Vital Morgunblainu 17. aprl 1994.

 

ATVINNULEYSI

Rturnar liggja djpt

 

orvaldur Gylfason prfessor er sammla skoun Peters Johannes Schjdts bkinni Velfer ea vansld a stoir velferarkerfisins su brostnar og vivarandi atvinnuleysi bi milljna manna okkar heimshluta.

 

SKRIFBORINU liggja staflar af blum og bkum. Fririt fylla hillurnar fyrir aftan. orvaldur Gylfason, prfessor vi viskipta- og hagfrideild Hskla slands, hallar sr aftur stlnum og veltir bkinni milli handa sr. Hann er augljslega sammla. Varar vi uppgjafartni. Vst s a rtur atvinnuleysis liggi djpt. Skipulag vinnumarkai s a mrgu leyti galla. Of mikil skattlagning rkisins einkarekstur varhugaver o.fl.

Engu a sur s ekki sta til a gefast upp. Mguleikar lausn vandans su margir. Vi urfum a bretta upp ermarnar og vinna honum. Hugsi lsir orvaldur sig algjrlega sammla eirri grundvallarskoun danska jflagsfringsins Johannes Schjdt a stoir velferarkerfisins su brostnar og vivarandi atvinnuleysi bi milljna manna okkar heimshluta.

Hann vertekur fyrir a um eins konar nttrulgml s a ra. ,,Vi hfum vert mti, okkar heimshluta, bi vi fulla atvinnu langtmum saman og ekkert segir okkur a vi getum ekki komi slku standi aftur svo fremi sem vi hgum okkar skynsamlega. Atvinnuleysi Evrpu, Danmrku, hr heima og va annars staar sr viranlegar skringar. r eru a vsu margar. Sumpart liggja r skipulagsgllum vinnumarkai. Sumpart hflegri skattlagningu rkisins fyrirtki sem dregur r getu eirra til a ra flk vinnu. Sumpart af v a stjrnvld telja nausynlegt a fara mjg varlega fjrmlum rkisins vegna ess a au eru nbin a brenna sig illilega verblgu. Allir essir ttir vinna saman og hafa stula a auknu og vaxandi atvinnuleysi sem mrgum virist vivarandi.

En g er bjartsnn og tel a fyrsta skrefi felist v a skoa vandamli og rtur ess vandlega. Rturnar liggja djpt og va um jlfi. v er ekki vafi. Hins vegar er ekki ar me sagt a ekki s hgt a rfa atvinnuleysi upp me rtum. g spi v a vi vldum essu verkefni og vara srstaklega vi v egar menn segja a atvinnuleysi s gefi og rf s a leita einhverra leia til es a lifa me v, t.d. me v a skipta vinnunni. skir manna og arfir eru takmarkaar. Engin takmrk eru fyrir v hvernig vi viljum bta heimkynni okkar, blana okkar ea fjlga feralgum o.s.frv. ar af leiandi er endanleg rf fyrir vinnukraft til a fullngja essum rfum. Menn mega v ekki loka sig inni einhverju horni og gera lti r hagvexti. Hagvxtur er vert mti lfsvon mikils fjlda flks og kaflega mikilvgur, srstaklega n, vegna ess a atvinnuleysi hefur haft jflagsbl, ftkt, jfnu og rttlti fr me sr. En mrgum, sem eru sklair hagfri og hafa lagt meiri rkt vi flagsfri og heimspeki, httir til a falla essa gryfju. Slkt er taf fyrir sig skiljanlegt mia vi hvernig standi hefur veri Danmrku. Aftur mti er a um lei httulegt v s skoun getur valdi v a menn annahvort stti sig vi breytt stand ea grpi til rstafana sem skila miklu minni rangri en hgt vri a n."

sundir dmdar til atvinnuleysis

A gefnu vivarandi atvinnuleysi varar Schjdt vi v a atvinnulausum s talin tr um a um tmabundi stand s a ra me v a bja sfellt upp meiri starfsfrslu vikomandi starfsgrein. Veri s a gefa flki falskar vonir. Menntun skapi ekki fleiri strf.

orvaldur telur sjnarmii taf fyrir sig skiljanlegt en nrt rangri forsendu. ,, hinn bginn er auvita enginn hgarleikur a komast fyrir rtur atvinnuleysisins hr ea annars staar Evrpu. Hr heima hefur t.a.m. f fr bnkum og sjum til atvinnuuppbyggingar veri sa strum stl. Eins og fram kom umrum Alingi fyrir nokkrum dgum hafa tugir milljara tapast og veri afskrifair, " segir orvaldur og er krafinn nnari skringa. ,,J, hugsau r a takir ln banka og stainn fyrir a festa f einhverju fyrirtki, sem getur veitt flki vinnu, kveur a fara heimsreisu. Svo kemur heim r feralaginu, alsl, gilega gaman ti heimi. En hefur ekki skapa atvinnutkifri sem endast. hefur eytt fnu en reikningnum vera lnastofnanir a framvsa einhvers staar annars staar. Vntanlega til skattgreienda vegna ess a eir bera sameiginlega, gegnum rki, byrg banka- og sjakerfinu. Svona erum vi bin a fara ofboslega illa a ri okkar hr. g nefni dmi af essu tagi til a sna hva rturnar geta legi djpt og g ttast a vi sum, me gtilegri stjrn peningamla og mefylgjandi afskriftum og ofboslegum lntkum erlendis, bin a dma sundir til atvinnuleysis ea lgra launa langt fram nstu ld a ru jfnu," segir hann.  

Missum ekki kjarkinn

Hann heldur fram. ,,Af essu dmi geta menn s a atvinnuleysi er ekki spurning um a hera skrfur hr, losa ar og fnstilla svo allt veri komi lag nsta mnui ea nsta ri. Sveiflurnar vera iulega miklu lengri en svo og sum mistk eru af v tagi a menn kenna eirra rum og jafnvel ratugum saman. a er ekki ar me sagt, a dmi s svakalegt, a vi eigum a missa kjarkinn. vert mti eigum vi a lta standi vera okkur a kenningu og brna okkur til a rast arfar umbtur.

Tkum dmi fr Evrpu ar sem sun almannafjr gegnum peningakerfi hefur veri miklu minni en hr. ar flst ein sta atvinnuleysis, egar bakslag kom efnahagslfi fyrir nokkrum rum, v a skipulag vinnumarkai reyndist verr samdrttartmum heldur en uppgangstmanum ratugina undan. Slkt er aeins elilegt. mis mannanna verk reynast gtlega einu rferi og svo afleitlega ru. taf fyrir sig arf mnnum v ekki a koma etta vart. hugi manna skipulagi vinnumarkaarins og umbtum var skiljanlega ekki mjg mikill mean allt lk lyndi. En n hafa tmarnir breyst og menn hljta a beina sjnum snum a msum gllum innvium samflagsins sem ef til vill voru huldir ur.

g er eirrar skounar, a reynslan utan r heimi bendi til ess a skipulag vinnumarkai s str partur af essum vanda. g hef huga samanbur, annars vegar milli Evrpu og Amerku og hins vegar milli Sviss og Japans. Evrpu eru laun u..b. riggja fjru hluta alls vinnandi flks kvein samningum milli heildarsamtaka launaflks og vinnuveitenda. Fyrirkomulag af essu tagi ir einfaldlega a vi tkum ekki markasbskap vinnumarkai. Vi kveum vinnulaun, kaup og kjr, reykfylltum herbergjum samningum vinnuveitenda og fulltra verkalsflaga og egar menn beita mistringu vi kvrun mikilvgra stra eins og vinnulauna geta mistk tt sr sta. g er eirrar skounar a vi hfum valdi verulegum skaa me essu fyrirkomulegi, .e. me v a rjfa nausynlegt og elilegt samband eftirspurnar og frambos vinnumarkai, samspil sem okkur ykir sjlfsagt a fra okkur nyt langflestum rum mrkuum.

g get nefnt sem dmi a fyrir um tuttugu rum hafi meal unglingur, 18 ra ea svo, Svj laun sem voru 55% af launum feranna. Nna er hlutfall launa hans komi upp 80%. etta hefur ekki gerst fyrir mistk stjrnvalda lggjf og sannarlega ekki fyrir tilstilli einhverra markasafla. etta hefur ori vegna ess a menn hafa ekki gtt sn a taka ngilega miki tillit til standsins vinnumarkainum egar launastiginn er kveinn og hann er alltaf a vera flatari og flatari. v er engin tilviljun a Svj hefur ungt flk og ltt sklagengi misst vinnuna fyrst."  

Launamunur

Ertu a segja a launamunur milli unglinganna og feranna tti a vera meiri?

,,J," segir orvaldur. ,,g held a a s s lyktun sem vi verum a draga v hinn kosturinn er a unglingarnir su atvinnulausir. Auvita er meira vit og rttlti v a menn hafi atvinnu me lgum launum en enga atvinnu me hum launum. vaknar s spurning hvort Amerka s fyrirmyndin. Land ar sem atvinnuleysi er miklu minna og markasflunum er gefinn miklu lausari taumur atvinnumlum og jfnuurinn er augsnilega talsvert meiri en einstkum Evrpulndum. Erfitt er a fella dm svari vi essari spurningu. Engu a sur segir tilfinningin mr a essi kostur s skrri af tveimur. Mr virist vi, a.m.k. til skamms tma, standa frammi fyrir mjg srsaukafullu vali milli framhaldandi atvinnuleysis, a hluta vegna mistringar vinnumarkai, og aukins launamunar tt vi a sem vi sjum Amerku. ar er tiltlulega miki af ltt sklagengnu flki sem hefur lg laun. spyr maur mti hvort a s ekki vi betri kostur heldur en a vera atvinnulaus hum launum," segir orvaldur og snr sr a Japan.

 Hann segir a Japanir hafi komi sr upp sveigjanlegu og skilvirku skipulagi vinnumarkai og Bandarkjamenn og Evrpubar hafi veri alltof ragir vi a draga skynsamlega lyktun af reynslu eirra. Launakerfi Japan s tvtt. ,,Annars vegar eru mnnum greidd fst laun eins og tkast Evrpu. Hins vegar hafa menn svo hlutaskiptakerfi. Laun starfsmannanna hkka egar vel gengur og lkka egar verr gengur. Fyrirkomulagi hefur tvo meginkosti. Annar er a laun starfsmannanna eru samrmi vi afkomu fyrirtkisins og starfsmennirnir hafa beinan hag af v a fyrirtki gangi vel. Hinn er a fyrirtki getur, egar mti bls, mtt tekjumissi me mtsvarandi lkkun launakostnaar. slensk fyrirtki eiga ekki kost essu v egar tekjur hrynja og bi er a semja um fst laun geta fyrirtkin ekki stai mti me v a lkka laun og vera a segja flkinu upp stainn. etta er mikilvgur ttur v hvers vegna japnsk fyrirtki geta brugist vi andbyr n ess a fkka flki mean evrpsk fyrirtki eru bundin og vera a fkka starfsmnnum," segir orvaldur og hann segir aspurur a ekki tti a vera htta v a svindla s starfsmnnum. eir ttu a vera astu til a ekkja atvinnureksturinn af eigin raun.  

Mistring ea markasbskapur

Schjdt vill minnka sundrung milli launaflks og atvinnuleysingja me v a tengja atvinnuleysi launavinnu, t.a.m. me v a borga svokllu borgaralaun fyrir verkefni gi jflagsins. Hins vegar veri launavinna skattlg rkari mli en n. Jafnframt veri reynt a stytta vinnutma.

orvaldur tekur undir a skattafrdrttur s ein lei til a draga r atvinnuleysi. ,,Anna dmi skylt er fr Singapore. ar f fjlskyldur skattaafsltt fyrir a hafa gamalmenni heimilinu hj sr. getur mynda r sparnainn t.d. elliheimilarekstri. Hugmyndin er gt og mr snist hn ekki vera komin inn velferarumruna Vesturlndum. Auvita er lka hgt, eins og hefur eftir honum, a breyta atvinnuleysingjum vinnandi flk me v a borga eim skattfrjls lg laun fyrir a vinna vi eitthva frekar en a vinna alls ekki. En slkt kostar f og gallinn er a engin trygging verur fyrir v a verkin sem unnin eru su samrmi vi skir og arfir flksins, .e.a.s. neytenda. Um etta snst einmitt spurningin um mistringu og markasbskap. Vri ekki betra a hafa vinnumarkainn frjlsari en n og lta arfir og skir neytenda laa til sn flk vinnu a verkefnum sem neytendur hafa huga ? Frekar heldur en a stjrnmlamenn og embttismenn runeytum beini mnnum a vinnu einhverjum farvegum sem enginn hefur huga ea rf fyrir. Ekki m gleyma v a ein stan fyrir v a sovtkerfi hrundi var a embttismenn en ekki neytendur kvu hva tti a framleia. annig a egar upp var stai voru Sovtrkin yfirfull af verksmijum sem framleiddu vrur sem enginn vildi sj ea kaupa."  

Atvinnuleysismenning

,,Svo vaknar nnur hugmynd vi lsingu na. Hn er s a atvinnuleysi er mjg httulegt. Ekki aeins af essum augljsu stum me blinu sem a leiir yfir einstaklinga og jflagi allt. Heldur lka vegna httunnar v a eins konar atvinnuleysismenning veri til. egar atvinna er mikil og einhver missir vinnuna er hann einn um a ea v sem nst snu nnasta umhverfi, hvatinn til a finna sr nja vinnu hi skjtasta og halda atvinnuleysinu leyndu verur v mjg sterkur. egar hins vegar atvinnuleysi er ori miki og margir nnasta umhverfi atvinnuleysingjans eru svipari astu minnkar hvatinn til a f sr vinnu aftur. Atvinnuleysi getur kvenu ljsi sst sem, kannski ekki elilegt stand, en ekki heldur srkennilegt. Hugsunarhttur ea smit af essu tagi kann a vera hluti af skringunni v a atvinnuleysi hefur tilhneigingu til a kynda undir sjlfu sr og festast."

,,Nytsamt" atvinnuleysi

bkinni vill Schjdts a barist s fyrir nytsmu atvinnuleysi n rrnunar lfskjara.

orvaldur lsir yfir vantr sinni. ,,Nytsamlegt atvinnuleysi er versgn og fjarsta v ef festa atvinnuleysi sessi me v a gera a a einhverju leyti sttanlegt ea viunandi er komin potttt uppskrift a verulegri rrnun lfskjara. Hyggilegra er a rast af grimmd a rtum vandans. vera menn lka a setja sig spor lgreglumanns og spyrja t.d. hvort veri geti a einhverjir hafi hag a standinu. Mr snist atvinnuleysi a nokkru leyti stafa af valdabarttu vinnumarkai. Yfirleitt hkka laun fyrir rsting verkalsflaga og oft eru a sterku hparnir verkalshreyfingunni sem knja um launahkkun vegna ess kannski a eir vita a umbjendur eirra eiga ekki httu a missa vinnuna ef boginn er spenntur of htt. Lglaunflki situr hins vegar spunni ef launakostnaur fyrirtkjanna er aukinn um of. essum afmarkaa skilningi m v segja sem svo a gtilegar krfur hinna betur megandi verkalshreyfingunni hafi haft tilhneigingu til a verleggja hina sem minna mega sn t af vinnumarkainum. etta er eins og hvert anna einokunarvald sem verkalshreyfingunni hefur veri fengi hendur og g tel a nausynlegt s a dreifa essu valdi. Reyndar finnst mr lka a vinnuveitendur eigi tluveran tt v hvernig komi er vegna ess a eir hafa oft skjli samtakamttar sns kni fram hagsbtur sr til handa sem hafa bitna atvinnu flks. talskir blaframleiendur eru gtt dmi um etta. eir hafa kni talska rki til a verndi talska blainainn. v aka talir um drari og lakari blum en ella. Slkt dregur r kaupmtti flksins, eftirspurn eftir vrum og jnustu og ar me r eftirspurn eftir vinnuafli. annig hneigjast innflutningshmlur af llu tagi til a kynda undir atvinnuleysi."

Liti heim

orvaldur segir a ekkert af v sem hann hafi ur nefnt og eigi vi nnur lnd eigi srstaklega vi slandi. ,,Um sland er a a segja a vinnumarkaurinn hr er a mrgu leyti sveigjanlegri heldur en va lndunum kringum okkar. Vi sjum ennan mun t.d. v a lg laun eru miklu lgri hr en Norurlndunum. Af v a laun eru kostnaur er arna a einhverju leyti komin skringin v a atvinnuleysi hefur a veri lgra hr en Norurlndum. Sveigjanleikinn er samt ekki ngilega mikill. Vi hldum fram a ba vi mistringu og marga galla hennar vinnumarkai; alls kyns skipulagsgalla og m ar nefna rsetu sumra verkalsforingja. Auvita er lri fullngjandi egar sami maur er formaur sama verkalsflagi 30 til 40 r. Enginn stjrnmlaflokkur vill t.d. hafa sama foringja svo lengi.

Mjg mrg ntt tkifri eru ti Evrpu og hr til a rva bskapinn og auka atvinnuna. Eitt langar mig a nefna srstaklega og a er landbnaurinn. Skipan landbnaarmla Evrpu meira skylt vi mistringu en markasbskap. Bvruver er kvei fundum og ekki frjlsum markai. Rannsknir hra hagfringa Evrpu benda til ess a ef markasflum vri gefinn laus taumur landbnai og hft afnumin myndu 2 til 4 milljnir nrra starfa vera til og kannski enn fleiri. Til samanburar eru atvinnuleysingjar Evrpu upp um 18 milljnir. etta myndi gerast annig a egar landbnaarhftin yru felld niur myndi matarver lkka, kaupmttur heimilanna myndi aukast og geta heimilanna til a kaupa vrur og jnustu myndi aukast af sama skapi. Af essu sjum vi a landbnaurinn s aeins ltill partur af jarbskapnum Evrpu er hann svo illa rekinn a hann veldur miklum skaa. Daninn getur ekki me neinum rtti leiki sr a eirri hugmynd a atvinnuleysi hljti a vera vivarandi v vi hfum mis tkifri til a efla atvinnulfi og bta lfskjr langt fram tmann."  

Vital: Anna G. lafsdttir


Til baka