31

Aš vera frjįlslyndur

 

Nįttśrufręšingar eru yfirleitt umhverfisverndarsinnar. Hvernig ętti annaš aš vera? Žeim hlżtur aš vera sérstaklega umhugaš um nįttśruna, land og sjó, umhverfi okkar allra. Žess vegna lögšu žeir stund į nįttśrufręši ķ skóla. Žess vegna vinna žeir flestir viš nįttśrufręšileg višfangsefni af żmsu tagi aš loknu nįmi. Žaš stendur žeim nęst aš vara almenning og stjórnvöld viš hvers kyns umhverfisspjöllum, žegar svo ber viš, og leggja į rįšin um nįttśruvernd til sjós og sveita. Til žess hafa žeir upplag, žjįlfun og žekkingu.

 

1. Nįttśra, mengun og markašur

Meš lķku lagi eru hagfręšingar yfirleitt frjįlslyndir. Hagfręšin sjįlf gerir žį flesta frjįlslynda, ef žeir voru žaš ekki fyrir. Meš žessu į ég einfaldlega viš žaš, aš hagfręšingar eru yfirleitt hlynntir markašslausnum į ašskiljanlegum efnahagsvandamįlum, žegar slķkum lausnum veršur viš komiš į annaš borš. Žeir telja meš öšrum oršum, aš rįšstöfun takmarkašra gęša žessa heims verši allajafna hagfelldust af sjónarhóli almennings, žegar verš į vörum og žjónustu af flestu eša öllu tagi er įkvešiš į ópersónulegum markaši įn ķhlutunar stjórnvalda eša hagsmunasamtaka. Žeir gera sér žó jafnframt grein fyrir žvķ, aš stundum getur markašurinn brugšizt, žannig aš afskipti almannavaldsins eru naušsynleg į afmörkušum svišum, eins og til dęmis til aš halda uppi lögum og reglu, til aš tryggja višunandi félagslegt öryggi og til aš styrkja listir, menntir og vķsindi, svo sem tķškast um allan heim.

Žessi sameiginlega skošun hagfręšinga er reist į fręšilegum rökum og reynslu, sem nį nęstum tvö hundruš og tuttugu įr aftur ķ tķmann eša allar götur aftur til Adams Smith, föšur hagfręšinnar, sem birti bókina góšu, Aušlegš žjóšanna, įriš 1776. Žessi arfleifš mótar sameiginleg višhorf alls žorra góšra hagfręšinga til efnahagsmįla um allan heim, žótt hagfręšinga geti aš sjįlfsögšu greint į um stjórnmįl ekki sķšur en annaš fólk, en žaš er önnur saga.

Ill mešferš almannafjįr og fįtękt orka į hagfręšing nokkurn veginn eins og umhverfisspjöll og uppblįstur orka į nįttśrufręšing. Hagfręši kennir mönnum aš bera viršingu fyrir veršmętum, alveg eins og nįttśrufręši kennir mönnum aš bera viršingu fyrir umhverfinu. Hagfręšingar eru andvķgir višskiptahöftum og skömmtun og alls kyns öšrum spjöllum į gangverki markašshagkerfisins meš sams konar rökum og sama hugarfari og nįttśrufręšingar, sem eru mótfallnir mengun og nįttśruskemmdum.

Fellir hagfręšingur gildisdóm, žegar hann gagnrżnir stjórnvöld fyrir įkvaršanir, sem hann telur bitna į afkomu fólks og fyrirtękja? Fellir nįttśrufręšingur gildisdóm, žegar hann leggst gegn rįšstöfunum, sem myndu spilla nįttśrunni? Fer ešlisfręšingur śt fyrir vķsindaverksviš sitt, žegar hann varar yfirvöld viš afleišingum kjarnorkusprenginga? Eru fręšimenn farnir aš skipta sér af stjórnmįlum ķ žessum žrem dęmum? Nei, žaš žarf ekki endilega aš vera. Žeir eru yfirleitt žvert į móti aš gegna fręšaskyldum sķnum gagnvart almenningi, hver į sķnu sviši. Öšru mįli gegnir hins vegar um ešlisfręšing, sem leggur į rįšin um efnahagsmįl, eša um hagfręšing, sem blandar sér ķ umręšur um atómsprengjur: žaš eru stjórnmįl.

Almannahagur og hagkvęmni eru ęr og kżr hagfręšingsins, alveg eins og óspillt nįttśra er takmark nįttśrufręšingsins. Sjónarmiš hagfręšingsins og nįttśrufręšingsins geta aš sönnu stangazt į, eins og til aš mynda žegar hagfręšingurinn męlir meš virkjun vatnsfalls meš efnahagsrökum, žótt nįttśrufręšingurinn leggist gegn virkjuninni af umhverfisįstęšum. En efnahags- og umhverfissjónarmiš geta lķka fariš saman. Nś skulum viš skoša žaš betur.

 

2. Gjald fyrir mengun

Tökum dęmi. Žegar ég horfi śt um gluggann minn ķ Odda, sé ég Vatnsmżrina, sem var einu sinni nógu falleg til žess aš verša Tómasi Gušmundssyni aš yrkisefni. Nś hefur Hįskólinn lagt stóran skika af mżrinni nęst Odda undir tķmabundiš bķlastęši til aš bregšast viš umferšaröngžveitinu, sem hefur veriš til talsveršra vandręša į Hįskólalóšinni undanfarin įr. Mżrin er nś ekki nema svipur hjį sjón.

Hagfręšingar kunna einfalda lausn į mengunarvandamįlum sem žessum: stöšumęlagjald! Meš žvķ aš leggja til dęmis 100 króna gjald į bķl į dag, vęri hęgt aš slį tvęr flugur ķ einu höggi: (a) draga śr umferš um lóšina nóg til žess aš bęta fyrir umhverfisspjöllin, sem bśiš er aš vinna ķ Vatnsmżrinni og vķšar, og (b) afla Hįskólanum umtalsveršra tekna. Ekki veitir af. Hundraš krónur į bķl į dag ķ įtta mįnuši myndu til dęmis skila Hįskólanum um sextįn milljónum króna į įri į hverja žśsund bķla. Žaš munar um minna. Til samanburšar kostar kaffibolli 50 krónur į kaffistofunni ķ Odda.

Sumir viršast halda, aš hér sé einhver sérstök Chicago-hagfręši į feršinni. Žegar menn nefna Chicago til sögunnar ķ žessu sambandi, eru žeir yfirleitt aš reyna aš gefa žaš ķ skyn, aš markašslausnir į mengunarvandamįlum eigi eitthvaš skylt viš stjórnmįlaskošanir og hugmyndafręši svo nefndra hęgri manna į žeim slóšum og annars stašar. Svo er žó alls ekki. Nęstum allir hagfręšingar lķta stöšumęlagjöld (og mengunargjöld og markašsbśskap yfirleitt) sömu augum -- og žaš gera borgaryfirvöld lķka hér heima ekki sķšur en annars stašar sem betur fer, samanber stöšumęla borgarinnar nokkur hundruš metra frį Hįskólanum.

Vatnsmżrin er eins og óvernduš fiskimiš. Ašgangur aš henni er ókeypis enn sem komiš er. Hver bķlstjóri tekur krašakskostnašinn, sem hann leggur į ašra, ekki meš ķ reikninginn, žegar hann įkvešur aš aka ķ skólann og leggja bķlnum sķnum ķ mżrinni. Markašurinn fęr ekki aš njóta sķn. Meš hęfilegu stöšumęlagjaldi er ökumanninum hins vegar gert aš greiša kostnašinn, sem hann leggur į ašra. Žess vegna er hagkvęmt -- og jafnframt réttlįtt, myndi flestum finnast -- aš draga śr sókn ķ bķlastęšin meš gjaldheimtu. Žį minnkar sóknin ķ stęšin og umferšin um leiš.

Og eigandi svęšisins, Hįskóli Ķslands ķ žessu dęmi, aflar sér tekna į hagkvęman hįtt.


Vķsbending
, 10. įrgangur, 50. hefti, 21. desember 1992.


Til baka