Klįmhundar og heimsbókmenntir

Margt er sér til gamans gert į myrkum vetrarkvöldum. Ég hugši gott til glóšarinnar, žegar ég komst į snošir um leikhśsmįlfund ķ Borgarleikhśsinu um daginn. Žetta var enginn sellufundur: samkoman var auglżst ķ blöšunum. Fundarefniš var žżšingar fyrir leiksviš. Frummęlendur voru žrķr og bįru hver af öšrum, og mętti hafa langt mįl um žaš. Einn žeirra var Hallgrķmur Helgason, elzti rithöfundur Ķslands af yngri kynslóšinni. Hann flutti langa og innihaldsrķka ręšu og fjallaši žar auk annars um nżja žżšingu sķna į Rómeó og Jślķu, sem nś er į fjölunum og hefur vakiš nokkra athygli. Hallgrķmur lżsti žvķ ķ ręšu sinni, hversu honum hefši komiš žaš į óvart aš komast aš žvķ, hversu klįmfengiš verk žetta vęri innst inni, og hvernig žessi višureign hans viš frumtextann hefši leitt hann aš žeirri nišurstöšu, aš William Shakespeare vęri mesti klįmhundur heimsbókmenntanna – og hefši žess vegna mešal annars reynzt svo langlķfur į leiksviši sem raun bęri vitni um: 400 įr ķ bransanum og ennžį ekkert lįt į ašsókninni. Nś er Lesbók Morgunblašsins ef til vill ekki višeigandi vettvangur fyrir fundargeršir um samkomur sem žessar, enda vakir žaš ekki fyrir mér aš misnota Morgunblašiš ķ žvķ skyni. Nei, ég ętla bara aš nota tękifęriš til aš rabba svolķtiš um Shakespeare – og Gore Vidal.

Žegar Shakespeare skrifaši handa leikhśsi, žį skrifaši hann stundum handa tveim hópum įhorfenda ķ senn. Fķna fólkiš var nišri į gólfi, fįtęka fólkiš var uppi į svölum, og žessir tveir hópar eru taldir hafa haft svolķtiš ólķkan bókmenntasmekk: žolmörkin voru mishį. Fķna fólkiš žoldi ekki klįm, eša žóttist ekki žola žaš, en fólkiš uppi į svölum byrjaši aftur į móti aš klęja, nema žaš fengi aš heyra nóg af klįmi – eša svo er sagt. Af alžekktri snilld hagaši Shakespeare oršum sķnum žį žannig, aš textinn vęri tilhlżšilega fįgašur handa fķna fólkinu og samt nógu óheflašur handa hinum. Tvķręšnin ķ texta Shakespeares hefur reynzt mörgum žżšandanum erfiš višfangs eins og ešlilegt er. Mér hefur sżnzt, aš Helgi Hįlfdanarson hafi fylgt žeirri reglu, komist tvķręšnin ķ frumtextanum ekki til skila ķ žżšingum hans, aš leyfa žį fólkinu nišri į gólfi aš rįša feršinni. Hallgrķmur snżr reglunni viš og žżšir handa fólkinu uppi undir rjįfri. Žar aš auki sagšist hann hafa komizt aš žvķ meš vandlegri eftirgrennslan – mig minnti, aš hann hefši boriš fyrir sig ķrskan Shakespeare-fręšing, sem sat viš hlišina į honum ķ strętisvagni, en žaš reyndist hafa veriš ķ leikhśsi ķ London – aš żmis hversdagsorš eins og plómur og perur hafi einnig veriš höfš um įkvešna lķkamsparta į dögum Shakespeares, og žį blasir žaš nįttśrlega viš, hversu fara ber meš žżšingu žvķlķkra orša ķ verkum Shakespeares. Einn fremsti leikari landsins hafši orš į žvķ ķ umręšum eftir framsöguręšurnar, aš Shakespeare vęri aš sjįlfsögšu leikskįld frį hvirfli til ilja og žį kęmi žaš skiljanlega ekki aš fullum notum aš žżša verk hans svo, aš textinn skilaši sér ašeins frį höku og upp. Žaš kom einnig fram ķ mįli leikarans, aš ķ leikhśsinu vęri Shakespeare išulega kallašur Villi pera. Ašrir tóku ķ sama streng. Hvenęr ętli žau haldi nęsta fund, hugsaši ég.

Var klįmiš žį hryggjarstykkiš ķ verkum Shakespeares og forsenda langlķfis žeirra į leiksviši? Žaš finnst mér einhvern veginn heldur ósennilegt, įhugamanni, žótt klįmhneigš sé aš sönnu eitt helzta kennimark żmissa nśtķmabókmennta. Ég veit, hvaš hann ętlar aš segja nęst, hugsar nś Hallgrķmur: hann ętlar aš fara aš tala um Ķslendingasögurnar. Jį, žvķ ekki žaš? Höfundar Ķslendingasagna komust af įn žess aš klęmast aš neinu rįši, og ekki hafa žeir žurft aš kvarta undan skammlķfi sagnanna, ekki enn aš minnsta kosti. Og hvaš um Halldór Laxness? Ekki var hann klįmhundur, öšru nęr; mig rįmar meš erfišismunum ķ sögnina aš serša į einum staš ķ einhverri af fimmtķu bókum Halldórs, gott ef ekki var ķ lżsingarhętti žįtķšar. Og ekki eru allir hęttir aš lesa bękurnar hans; ég held žvert į móti, aš menn muni lengi enn halda įfram aš lesa žęr sér til fróšleiks og upplyftingar, einkum ritgerširnar og minningarnar. Og lesa og syngja Passķusįlmana; žennan lista mętti hafa miklu lengri.

Ég er samt ekki aš andmęla Hallgrķmi Helgasyni, aš minnsta kosti ekki harkalega. Žaš er alveg rétt hjį honum, aš żmis leikrit Shakespeares eiga greišari ašgang aš klįmfśsu fólki en til aš mynda Fjalla-Eyvindur og Skugga-Sveinn. Žetta stafar mešal annars af žvķ, aš leikrit Shakespeares eru svo margręš og lagskipt og leyfa žvķ fjölbreytta tślkun, sem fellur aš ólķkum smekk hverrar kynslóšar. Žetta er einn munurinn į klassķskum verkum og öšrum: žaš er aušveldara aš klįmvęša klassķsku verkin, af žvķ aš buršaržol žeirra og žanžol er svo mikiš. Jóhann Sigurjónsson og séra Matthķas hefšu sennilega ekki įtt aušvelt meš aš skrifa leikrit handa ruddum, og žeir teygšu sig samt śt į yztu nöf meš žvķ aš fjalla um – hamingjan sanna! – śtilegumenn. Sķšast, žegar ég sį Skugga-Svein ķ Žjóšleikhśsinu, žį fannst mér einsżnt, aš žaš verk fęri ég naumast aš sjį eina feršina enn, nema Sveinki vęri žį aš minnsta kosti settur į mótorhjól eša Ketill ķ kvenmannsföt, eša Mercedes-Benz, eša bara eitthvaš – og žętti mér žaš žó lķkast til žunnur žrettįndi eins og sķšast.

Höldum įfram. Svo vill til, aš einn helzti bókmenntajöfur Bandarķkjanna į okkar dögum er einnig mesti klįmkjafturinn ķ žeim hópi. ,,Ég hef soršiš žśsundir,” skrifar hann svo įreynslulaust um sjįlfan sig sem ašrir segjast drekka kampavķn og vatn meš morgunveršinum, žegar vel liggur į žeim. Mašurinn heitir Gore Vidal og hefur skrifaš fimmtķu bękur, nema žęr séu nś oršnar sextķu, žar į mešal nokkrar sögulegar skįldsögur, eina til dęmis um Abraham Lincoln, mörg leikrit og ritgeršir ķ strķšum straumum. Mér žykir žaš lķklegt, aš hann sé į stutta listanum hjį žeim ķ Nóbelsveršlaunanefndinni ķ Stokkhólmi. Hann fęddist meš silfurskeiš ķ munni – milli tannanna, myndu sumir segja – įriš 1925, afi hans var öldungadeildaržingmašur frį Tennessee, fręgur demókrati, blindur. Rösklega tvķtugur skrifaši Vidal žrišju skįldsögu sķna, nś meš sjįlfsęvisögulegu ķvafi, fyrstu tvęr voru žegar komnar į žrykk. Žrišja sagan var ķ reyndinni sakleysiš sjįlft af sjónarhóli nśtķmans, žroskasaga samkynhneigšs manns, en vinir höfundarins vörušu hann viš žvķ aš gefa hana śt, žar eš hann ętti žį śtskśfun samfélagsins yfir höfši sér. Žetta var įriš 1948. Vidal lét eigi aš sķšur slag standa, birti bókina og varš žjóškunnur į einni nóttu. Vinir hans reyndust forspįir, žvķ aš New York Times birti ekki umsögn um bókina og ekki heldur um ašrar bękur hans ķ mörg įr eftir žetta. Vidal skrifaši žį naušbeygšur nokkrar skįldsögur undir dulnefni, og žęr fengu lofsamlega dóma ķ blöšum, einnig ķ New York Times. Sķšan eyddi hann heilum įratug ķ Hollywood og skrifaši žį handrit aš żmsum heimsfręgum kvikmyndum (t.d. Ben Hur) til aš koma undir sig fótunum og einnig leikrit handa sjónvarpi og leikhśsum į Broadway, žar į mešal eitt um Nixon forseta (žaš féll), og žurfti ekki aš hafa fjįrhagsįhyggjur eftir žaš. Hann bauš sig tvisvar fram til žings, fékk fleiri atkvęši ķ kjördęmi sķnu ķ New York haustiš 1960 en John F. Kennedy forsetaframbjóšandi, vinur hans, forsetafrśin var fóstursystir hans, og hreppti žrišja sętiš ķ prófkjöri demókrata ķ Kalifornķu til öldungadeildarframbošs įriš 1968. Hann bżr nś żmist ķ Los Angeles eša fyrir utan Róm og skrifar og skrifar.

Vidal hefur safnaš śrvali ritgerša sinna saman ķ tvęr žykkar bękur, hin fyrri er bókstaflega žverhandaržykk. Ritgerširnar fjalla flestar um skįldskap og stjórnmįl og lżsa sjaldgęfri og hlķfšarlausri skarpskyggni hans į hvort tveggja. Nżtt safn, žar sem hann sakar Bandarķkjastjórn beinlķnis um aš kalla hryšjuverk yfir landiš, fékk hann ekki birt ķ Bandarķkjunum, heldur į Ķtalķu. Ritgeršir hans eru einnig óvenjulegar fyrir žį sök, hversu feimnislaust hann fjallar žar um eigiš kynlķf og annarra og einnig ķ sjįlfsęvisögunni (Palimpsest, 1995). Žaš er nś bók, sem segir sex. Męli meš henni.

Lesbók Morgunblašsins, 15. febrśar 2003.


Til baka