Menntun, jfnuur og hagvxtur I

 

Hvernig tli vri umhorfs um heiminn, ef allir vru jafnir? a er ef allir hefu ekki aeins smu tkifri, svo sem egnar lrisrkja eiga yfirleitt sklausan rtt samkvmt kvum stjrnarskr, heldur bru eir einnig hi sama r btum h reynslu og afkstum. essu er fljtsvara: efnahagslfi vri lama. Enginn myndi sj sr hag a leggja sig fram, afkstin vru v ltil og lleg og lfskjrin eftir v. Af essari einfldu tilraun m ra nausyn ess, a einstaklingurinn hafi frelsi til a nta tkifri sn ann veg, a hann geti bori meira r btum en arir fyrir eigi tilstilli. Sem sagt: jflagi bur egnum snum lk kjr eftir reynslu og afkstum hvers og eins af hagkvmnisstum og einnig af rttltisstum, v a jflag, sem virir ekki rtt manna til a bta kjr sn fyrir eigi tilstilli, getur varla talizt rttltt. jfnuur a einhverju marki er bi nausynlegur og beinlnis skilegur a v leyti, a fullkominn jfnuur getur ekki samrmzt hagkvmu og rttltu jlfi.

Og vaknar essi spurning: hversu mikill jfnuurinn a vera? a segir sig sjlft, a alger m hann ekki vera eim skilningi, a jartekjurnar falli allar einum egn skaut. vlk skipan vri bi frmunalega ranglt og ekki sur hagfelld. a blasir v vi, a einhvern milliveg arf samflagi a finna hagskipulag, ar sem jfnuur er hvorki of ltill n of mikill. En hvar liggja landamrin?

 

fugt U

Byrjum v a skoa sambandi milli jartekna og jafnaar skiptingu jaraus og tekna. Fyrir nr hlfri ld leiddi bandarsk-rssneski hagfringurinn Simon Kuznets (1901-1985) lkur a v, a samband jafnaar og tekna fri eftir runarstigi hvers lands. Hann lsti v, hversu ftk lnd urfa yfirleitt a ola meiri jfnu skiptingu aus og tekna me vaxandi tekjum framan af hagroskaferli snum, en san, egar kvenu roskastigi er n, snst dmi vi, sagi Kuznets: byrjar jfnuurinn yfirleitt a minnka aftur me vaxandi tekjum. annig er samband jafnaar og jartekna eins og fugt U laginu: jfnuurinn vex fyrst me vaxandi tekjum og byrjar san a minnka aftur, egar tekjurnar eru komnar upp fyrir kvei mark. Menn hafa tzt sj merki um Kuznetskrfuna, sem svo er nefnd, hagtlum fyrir einstk lnd yfir lng tmabil, en ekki mjg greinilega, v a a er ekki heiglum hent a sl mli jfnu skiptingu aus og tekna. Kuznets fkk Nbelsverlaun hagfri 1971.

Mynd 1 snir, a sambandi milli jafnaar og jartekna getur einnig tt vi um samanbur lkra ja me lkar tekjur. Myndin nr yfir 75 lnd ll au lnd, sem Aljabankinn til tekjuskiptingartlur um. Hver punktur myndinni lsir tilteknu landi.

 

 

 

 

Lrtti sinn myndinni snir Ginistuulinn, sem er algengasta vsitala jafnaar. Ginistuullinn mlir frvik tekjuskiptingar fr fullkomnum jfnui og er kenndur vi Corrado Gini (1884-1965), talskan flagsvsindamann og tlfring, sem skrifai yfir 70 bkur og 700 ritgerir um sna daga. Stuulgildi 0 lsir algerum jfnui, annig a jartekjunum er jafnt skipt milli allra egna jflagsins. Stuulgildi 100 lsir hinn bginn algerum jfnui, svo a ll jarframleislan fellur einum egn skaut. Ginistular landanna rtakinu spanna breitt bil, ea fr rflega 20 upp rsklega 60. Ginistuullinn 25 (eins og Norurlndum) svarar til ess, a s fimmtungur mannfjldans, sem hefur mestar tekjur, hafi um risvar sinnum meiri tekjur a greiddum skttum en s fimmtungur mannfjldans, sem hefur minnstar tekjur. Ginistuullinn 30 (eins og zkalandi) samsvarar rsklega fjrfldum mun fimmtungunum tveim, stuullinn 40 (eins og Bandarkjunum og Kna) samsvarar ttfldum mun, og stuullinn 50 (eins og Ngeru) samsvarar nlega fimmtnfldum mun. Mlingarnar eru hinar njustu, sem vl er hverju landi fyrir sig, allt fr 1983-85 sumum lndum fram til 1998-99 rum (heimild: Aljabankinn, World Development Indicators, 2000, tafla 2.8).

Lrtti sinn myndinni snir lgarima jarframleislu mann 1965. Lgarimaskalinn er eirrar nttru, a tvfldun framleislunnar ir hkkun lgarima framleislunnar um 0,7 lrtta snum (ea nnar tilteki 0,693, v a a er lgariminn af 2). Hva um a, krfan gegnum punktaskarann fellur betur a ggnunum en nokkur bein lna og virist rma nokku vel vi kenningu Kuznets. Fylgnin er a vsu langt fr v a vera fullkomin, en a arf ekki a koma vart, v a jfnuur fer eftir msu ru en runarstigi, ar meal menntun, svo sem sar verur viki a.

 

Aukinn afkastamunur

mynd 1 er samt ekki alveg allt sem snist. tt jfnuur hafi a vsu aukizt flestum lndum me vaxandi tekjum, eftir a au hfu megna a lyfta sr upp fyrir kvei runarstig, bendir samt mislegt til ess, a jfnuur hafi frzt aftur vxt inrkjunum eftir 1980 ea ar um bil. Ekki er enn vita me vissu, hva veldur essum umskiptum, en augu manna beinast meal annars a tknibyltingunni, sem sumir telja, a hafi skila meiri lfskjarabtum til rkra en ftkra. Hverju stir a? Hr ur fyrr var vinnuafkastamunur einstakra manna trlega minni en hann er n. Tkum dmi. Einn sksmiur gat sma ea gert vi tvisvar ea risvar ea kannski fjrum sinnum fleiri sk en annar einum degi, en varla 20, 30 ea 40 sinnum fleiri. Ntmatkni virist veita svigrm til meiri afkastamunar en ur var mgulegur. Skrifstofumaur me gan tlvu- og tkjakost getur okkar dgum skila 20, 30 ea 40 sinnum meiri afkstum en tlvu- og tkjalaus starfsbrir nsta bs. annig virist hugsanlegt, a tlvu- og tkniving atvinnulfsins sustu ratugi hafi skapa skilyri til aukins afkastamunar og um lei aukins launamunar. etta er samt ekki vst, v a smu sgu hefi veri hgt a segja, egar t.d. skurgrfur og arar vinnuvlar leystu skflur og haka af hlmi lngu fyrir tma tlvunnar. Munurinn er s, a verkamenn voru tiltlulega frri, egar skurgrafan kom til sgunnar, en skrifstofumenn jnustuverkamenn! voru, egar einkatlvan hlt innrei sna. ess vegna meal annars munai ef til vill minna um skurgrfuna en tlvuna. Mynd 1 snir engin merki um etta, enda eru tekjumlingarnar lrtta snum fr v fyrir daga einkatlvunnar.

Arir telja, a hugsanlega hafi sauki viskiptafrelsi leitt til eirrar niurstu, a jfnuur innan lands inrkjunum hefur aukizt sustu r, enda tt dregi hafi saman me tekjum rkra landa og ftkra sama tma, og ekki szt af vldum aukinna viskipta. v leikur ltill vafi, a frjlsari millilandaviskipti hafa lagt miki af mrkum til aukinnar velgengni efnahagslfi margra runarlanda linum rum. a virist jafnframt ljst, a meiri og betri menntun hefur skipt skpum. Um ann tt mlsins og samspil menntunar og jafnaar fjallar framhald essarar greinar.

Vsbending, 8.jn 2001.


Til baka