Um ęttjaršarįst

Žaš lį engin lognmolla yfir andlegu lķfi žjóšarinnar um aldamótin 1900. Ķsland var aš vakna. Ferskir vindar śr öllum įttum léku um landiš. Blöšin voru taugamišstöš žjóšlķfsins: žar skįru menn upp herör gegn fortķšinni og tókust hraustlega į um markmiš og leišir til betra lķfs. Blašaśtgįfan var blómleg, žótt bókaśtgįfan vęri ennžį fįtękleg. Aldamótablöšin voru sum firnagóš af sjónarhóli nśtķmans: žau birtu fréttir, kvešskap og fróšleik frį Kķna og hvašanęva aš – žaš er nęstum sama, hvaš nefnt er – og einnig żmsar leišbeiningar um hversdagslķf og landbśnaš, verzlun og sjósókn o.s.frv. Blöšin voru hvort tveggja ķ senn, fréttamišlar og fręširit, og yfirfull af rógi ķ ofanįlag. Žjóšina žyrsti ķ rökręšur aš morgni nżrrar aldar, og blöšin svölušu žorstanum. Žegar mikiš lį viš, žótti mönnum stundum ekki duga aš skrifa greinar ķ blöšin til aš koma sjónarmišum sķnum į framfęri: žeir héldu žį opinbera fyrirlestra. Alžżšufyrirlestrar voru jafnan fjölsóttir: žeir voru mišpunktur andlegs lķfs um landiš.

Eitt žeirra mįlsefna, sem var ofarlega ķ hugum manna į žessum įrum, var ęttjöršin og įstin, sem menn bera til hennar, hver meš sķnum hętti. Žeir, sem einna mest kvaš aš ķ žessum rökręšum, stóšu į öxlum Jóns Siguršssonar forseta. Žeir elskušu landiš af öllum mętti óska sinna og vildu, eins og Jón, byggja og treysta į landiš meš žvķ aš opna žaš upp į gįtt.

Falskar andstęšur

Grķpum nišur ķ Bjarka į Seyšisfirši, en žar sagši ķ ritstjórnargrein 18. maķ 1901: ,,Eftir žvķ sem višskipti žjóšanna fara vaxandi og kynni žeirra hverrar af annarri, hlżtur hugsunarhįttur žeirra aš verša lķkari og lķkari. Žetta er óhjįkvęmilegt. Viš kynninguna lęra žjóširnar hver af annarri. Allar nżjar skošanir berast fljótt um, frį einni žjóš til annarrar, og umhugsunarefnin verša hin sömu hjį öllum žjóšum, sem standa į lķku menningarstigi.”

,,Žį er žaš mįliš; tungan. Ég hef sagt, aš viš stęšum miklu betur aš vķgi, ef móšurmįl okkar vęri enska. ... Erum viš til fyrir mįliš, ķslenskuna, eša er hśn til fyrir okkur? Ég get ekki ętlaš, aš menn svari žeirri spurningu nema į einn hįtt: Mįliš er aušvitaš til ķ okkar žarfir. Meš hjįlp žess viljum viš getaš gert okkur skiljanlega fyrir öšrum hvenęr sem viš žurfum į aš halda. Og viš viljum geta haft gagn af annarra skošunum, skiliš ašra. Ekkert mįl getur fullnęgt žessu ķ öllum tilfellum. En nęst takmarkinu komast žau mįl, sem töluš eru af flestum og flestir skilja; hin, sem fęstir tala og fęstir skilja, eru fjarst.”

,,Bókmenntir okkar hljóta alltaf aš verša ófullkomnar ķ samanburši viš bókmenntir stóržjóšanna. Sį mašur, sem į ašgang aš fjölskrśšugum bókmenntum į móšurmįli sķnu, stendur betur aš vķgi til aš afla sér žekkingar en hinn, sem veršur aš lęra til žess śtlend tungumįl.”

,,Og hvert vęri svo tapiš, ef viš gętum skipt allt ķ einu į kunnįttunni į ensku og ķslensku? Tapiš er žaš, aš viš ęttum ekki eftir į kost į aš lesa žęr bókmenntir, sem viš nś eigum, öšruvķsi en svo, aš viš lęršum ķslensku sem śtlent mįl. En hvaš vęri unniš į móti? Mešal annars jafngreišur ašgangur fyrir okkur aš enskum bókmenntum og viš nś eigum aš ķslenskum.”

,,Vinningurinn er aušsęr. Hjį hinum, sem mótmęla žessu, ręšur óljós tilfinning.”

Opingįttarhugsjónin, sem markar žennan mįlflutning, viršist vitna um falslausa įst til ęttjaršarinnar. Žeir, sem elska landiš og vilja žvķ vel, leggja į rįšin um žaš, hvernig žjóšinni muni geta vegnaš sem bezt ķ landinu til frambśšar og į hvaša tungumįli. Alžjóšahyggju og ęttjaršarįst er stundum stillt upp sem andstęšum, en žaš er fölsk uppstilling.

Lokum okkur ekki inni

Ritstjóri Bjarka, Žorsteinn Gķslason, reri ekki einn į bįti. Hlżšum į Einar H. Kvaran, einn fremsta rithöfund Ķslands um aldamótin 1900. Žannig lauk hann fyrirlestri sķnum ,,Um ęttjaršarįst” ķ Reykjavķk 5. janśar 1896: ,,Ekkert gönuskeiš ęttjaršarįstarinnar er hįskalegra hjį fįmennri og afskekktri žjóš heldur en innilokunarlöngunin. Ķ öllum lifandi bęnum – hvaš sem öllu öšru lķšur – žį lofum lofti heimsmenningarinnar, heimshugsananna aš leika um okkur. Hręšumst ekki, žótt ķ žvķ kunni stundum aš berast skarpar skśrir, žrumur og eldingar, og jafnvel óhollir eyšimerkurvindar. Žaš er eina rįšiš til aš višra okkur, lįta bašstofulyktina rjśka af ęttjaršarįst okkar og öllum okkar tilfinningum og öllum okkar hugsjónum, eina rįšiš til aš fį nżtt loft ofan ķ lungun. Lokum okkur ekki inni. Žaš skal vera mitt sķšasta orš ķ kvöld.”

Fréttablašiš, 1. aprķl 2004.


Til baka