Bkasfn og sdra

Gamall vinur minn og vfrull vestur Bandarkjunum sagi mr einu sinni, a hann fylgdi einfaldri reglu til a kanna stand vikomustaa ferum hans um heiminn. Vandinn var s, a stundum geru au hjnin svo stuttan stanz, a hann hafi ekki tma til a kynna sr plssi til fullnustu: voru g r dr. Reglan, sem hann kom sr upp a fenginni langri reynslu, hn var essi: Ef sdrasafni er lagi, er staurinn lagi, annars ekki. Ef tminn var naumur og hann tti samt lausan part r degi, fr hann vinlega sdrasafni og var margs vsari ar um land og j og milai vinum snum.

essi saga rifjaist upp fyrir mr Brasilu fyrir nokkru, v a ar var vegi mnum mialdra maur fr Msambk og bar sig heldur aumlega undan v, hva hann hefi nauman tma R, en hann kunni r vi v: hann fr rakleiis borgarbkasafni, v a a geri g alltaf, ef g lendi tmahraki framandi slum, sagi hann. Hann hafi sem sagt komi sr upp sinni eigin sjdjflareglu. Safni reyndist gott, enda skrra vri a n: R er ein af hborgum heimsins. Mr ykir lklegt, a sdrasafni ar s einnig fyrsta flokks.

Sjlfur geri g mr far um a lenda helzt ekki miklu tmahraki, ekki tlndum, svo a g hef ekki urft neinni srstakri sdrareglu a halda hinga til. En mr kom hn samt hug, essi regla vinar mns, af einhverjum stum ekki alls fyrir lngu. g var staddur fjallakonungdminu Lest, sem er landlukt og liggur htt uppi fjllum noranverri Suur-Afrku, svo a ar er v miur ekkert sdrasafn. g fer bara bkasafni, hugsai g.

egar anga kom, etta var hfuborginni Maser og slin skein af fjllum, blasti vi mr sjaldgf sjn. arna lessalnum var vatnselgur glfinu, vatni ni mr sums staar kkla, og bkurnar lgu eins og hrvii um allan sal, sumar grfu bleytunni glfinu. Bkahillurnar voru flestar tmar, rurnar brotnar gluggunum og anna eftir v. Enga s g bkaveri, en safni var opi. Og vi bori lestrarsalnum stu ltil brn, a gizka tta ra gmul, og litu varla upp r bkunum til a heilsa essum elhvta komumanni. a hefi mtt heyra saumnl detta.

Hvaa lyktun hefi g tt a draga af essari sjn, hefi g ekki haft arar upplsingar um landi? Mr snist, a rkrtt lyktun hefi geta veri essa lei: hr er rkisstjrn vi vld og vanrkir menntaml, en landi er samt ekki heillum horfi, svo lengi sem a fir af sr ltil brn, sem langar a lesa bkur.

N vildi svo til, a g hafi handbrar msar arar upplsingar um etta fallega land, sem ekur innan vi rijung af flatarmli slands, tt flki ar s sj sinnum fleira en hr heima. egar mlingar hfust ri 1970, voru aeins 7 af hverjum 100 unglingsstlkum sendar framhaldsskla. Framhaldssklaskn stlkna jkst san smtt og smtt og er n komin upp rskan rijung af hverjum rgangi. a er framfr, ekki neita g v, en allt of hg. Botsvnu, sem er nsta land fyrir noran Suur-Afrku mija, ar hefur framhaldssklaskn unglingsstlkna aukizt r 7% af rgangi ri 1970 eins og Lest upp fjrar stelpur n af hverjum fimm. a er engin tilviljun, a Botsvana heimsmet hagvexti. Suur-Afrka var raunar bin a koma framhaldssklaskn unglingsstlkna upp 80% af hverjum rgangi fyrir lok askilnaartmans, og meirihlutastjrnin me Mandela forseta brjsti fylkingar kom hlutfallinu san upp 100%: fullt hs ar. etta er sem sagt hgt arna suur fr; eir Lest hafa bara lti a undir hfu leggjast.

Hva um hsklaskn? Njar tlur sna, a 2% af hverjum rgangi skuflks Lest skja hskla og ara skla hsklastigi. Til samanburar skja 4% af hverjum rgangi Botsvnu hskla, 17% Suur-Afrku, 40% slandi og 50% Evrpusambandslndum. eir Lest hefu tt a setja marki hrra, finnst mr, og horfa a minnsta kosti til ngranna sinna Botsvnu. Samt ver Lest n ori meira almannaf til menntamla mia vi landsframleislu en nokkurt anna land, jafnvel enn meira en Botsvana, a ekki s n tala um Afrku yfirleitt. En a hafi samt ekki duga eim til a urrka glfin jbkasafninu, egar g kom ar vi.

Framhaldsmenntun stlkna skiptir meira mli fyrir flki arna suur fr en margt anna, ea svo snist mr. Stelpunum hefur veri haldi niri: r hafa fengi frri tkifri til a mennta sig en strkarnir. Rannsknir og reynsla sna, a meiri og betri menntun handa ungum stlkum skilar sr vel til samflagsins meira hreinlti, minni barnadaua og meiri og betri og mannlegri ntingu eim helmingi mannaflans, sem hefur ekki fengi a njta sn nema a litlu leyti til essa. Reynslan bendir til ess, a stelpur su jafnan nmfsari en strkar, ef eitthva er: Hskla slands eru konur til a mynda meiri hluta, 5000 konur mti rsklega 3000 krlum og ekki bara Hsklanum heildina liti, heldur llum einstkum deildum hans nema verkfrideild.

Glein yfir v a vera vitni a lestrarhuga barnanna bkasafninu Maser ennan slbjarta dag var samt ekki eina tilfinningin, sem a mr stti. Lest er a land heimsins, sem hefur ori nstverst ti af vldum eyniveirunnar; aeins Botsvana hefur ori verr ti. a er sorglegt, a landi, sem heimsmet hagvexti; landi, sem er spilltast allra Afrkulanda skv. viteknum spillingarvsitlum; landi, sem ver einna mestu f til menntamla mia vi landsframleislu af llum lndum heims, meira en til dmis Norurlnd, a ekki s tala um sland a einmitt etta land, Botsvana, skuli urfa a ola svo mikinn mannfelli af vldum essa ska sjkdms og hafa ekki efni a kaupa au lyf, sem arf til a lengja lf flksins og lina jningar ess. Tlurnar tala skrt: ri 1960 gat barn, sem fddist Botsvnu, vnzt ess a n 47 ra aldri: etta er kalla lfslkur lknamli og hagfringa. Lfslkurnar jukust san jafnt og tt r fram af ri og komust upp 61 ri 1987, en r hafa san hrapa niur 39 r. Botsvana er komin aftur fyrir upphafsreitinn.

Lest er litlu betur sett. ar voru lfslkurnar 43 r, egar mlingar hfust ri 1960, jukust san um hlft r ri a jafnai og komust upp 58 r 1990, en san hafa r hrapa niur 44 r. Landi er sem sagt komi aftur byrjunarreit. Aljaheilbrigisstofnunin Genf spir v, a lfslkurnar essum lndum og rum, sem hafa ori srstaklega illa ti af smu vldum (ar meal eru Suur-Afrka, Simbabve og Namiba), muni aukast aftur smm saman, en eigi a sur er auvita mikill skai orinn og hrmulegur og verur aldrei bttur.

Og hva getum vi gert vi v? N, mislegt. Bandarkjastjrn er til a mynda nbin a kvea a verja 15 milljrum dollara nstu fimm r til a kaupa lyf og lknishjlp handa eynisjklingum Afrku. etta er jafnviri tveggja mnaa framleislu jarbsins hr heima; a tekur Bandarkjamenn hinn bginn bara hlftma a vinna fyrir essari fjrh, ef eir leggjast eitt. Vonandi verur fjrins ekki afla me v a skera niur fjrveitingar til malaruvarna Afrku og annarra brnna arfa: vonandi verur f heldur teki annars staar fr.

Lfi heldur fram rtt fyrir allar hrmungar heimsins. Mig rmar sdrasafni sluga suur Hafnarfiri, ar voru ljn og api og lentu mlaferlum vi gesti safnsins, v a apinn beit fingur af sjlfstismanni og ljni krafsai ltils httar ungaa konu. Henni fddist sonur skmmu sar; hann var skrur Le.

Lesbk Morgunblasins, 26. aprl 2003.


Til baka