FortÝ­in er geymd

Su­ur-AfrÝka ein stendur ß bak vi­ meira en ■ri­jung allrar framlei­slu AfrÝkulanda sunnan Saharaey­imerkurinnar. Hlutfalli­ hefur haldizt st÷­ugt sÝ­an 1960, en ■a­ hefur ■ˇ fari­ heldur lŠkkandi sÝ­an 1985. Su­ur-AfrÝka er i­nrÝki: ■eir smÝ­a bÝlana sÝna sjßlfir, ■ar ß me­al bŠ­i Mercedes-Benz og BMW Ý samvinnu vi­ Ůjˇ­verja. Hagur AfrÝku allrar er nßtengdur afkomu Su­ur-AfrÝku. Mannfj÷ldi Su­ur-AfrÝku, sem er tˇlf sinnum stŠrri en ═sland a­ flatarmßli, er ■ˇ a­eins um sex prˇsent af heildarmannfj÷lda AfrÝku sunnan Sahara.

Hva­ breyttist 1985? A­skilna­arstefna Ůjˇ­arflokksins, sem haf­i stjˇrna­ landinu me­ har­ri hendi sÝ­an 1948 og svipt svarta meiri hlutann menntunarm÷guleikum og ÷­rum mannrÚttindum, haf­i vaki­ svo hyldj˙pa and˙­ um heiminn, a­ erlendir fjßrfestar og lßnardrottnar kipptu a­ sÚr hendinni. Ůeir h÷f­u gert ■a­ ß­ur, til dŠmis 1979, en n˙ var h÷ggi­ svo ■ungt, a­ undan svei­. Erlend fjßrfesting var nau­synleg driffj÷­ur efnahagslÝfsins, ■ar e­ innlendur sparna­ur dug­i ekki til, og n˙ hŠtti h˙n skyndilega a­ streyma inn Ý landi­. Gengi randsins kolfÚll, og erlendar skuldir ■ref÷ldu­ust ß sk÷mmum tÝma mi­a­ vi­ landsframlei­slu. ValdastÚttin Ý Ůjˇ­arflokknum sß sÝna sŠng upp reidda og stal ÷llu steini lÚttara, og fl˙­u sumir land me­ ■řfi­ me­fer­is. Ůjˇ­arflokkurinn var si­laus inn a­ beini, lÝkt og William Heinesen sag­i um Sambandsflokkinn Ý FŠreyjum, og er n˙ ekki til lengur, ekki frekar en Kristilegi demˇkrataflokkurinn ß ═talÝu.

AfrÝska ■jˇ­arrß­i­ (ANC) undir forustu Nelsons Mandela haf­i einmitt mŠlt fyrir vi­skiptabanni til a­ hrekja Ůjˇ­arflokkinn frß v÷ldum. Mandela ßtti a­ vÝsu ekki hŠgt um vik, ■vÝ a­ hann haf­i seti­ Ý lÝfstÝ­arfangelsi sÝ­an 1963, en samherjar hans sumir, til dŠmis Desmond T˙t˙ erkibiskup Ý H÷f­aborg, gengu lausir og hv÷ttu til vi­skiptabanns. T˙t˙ var sŠmdur fri­arver­launum Nˇbels 1984 fyrir hetjulega framg÷ngu sÝna Ý fri­s÷mu andˇfi bl÷kkumanna gegn a­skilna­arstjˇrninni. StjˇrnarandstŠ­ingar h÷f­u lengi ßtt ß brattann a­ sŠkja, enda h÷f­u bl÷kkumenn ekki kosningarrÚtt. SÝ­asta hßlmstrß stjˇrnarinnar var a­ lřsa sjßlfri sÚr fyrir umheiminum sem brjˇstv÷rn gegn framsˇkn heimskomm˙nismans Ý AfrÝku. En n˙ var MikhaÝl Gorbachev kominn til valda Ý Kreml. ┴ fßeinum ßrum fjara­i undan komm˙nismanum, enda var hann gjald■rota. Ůegar BerlÝnarm˙rinn hrundi 1989, stˇ­ rÝkisstjˇrn Su­ur-AfrÝku uppi varnarlaus og vinalaus.

Ůß ger­ist nokku­, sem enginn ßtti von ß. Willy de Klerk tˇkst a­ bola P. W. Botha, forhertum, ˇheflu­um og heilsulausum forseta landsins og flokksbrˇ­ur sÝnum, frß v÷ldum og var kj÷rinn forseti 1989. De Klerk skildi, a­ tafli­ var tapa­. Hann sannfŠr­i flokksmenn sÝna og hvÝta minni hlutann (tÝu prˇsent af mannfj÷ldanum) um nau­syn ■ess a­ aflÚtta l÷gbanninu af ANC, leysa Nelson Mandela og a­ra pˇlitÝska fanga ˙r haldi og hefja samninga vi­ ■ß um nřja stjˇrnarskrß, nřtt lÝf. Ůa­ gekk eftir. Ůessum atbur­um er lřst Ý kvikmyndinni Mandela and de Klerk (1997), ■ar sem Sidney Poitier og Michael Caine leika hlutverk h÷fu­andstŠ­inganna. Ůa­ er fÝn mynd.

Hrun komm˙nismans haf­i einnig ■au ßhrif, a­ ANC hvarf frß ■jˇ­nřtingarstefnu sinni og eyddi ■ar me­ a­ miklu leyti ■eirri tortryggni, sem rß­i­ haf­i ß­ur mŠtt utan lands. Bandamenn ANC Ý Su­ur-afrÝska komm˙nistaflokknum lÚtu sÚr einnig segjast. ANC vann stˇrsigur Ý kosningunum 1994, hlaut 63 prˇsent atkvŠ­a og mynda­i stjˇrn me­ Ůjˇ­arflokknum, sem fÚkk 20 prˇsent atkvŠ­a (margir Indverjar og a­rir „lita­ir“ kjˇsendur greiddu Ůjˇ­arflokknum atkvŠ­i af ˇtta vi­ yfirbur­i ANC). Ůjˇ­arflokkurinn hvarf ˙r stjˇrninni 1996 og fjara­i ˙t. Landi­ var frjßlst.

N˙ streymir erlent framkvŠmdafÚ aftur til Su­ur-AfrÝku. Framlei­sla ß mann hefur vaxi­ um r÷sk 40 prˇsent sÝ­an 1994. En ■a­ er ekki nˇg. Sumir fer­amenn for­ast landi­ og heimamenn flřja vegna tÝ­ra glŠpa, sem vir­ast stafa einkum af auknu atvinnuleysi, miklum ˇj÷fnu­i og innstreymi ÷rvŠntingarfullra flˇttamanna frß Simbabve. Fri­ur rÝkir, en fortÝ­in er ekki gleymd. ═ bˇk sinni Engin framtÝ­ ßn fyrirgefningar (1999) lřsir Desmond T˙t˙, sem střr­i Sannleiks- og sßttanefndinni 1995-98, nau­syn ■ess, a­ s÷kudˇlgar fortÝ­arinnar gefi sig fram: fyrirgefning ˙theimtir i­run. Ůeir, sem gßfu sig ekki fram vi­ nefndina, eiga n˙ mßlsˇkn yfir h÷f­um sÚr. Fyrrum dˇmsmßlarß­herra var nřlega ßkŠr­ur fyrir mor­tilrŠ­i. Hann reynir a­ verjast me­ ■vÝ a­ varpa samßbyrg­ ß fÚlaga sÝna, ■ar ß me­al Willy de Klerk. De Klerk segist vera saklaus.

FrÚttabla­i­, 26. j˙lÝ 2007.


Til baka