin r. Atvinnuleysi ar var miki og rltt rum saman, m.a. vegna ess a vinnulggjfin leyfi ekki ngan sveigjanleika vinnumarkai. Stjrnvld ltu vinnulgin eiga sig af tillitssemi vi verklshreyfinguna, en eigi a sur hefur dregi verulega r atvinnuleysinu sustu r. a gerist a nokkru leyti vegna ess, a htknifyrirtkin Svj – og au eru mrg og flug, me smafyrirtki L. M. Ericsson broddi fylkingar – fru kringum vinnulggjfina. au ru mannskap og rku eftir rfum eins og tkast Slikondal og Bangalor, og stjrnvld horfu hina ttina. annig losnai talsvert um snskan vinnumarka, og vinnumenningin tlvugeiranum smitai t fr sr. Kosturinn vi a leyfa fyrirtkjum a segja upp flki eftir rfum er s, a hika au ekki heldur vi a ra flk, egar vel gengur. Uppsagnarhft jafngilda rningarhmlum.

Svo er anna. Fyrir nokkrum rum lsti Gerhard Schrder kanslari zkalands huga snum v a flytja inn til zkalands 30.000 tlvuverkfringa fr Bangalor til a rtta hlut jverja tlvumlum. a var uppi ftur og fit zkalandi: mnnum sndist sumum, a essi rager vera tilri vi Indland. En mli er ekki alveg svo einfalt. Ef 30.000 indverskum tlvufringum bjast strf zkalandi vi miklu betri launum en eim eru greidd heima hj sr, sendir brottflutningur eirra a heiman skr skilabo til eirra, sem eftir sitja: menntun borgar sig. a virist v lklegt, a tilbo eins og etta rvi eftirskn eftir menntun og um lei hagvxt Indlandi, egar fram la stundir.

Gangrar hagvaxtar

Skoum baklandi betur. Hvers vegna hefur grskan Kna veri meiri en Indlandi? Athugum fyrst innlenda fjrfestingu. Hn hefur haldizt stug Kna kringum rskan rijung af landsframleislu san 1960. Lengi framan af var ekki hgt a treysta v, a ll essi fjrfesting bri ar, enda var hn kvein eftir leikreglum rstjrnarinnar eins og Sovtrkjunum. Sovtmenn fjrfestu einnig reiinnar bsn, en fjrfestingin ar bar ltinn vxt, vegna ess a a var ekki stofna til hennar heilbrigum viskiptaforsendum. Hi sama gilti um Kna framan af valdaferli kommnista, en etta byrjai a breytast smm saman kjlfar umbtanna 1978. Indland er anna ml. ar hefur fjrfestingin mjakast r 15% af landsframleislu 1960 upp 22% 2001, svo a Indverjar standa n jafnftis OECD-lndum a essu leyti, en langt a baki Knverjum. Hva um erlenda fjrfestingu? Hn var engin Kna lengi framan af, en hefur aukizt hrum skrefum s.l. 20 r og nemur n 4-5% af landsframleislu. Indverjar byrjuu aftur mti ekki a taka mti erlendri fjrfestingu fyrr en eftir 1990, og hn er enn vera, langt undir 1% af landsframleislu 2001.

Hva um erlend viskipti? au voru sraltil 1960: nam tflutningur Knverja vrum og jnustu ekki nema 2% af landsframleislu mti 4% Indlandi. San hefur dmi snizt vi. Kna er n mun opnara en Indland. tflutningshlutfalli Kna var komi upp 26% 2001 mti 14% Indlandi. 

Og hva um menntamlin? jirnar tvr stu jafnftis ri 1970: sendu r bar fjrung allra unglinga framhaldsskla. Knverjar hafa san fari fram r Indverjum: Kna skja n tveir af hverjum rem unglingum framhaldsskla mti helmingi Indlandi. ru mli gegnir um hsklastigi. ri 1970 stti aeins sundasti hver Knverji hskla, en tuttugasti hver Indverji. N skir aftur mti tlfti hver Knverji hskla og tundi hver Indverji, svo a Indverjar hafa enn vinninginn, tt Knverjar hafi dregi .

msir flagsvsar segja smu sgu og hagvsarnir a ofan. Bar jirnar lifa miklu lengur en r geru fyrir einum mannsaldri. Knverjar gtu vnzt ess a n 36 ra aldri ri 1960, en Indverjar 44 ra aldri: a var allt og sumt. ri 2001 gtu Knverjar hinn bginn vnzt ess a vera nstum sjtugir mti 63 rum Indlandi. Mealvi Knverja hefur v nrri v tvfaldazt san 1960. Knverjum hefur einnig gengi betur a trma lsi. Nrri helmingur fullorinna Knverja var ls ri 1970, en n er fullorinslsi komi niur 14%. Tveir af hverjum rem fullvaxta Indverjum voru lsir 1970, en n er lsishlutfalli 42%. Knverjum hefur svo a segja alveg tekizt a eya lsi meal ungs flks aldrinum 15-24 ra (lsi er 2% eim hpi), en Indverjum ekki (rsklega fjri hver Indverji aldrinum 15-24 ra er enn ls).

Tkum einn kvara enn. Indverskar konur fddu 6-7 brn a jafnai ri 1960, en n fa r rj brn. a er framfr, v a mikil flksfjlgun dregur r hagvexti. Til samanburar fddu knverskar konur 3-4 brn a mealtali 1960, en n fa r frri en tv, svo a Knverjum fer n fkkandi. Indverjar vera ornir fleiri en Knverjar innan feinna ratuga skv. mannfjldaspm Aljabankans.

fram hrra

Efnahagsframfarir Indlands hafa falli skugga eirra gagngeru umskipta, sem tt hafa sr sta Kna san 1978. Eigi a sur hafa Indverjar n miklum rangri sustu 10-15 r. Margt bendir til ess, a Indverjar muni byggja fram essum rangri nstu r og ratugi og n a lyfta svaxandi hluta jarinnar upp r eirri rbirg, sem hefur marka Indland rsundir. Takist eim a, og takist Knverjum einnig a halda snu striki og leyfa lri, mun heimurinn halda fram a gerbreytast til batnaar, v a rijungur jararba br essum tveim lndum. Framrun Indlands og Kna skiptir allan heiminn mli.

Vsbending, 3. aprl 2004.


Til baka