═sland sem einleikshljˇ­fŠri

Gu­mundur Ëlafsson hagfrŠ­ingur kom einu sinni sem oftar inn ß skrifstofuna mÝna Ý Odda gla­ur og reifur og settist Ý sˇfann. ,,Veizt ■˙, Ůorvaldur minn, hva­ vi­ Albert og Eysteinn eigum sameiginlegt?” Svona eiga samt÷l a­ hefjast, hugsa­i Úg me­ mÚr, en svari­ vi­ spurningunni vissi Úg ekki. Albert Gu­mundsson knattspyrnukappa og sÝ­ar fjßrmßlarß­herra ■ekkti Úg ekki af eigin raun, en Eysteini Jˇnssyni rß­herra mundi Úg vel eftir, hann kom stundum heim a­ rÝfast vi­ pabba, t.d. ■egar vinstri stjˇrnin var a­ ■vÝ komin a­ springa 1958 og h˙si­ skalf, af ■vÝ a­ Eysteinn var svo Šstur, og pabbi lÝka. Gu­mundur svara­i spurningunni sjßlfur: ,,Vi­ erum fˇstursynir Jˇnasar.” Ůannig var, a­ Gu­mundur var barn a­ aldri heimagangur hjß Jˇnasi fyrir vinskap mˇ­ur sinnar vi­ dˇttur Jˇnasar. Jˇnas gaf sig a­ drengnum, hann hŠndist a­ ungu fˇlki. Og ßrin lÝ­a. Gu­mundur kemst ß unglingsßr og siglir ■ungan sjˇ og fŠr ■ß skyndilega bo­ um skˇlavist Ý Menntaskˇlanum ß Akureyri og ■ekkist ■a­ og lřkur st˙dentsprˇfi me­ sˇma.

Skřringin ß bo­inu um vistina fyrir nor­an reyndist vera s˙, a­ ١rarinn Bj÷rnsson skˇlameistari haf­i fengi­ sÝmhringingu a­ sunnan. Ůa­ var Jˇnas a­ bi­ja meistarann fyrir umkomulausan strßk, sem Menntaskˇlinn Ý ReykjavÝk hef­i ekki bur­i til a­ koma til manns og mennta. ,,Ůetta var ■a­ eina, sem Jˇnas frß Hriflu ba­ Menntaskˇlann ß Akureyri um, og ■vÝ var­ ekki hafna­,” sag­i ١rarinn sÝ­ar. Jˇnas haf­i ß rß­herraßrum sÝnum 1927-31 ßtt frumkvŠ­i a­ stofnun Menntaskˇlans ß Akureyri, ÷­rum ■rŠ­i til h÷fu­s embŠttisvaldinu fyrir sunnan og ■ß um lei­ gegn Menntaskˇlanum Ý ReykjavÝk. Ůannig var Jˇnas, ■egar ■vÝ var a­ skipta: yndislegur.

Hann gat lÝka veri­ har­ur Ý horn a­ taka, svo har­ur, a­ ═sland loga­i stafnanna ß milli Ý illdeilum fyrir tilstilli Jˇnasar. Hann var Sturlunga÷ldin endurborin Ý einum manni. Hann fˇr vel af sta­, upptendra­ur af brezkum eldmˇ­i. Hann stofna­i ßsamt ÷­rum Al■ř­uflokkinn handa verkam÷nnum og sat Ý stjˇrn flokksins fyrsta kasti­ eins og Gu­jˇn Fri­riksson rifja­i upp ß mßl■ingi Ý Hßskˇlanum Ý Bifr÷st 1. maÝ. SÝ­an stofna­i Jˇnas me­ ÷­rum Framsˇknarflokkinn handa bŠndum og helga­i honum ˇmŠlda krafta sÝna, ■anga­ til flokksmenn fengu meira en nˇg af rß­rÝki hans og tj÷rgu­u hann og fi­ru­u fyrir mi­jan aldur. Gu­jˇn telur, a­ kaupmenn og a­rir hafi ekki ■ora­ anna­ en a­ stofna SjßlfstŠ­isflokkinn 1929 til a­ reyna a­ sporna gegn ßhrifum Jˇnasar. Honum dug­i ekki minna en a­ stofna ■rjß flokka. ═sland var harpa, og hann var h÷rpuleikarinn.

Jˇnas lauk ekki prˇfum eftir nßmsdvalir sÝnar Ý ˙tl÷ndum, eins og Helgi Sk˙li Kjartansson lřsti Ý Bifr÷st, en hann rŠkti sjßlfan sig m.a. me­ tÝ­um utanfer­um. BŠndur l÷g­u margir mikla rŠkt vi­ menntun sÝna ß fyrstu ßratugum 20. aldar: ■eir lßsu saman ˙tlendar bŠkur ß lestrarfÚlagsfundum og fˇru ˙t a­ afla sÚr frekari upplyftingar. Ůß ■yrsti Ý erlendan frˇ­leik og fyrirmyndir, ■ˇtt ■eir kysu a­ bŠgja frß sÚr erlendri samkeppni og lŠsa landi­ Ý vi­skiptavi­jar ßrin eftir 1920. Jˇnas var eiginlega opingßttarma­ur innst inni eins og margir bŠndur, ■ˇtt hann yr­i helzti holdgervingur innilokunarstefnunnar. Hann kom vÝ­a vi­, var lengi bla­ama­ur me­fram stjˇrnmßlast÷rfum og skˇlama­ur og uppfrŠ­ari fram Ý fingurgˇma: hann rŠkti ■ß k÷llun alla Švi og haf­i a­ m÷rgu leyti holl ßhrif ß framgang frŠ­slumßlanna, eins og Helgi Sk˙li lřsti vel ß mßl■inginu.

Flokkakerfi­, sem Jˇnas lag­i grunninn a­ og flutti inn a­ utan, stendur enn Ý stˇrum drßttum. H÷fu­kenning hans um ■jˇ­fÚlagsmßl – um yfirbur­i sveitanna og lykilhlutverk ■eirra Ý samfÚlagsger­inni – reyndist ß hinn bˇginn r÷ng og virtist hvÝla ß rˇmantÝskri ˇskhyggju og fortÝ­arfÝkn og ■eirri sko­un, a­ b÷rnum vŠri hollast a­ alast upp Ý sveit. Jˇnas vanmat ßhrif tŠkniframfara ß sveitirnar. Honum sßst yfir ■a­, a­ vÚlvŠ­ing landb˙na­arins myndi smßtt og smßtt draga svo ˙r ■÷rfinni fyrir vinnuafl til sveita, a­ ■ungami­ja atvinnulÝfs og menningar hlyti a­ fŠrast Ý ■Úttbřli. Og ■ˇ: kannski sß hann ■a­ fyrir, ■vÝ a­ honum tˇkst ßsamt ÷­rum a­ b˙a svo um hn˙tana, a­ fulltr˙ar dreif­ra bygg­a hafa Ý reyndinni rß­i­ mestu um landsstjˇrnina fram ß ■ennan dag, enda ■ˇtt mikill og sÝvaxandi hluti ■jˇ­arinnar hafi ■jappa­ sÚr Š ■Úttar saman fyrir sunnan.

FrÚttabla­i­, 12. maÝ 2005.


Til baka