Vištal ķ Morgunblašinu, 5. jślķ 1998.

Einar Benediktsson ķ erlendri hagfręšibók  

 

,,ALLT sem eykur hagkvęmni eykur um leiš hagvöxt," segir Žorvaldur Gylfason prófessor viš Hįskóla Ķslands, hvort sem er barįttan viš veršbólgu eša aukinn śtflutningur, svo eitthvaš sé nefnt. Žetta er hiklaust svar hans viš žvķ hvaš helst örvi hagvöxt. Skilningur į žessum žįttum er jaršvegur vaxtar og Žorvaldur įlyktar sem svo aš žaš ,,aš vaxa eša vaxa ekki er aš miklu leyti undir vali komiš". Žorvaldur starfar ķ tengslum viš SNS og vann aš undirbśningi afmęlisrįšstefnunnar um skilyrši hagvaxtar. Ķ tilefni hennar var žess fariš į leit viš Žorvald aš hann skrifaši bók um efniš og śr varš bók į ensku undir heitinu ,,Understanding Economic Growth".

 

Bókin er skrifuš ķ žeim djarflega tón, sem lesendum Morgunblašsins kemur kunnuglega fyrir sjónir af fjöldamörgum greinum Žorvaldar um hagfręši ķ blašiš og meira aš segja meš tilvitnun ķ Einar Benediktsson śr Ķslandsljóši hans. Žó bókin sé hugsuš sem kennslubók fyrir stśdenta ķ višskipta- og hagfręši, žį er hśn ekki sķšur įhugaverš fyrir įhugamenn um hagfręši og žjóšmįl almennt, enda segist Žorvaldur hafa haft ķ huga aš hśn gagnašist sem vķšast. Į nęsta įri er endanleg śtgįfa bókarinnar vęntanleg ķ samvinnu SNS og Oxford University Press.

 

Skilningur į ešli hagvaxtar veršur ę mikilvęgari ķ hagfręšiumręšu, en Žorvaldur bendir į aš samtenging hagžróunar og hagvaxtar sé nżtt fyrirbęri, žó Adam Smith hafa haft žetta ķ huga žegar fyrir rśmum 200 įrum į bók sinni ,,Aušlegš žjóšanna". Žessi skilningur hefur haft vķštękar afleišingar į hagstjórn. ,,Augu manna hafa til dęmis opnast fyrir žvķ aš ef sešlabanki tekst į viš veršbólgu žį bętir žaš hagvöxt." Žetta kann aš viršast augljóst ķ dag, en žaš er ekki langt sķšan veršbólga var įlitin ótengd hagvexti. Sama er aš segja um samhengi hagvaxtar og śtflutnings. Aukinn śtflutningur skapar veršmęti, sem żta undir hagkvęmni og žetta ferli stušlar aš hagvexti.

 

Skilningur į ešli hagvaxtar getur żtt undir ašgeršir til aš auka hann og slķkt getur haft afgerandi įhrif bęši ķ fįtękum og rķkum löndum. Aš mati Žorvaldar liggur von fįtękra žjóša einmitt ķ skilningi į ešli hagvaxtar. Varšandi rķku žjóširnar hefur žaš veriš umdeilt hvort hęgt sé aš višhalda miklum hagvexti eša hvort hęgt sé aš tala um eitthvert lokastig. Žorvaldur er ekki trśašur į endanlegt lokastig hagvaxtar. ,,Ég sé enga įstęšu til annars en aš lönd meš mikinn hagvöxt eins og til dęmis Ķrland geti višhaldiš vexti sķnum. Žaš er enginn įstęša til aš ętla aš vöxturinn minnki, žó landiš nįi sama stigi og ašrir, heldur held ég aš žar séu allar forsendur fyrir hendi aš vöxturinn haldist. Og vķst er aš aušur rķkustu žjóša heims er langt handan drauma Adams Smiths."

 

Lęrdómurinn af Asķukreppunni

 

,,Hvaš geta išnrķkin lęrt af Asķukreppunni?" Žessari spurningu varpaši Žorvaldur Gylfason prófessor ķ hagfręši viš Hįskóla Ķslands fram og žaš stóš ekki į snörpum skošanaskiptum.

 

,,Asķulönd sem fylgja rįšleggingum Alžjóša gjaldeyrissjóšsins eru verr stödd en löndin, sem gera žaš ekki," fullyrti Jeffrey Sachs prófessor ķ hagfręši viš Harvard. Viš nśverandi ašstęšur hefši ekkert og enginn getaš komiš ķ veg fyrir kreppuna. Of miklu fjįrmagni hefši veriš dembt inn ķ vaxtarlönd Asķu af of mikilli bjartsżni og um leiš og blikur hefšu veriš į lofti hefši žetta fjįrmagn streymt of ört śt. Rót vandans lęgi į fjįrmįlamörkušum heimsins.

 

Percy Barnevik stjórnarformašur ABB varpaši nokkru ljósi į žann fjįrmagnsflaum, sem kom viš sögu ķ Asķu. ,,Žaš fljóta 23 trilljónir Bandarķkjadala um heiminn," fullyrti hann. Žaš skortir ekki fjįrmagn, en fjįrflaumur, er leitaši stöšugt nżrrar hafnar, veldur miklum óstöšugleika. Įstandiš ķ löndum, sem laša aš sér žetta óstöšuga fjįrmagn, veršur heldur ekki stöšugt.

 

Viš žessar ašstęšur fór gjaldeyrissjóšurinn illa aš rįši sķnu aš mati Sachs og Barnevik. ,,Hvaš gerir mašur žegar mašur sér slökkvilišiš viš hśsiš sitt?" spurši Sachs. ,,Mašur foršar sér, ekki satt." Og žaš var einmitt žaš sem fjįrmagnseigendur geršu. Žeir drógu fé sitt śt ķ skyndi og um leiš herti kreppuna. ,,Lönd undir gjörgęslu sjóšsins ramba į barmi glötunar," fullyrti Sachs.

 

Undir žessu sat Michael Mussa yfirmašur rannsóknadeildar gjaldeyrissjóšsins og undirstrikaši naušsyn žess aš gera sér raunhęfa mynd af įstandinu, en hafši annars ekki roš viš snörpum athugasemdum Sachs.

 

Sachs var heldur ekki mjśkoršur ķ garš Bandarķkjanna, sem geršu sitt til aš żta undir erfišleika Japans, lykillands Asķu, og žar meš Asķu allrar meš žvķ aš spyrna gegn gengislękkun jensins. Bandarķkin vęru mótfallin gengislękkun til aš żta ekki undir frekari višskiptahalla gagnvart Japan og almennt vęru Bandarķkin of stjórnsöm į alžjóšavettvangi.

 

,,Vandi Japana snżst ekki um gengi. Žeir hafa einfaldlega veriš heppnir lengi, žvķ meginvandi žeirra er aš žaš er ekkert almennilegt stjórnkerfi ķ japönskum fyrirtękjum," fullyršir Michael C. Jensen prófessor viš Harvard Business School. Stjórnendur fyrirtękjanna beri ekki skyn į hvaš skapi vöxt og noti enn žumalputtaregluna. Eina eftirlitskerfiš séu bankarnir. Bankakerfiš sé hins vegar ekki orsök vandans, heldur einkenni hans. ,,Japanir eiga eftir aš takast į viš risavaxna ašlögun og śtkoman er enn ekki ljós."

 

21. öldin: Öld Asķu

 

,,En er žį rangt aš trśa į Asķu?" spurši breski bankamašurinn Sir William Purves, sem bśiš hefur ķ Asķu um langan aldur. Svar hans var neitandi. Kreppan vęri bara svar viš oflįnastefnu og kerfisgöllum, sem kreppan žrżsti į um aš leišrétta. Of mörg lönd ķ Asķu tękju įkvaršanir į pólitķskum fremur en efnahagslegum forsendum og skortur vęri į gagnsęi. Góš vaxtarskilyrši vęru hins vegar fyrir hendi, til dęmis skilningur į menntun. Žau Asķulönd, sem stefndu į afnįm hafta, aukiš gagnsęi, frķverslun, menntun og minni afskipti rķkisins af išnaši og atvinnulķfi ęttu góša daga framundan.

 

Percy Barnevik trśir einnig į framtķš Asķu. ,,Nęsta öld er öld Asķu," fullyršir hann. Hann tekur dęmi af umsvifum ABB į Indlandi, sem óšum sé aš išnvęšast. Žar unnu 500 manns į vegum ABB fyrir tuttugu įrum. Nś vinna ellefu žśsund manns žar og hann er sannfęršur um aš eftir tķu įr verši starfsmenn ABB žar fjörutķu žśsund manns. ,,Žaš er enn of snemmt aš meta įhrif frönsku byltingarinnar," sagši sagnfręšingur nokkur viš Barnevik, sem gerir žessi orš aš sķnum. ,,Viš höfum enn ekki skiliš žaš sem fram fer ķ kringum okkur," bętir hann viš, en vešjar žó óhikaš į glęsta framtķš Asķu.

 

Texti: Sigrśn Davķšsdóttir.


Til baka