Framsˇkn bankanna

Bankar eiga a­ vera grˇ­afyrirtŠki, ekki fÚlagsmßlastofnanir. Ůess vegna voru rÝkisbankarnir og fjßrfestingarsjˇ­ir rÝkisins fŠr­ir Ý einkaeigu eins og gert haf­i veri­ vÝ­a annars sta­ar, svo sem Ý Austur-Evrˇpu. R÷k og reynsla a­ utan h÷f­u sřnt, a­ einkaframtak gefst yfirleitt betur en rÝkisrekstur ß fjßrmßlamarka­i lÝkt og annars sta­ar a­ ■vÝ tilskildu, a­ samkeppni sÚ nŠg. Ůetta sjˇnarmi­ vˇ svo ■ungt, a­ andstŠ­ingar einkavŠ­ingar ur­u a­ endingu a­ leggja upp laupana. Landsbankinn, ┌tvegsbankinn og B˙na­arbankinn hlutu ■vÝ anna­hvort a­ loka b˙­inni lÝkt og Vi­tŠkjaverzlun rÝkisins haf­i ß­ur gert e­a skipta um eigendur. EinkavŠ­ing bankanna drˇst ■ˇ lengi, ■vÝ a­ vi­nßm gegn einkavŠ­ingu stendur jafnan Ý rÚttu hlutfalli vi­ veldi ■eirra, sem ˇttast a­ missa spˇn ˙r aski sÝnum. Ůa­ tˇk m÷rg ßr a­ koma b÷nkunum Ý einkaeigu og ■ß ekki upp ß ÷nnur břti en ■au, a­ bß­ir ■ßverandi stjˇrnarflokkar trygg­u sÚr ßfram fˇtfestu – talsamband eins og ■a­ heitir – Ý b÷nkunum. RÝkisbankarnir ßttu skrautlega fortÝ­, svo sem rß­a mß af eftirfarandi spurningu, sem PÚtur Benediktsson, sÝ­ar sendiherra, bankastjˇri og al■ingisma­ur, lag­i fyrir Bjarna brˇ­ur sinn, sÝ­ar forsŠtisrß­herra, Ý brÚfi 12. marz 1934 og ßtti vi­ Landsbankann og ┌tvegsbankann: „Fer ekki a­ koma a­ ■vÝ, a­ tÝmabŠrt sÚ a­ breyta ■eim bß­um Ý fangelsi og hleypa engum ˙t, nema hann geti me­ skřrum r÷kum fŠrt s÷nnur ß sakleysi sitt?“ Bjarni svarar 22. marz: „HŠtt er vi­ a­ enn sÚu ekki ÷ll kurl komin til grafar um ■ß fjßrmßlaˇrei­u og hreina glŠpastarfsemi, sem n˙ tÝ­kast Ý landinu ... Er ■ˇ ■a­, sem ■egar er vita­, Šri­ nˇg. Bersřnilegt er, a­ ■jˇ­lÝfi­ er sj˙kt. Kemur ■a­ ekki einungis fram Ý svikunum sjßlfum, heldur einnig ■vÝ, a­ raunverulega „indignation“ er hvergi a­ finna hjß rß­andi m÷nnum, persˇnuleg vild e­a ˇvild og stjˇrnmßlahagsmunir rß­a ÷llu, ß bß­a bˇga, um hver afsta­a er tekin. SlÝkt fŠr ekki sta­izt til lengdar. Dagar linkindarinnar og svika samßbyrg­arinnar hljˇta a­ fara a­ styttast.“ Tilefni­ var, a­ upp komst um endurnřtingu mß­ra peningase­la, sem teknir h÷f­u veri­ ˙r umfer­. Kveld˙lfsmßli­ loga­i ß sÝ­um bla­anna ■essi misseri. Ver­fall ß fiski og heimskreppan h÷f­u komi­ illa vi­ sjßvar˙tveginn. Skuldir ˙tger­arfÚlagsins Kveld˙lfs h÷f­u hla­izt svo upp Ý Landsbankanum, a­ sumir t÷ldu fyrirtŠki­ ekki lengur eiga fyrir skuldum. Allur ˙tvegurinn var ß hvÝnandi k˙punni, skuldir Sambands Ýslenskra samvinnufÚlaga (S═S) voru sambŠrilegar vi­ skuldir Kveld˙lfs, og engin ve­ voru heldur fyrir ■eim. Mßli­ var leyst me­ ■vÝ, a­ Ëlafur Thors, forstjˇri Kveld˙lfs og forma­ur SjßlfstŠ­isflokksins, og Jˇnas frß Hriflu, forma­ur Framsˇknarflokksins, tˇku sÚr sŠti hli­ vi­ hli­ Ý bankarß­i Landsbankans 1936, og hÚlt Ëlafur sŠti sÝnu ■ar nŠr samfleytt til dau­adags 1964 og var ■ˇ forsŠtisrß­herra Ý fimm rÝkisstjˇrnum. Jakob F. ┴sgeirsson sagnfrŠ­ingur rekur ■essi brÚfaskipti PÚturs og Bjarna Ý bˇk sinni PÚtur Ben. Ăvisaga (1998). Miki­ vantar ■ˇ enn ß ■a­, a­ saga rÝkisbankanna – og stjˇrnmßlaflokkanna! – hafi veri­ fulls÷g­ svo sem vert vŠri. Bankarnir hafa Ý h÷ndum nřrra eigenda teki­ stakkaskiptum ß ÷rfßum ßrum. ═slenzk banka■jˇnusta er or­in a­ grˇandi ˙tflutningsatvinnuvegi, og bankarnir grŠ­a ß tß og fingri me­ ■vÝ auk annars a­ taka hßa vexti af ˙tlßnum hÚr heima og grei­a lßga vexti af innlßnum. Ůetta geta ■eir gert Ý skjˇli lÝtillar samkeppni ß innlendum fjßrmßlamarka­i. A­ vÝsu er fßkeppni einnig reglan Ý bankarekstri annarra landa. Samanl÷g­ marka­shlutdeild fimm stŠrstu banka Noregs 2005 var 79 prˇsent, Finnlands 85 prˇsent og SvÝ■jˇ­ar 88 prˇsent, og eru ■essar hlutfallst÷lur haf­ar til marks um fßkeppni ■ar. ┴ ═slandi eru fjˇrir vi­skiptabankar um hituna, sÚ liti­ ß sparisjˇ­ina sem eina heild, allir innlendir. Fjarvist erlendra banka er ˇheppileg, ■vÝ a­ erlend samkeppni bŠtir vaxtakj÷rin ˙ti Ý heimi. B÷nkunum ber skylda gagnvart hluth÷fum sÝnum til a­ hagnast sem mest og hafa vaxtamuninn eins mikinn og ■eir geta. Og ■ß breg­ur svo vi­, a­ bankarnir leggjast Ý v÷rn, ■egar bent er ß, a­ ■eir grŠ­a ß miklum vaxtamun. Ůeir ■rŠta fyrir vaxtamuninn, sem blasir vi­ flestum innlendum vi­skiptavinum bankanna, miklu meiri vaxtamun en s÷mu bankar bjˇ­a Ý ˙tl÷ndum, ■ar sem samkeppnin er meiri. En bankarnir eru ekki fÚlagsmßlastofnanir, ■a­ er li­in tÝ­. Bankar me­ fullu vi­skiptaviti ganga eins langt og ■eir geta. RÝkisvaldi­ ■arf a­ veita ■eim a­hald me­ ■vÝ a­ tryggja nŠga samkeppni. Vandinn liggur ■ar.

FrÚttabla­i­, 22. nˇvember 2007.


Til baka