Menningararfur sem ■jˇ­areign

Ůjˇ­ir eiga eignir. Ůetta eiga allir a­ geta skili­, enda almŠlt tÝ­indi, ■ˇtt ÷­ru sÚ stundum haldi­ fram nßnast eins og til a­ villa um fyrir fˇlki. Halldˇr Laxness skildi ■etta, enda hefst ═slandsklukkan ß ■essum or­um: „S˙ var tÝ­, segir Ý bˇkum, a­ Ýslenska ■jˇ­in ßtti a­eins eina sameign sem metin var­ til fjßr. Ůa­ var klukka.“ Al■ingismenn skilja ■etta svo sem sjß mß ß fyrstu grein laganna um stjˇrn fiskvei­a: ,,Nytjastofnar ß ═slandsmi­um eru sameign Ýslensku ■jˇ­arinnar.“ Gunnar Thoroddsen prˇfessor, sÝ­ar varaforma­ur SjßlfstŠ­isflokksins, forsŠtisrß­herra og forma­ur stjˇrnarskrßrnefndar 1978-1983, skildi ■etta eins og rß­a mß af ■eim dr÷gum a­ stjˇrnarskrßrtexta, sem hann skildi eftir sig og lřst er Ý nřrri Švis÷gu eftir Gu­na Th. Jˇhannesson. Ůar er vitna­ Ý till÷gur Gunnars um řmis nřmŠli Ý stjˇrnarskrß me­ ■essum or­um: „Ůß skuli bundi­ Ý stjˇrnarskrß a­ „nßtt˙ruau­lindir landsins“ sÚu „Švarandi eign ═slendinga“ og „au­lindir hafs og hafsbotns innan Ýslenskrar l÷gs÷gu“ a­ eilÝfu „■jˇ­areign“.“ (bls. 545). Gunnar skildi, a­ nßtt˙ruau­lindir eru samkvŠmt e­li mßls ■jˇ­areign svo sem hin al■jˇ­lega mannrÚttindaskrß Sameinu­u ■jˇ­anna kve­ur ß um. Sama mßli gegnir um řmis menningarver­mŠti. LÝtum ß nokkur dŠmi. ═ fyrstu grein laga um ■jˇ­gar­inn ß Ůingv÷llum frß 2004 segir svo: ,,Hi­ fri­lřsta land skal vera undir vernd Al■ingis og Švinleg eign Ýslensku ■jˇ­arinnar. Ůa­ mß aldrei selja e­a ve­setja.“ Ăvinleg eign Ýslenzku ■jˇ­arinnar felur samkvŠmt ■essari lagagrein Ý sÚr, a­ Ůingvelli mß aldrei selja e­a ve­setja. Ůetta er bersřnilega tilgangur ■jˇ­areignarßkvŠ­isins. Vilji l÷ggjafans er skřr. Ůessi lagagrein hefur sta­i­ ˇbreytt frß 1928. SamkvŠmt henni deilum vi­, sem n˙ erum uppi, ■jˇ­gar­inum me­ ˇbornum kynslˇ­um ═slendinga. Bankarnir keyptu Skar­sbˇk ß uppbo­i Ý London 1965, en bˇkin haf­i veri­ Ý einkaeigu, ein fornra Ýslenzkra skinnhandrita svo vita­ vŠri, og var h˙n slegin b÷nkunum fyrir 36.000 pund e­a 6,6 milljˇnir Ýslenzkra krˇna. Bankarnir gßfu Ýslenzku ■jˇ­inni Skar­sbˇk og afhentu rÝkisstjˇrn ═slands hana til var­veizlu, eins og lřst er til dŠmis Ý Íldinni okkar. Bankarnir ger­u Skar­sbˇk a­ eign allra ═slendinga – okkar, sem n˙ lifum, og einnig ˇfŠddra afkomenda okkar – me­ ■a­ fyrir augum, a­ Skar­sbˇk mŠtti aldrei selja e­a ve­setja, af ■vÝ a­ h˙n er ■jˇ­areign. Sama skilning er rÚtt a­ leggja Ý eignarhald Ýslenzku ■jˇ­arinnar ß handritunum, sem Danir skilu­u ═slendingum 1971-1996 og eru geymd Ý Stofnun ┴rna Magn˙ssonar ß ═slandi. Handritin voru gj÷f Dana til ═slendinga. Vi­ afhendingu fyrstu handritanna 1971 flutti utanrÝkisrß­herra Dana, Poul Hartling, sÝ­ar forsŠtisrß­herra, ßvarp og sag­i um handritin: „Vi­ skilum ■eim n˙ til ═slands, ekki vegna ■jˇ­rÚttarlegra ßkvŠ­a, heldur sem gj÷f.“ ┴varpi­ birtist Ý Morgunbla­inu 22. aprÝl 1971. Jˇnas Kristjßnsson, ■ß forst÷­uma­ur ┴rnastofnunar, lřsti eftir ■vÝ ß prenti tÝu ßrum sÝ­ar, a­ senn yr­i „tÝmabŠrt a­ kve­a skřrt ß um eignarrÚttinn yfir ■eim.“ (Heimkoma handritanna, fylgirit me­ ┴rbˇk Hßskˇla ═slands 1976-79, 1981, bls. 14.) Einar Jˇnsson myndh÷ggvari arfleiddi Ýslenzku ■jˇ­ina, en ekki rÝki­ e­a Listasafn ═slands, a­ eigum sÝnu og safni. Hvers vegna ■jˇ­ina? Einstaka muni ß Ůjˇ­minjasafninu og Listasafninu geta ■essi s÷fn vŠntanlega ve­sett e­a selt ˙r fˇrum sÝnum, ef ■urfa ■ykir, en Ůingvellir, Skar­sbˇk og Listasafn Einars Jˇnssonar ver­a hvorki ve­sett nÚ seld. Ůetta er munurinn ß ■jˇ­areign og rÝkiseign: ■jˇ­in ß ■essar eignir, rÝki­ var­veitir ■Šr. Ůetta er h÷fu­inntak hugmyndarinnar og gildandi lagaßkvŠ­a um ■jˇ­areign eins og Ůorsteinn Gylfason prˇfessor rakti Ý bˇk sinni RÚttlŠti og ranglŠti (1998). Ůorsteinn nefndi eitt dŠmi enn. Styttan af Leifi EirÝkssyni ß Skˇlav÷r­uholti Ý ReykjavÝk er gj÷f BandarÝkjanna til Ýslenzku ■jˇ­arinnar samkvŠmt ßletrun aftan ß st÷plinum. Ůjˇ­fundurinn, stjˇrnlaganefndin og ■jˇ­in hafa kalla­ einum rˇmi eftir ßkvŠ­i um ■jˇ­areign ß au­lindum Ý stjˇrnarskrß, og ■a­ hafa flestir stjˇrnamßlaflokkar ß Al■ingi einnig gert. Ătla mß, a­ stjˇrnlagarß­ hlř­i ■essu kalli. Til ßlita kemur einnig a­ setja Ý stjˇrnarskrßna sambŠrilegt ßkvŠ­i  um ■jˇ­areignir, sem tilheyra menningararfi ■jˇ­arinnar, svo sem handritin. Hli­stŠ­an er skřr.
 

FrÚttabla­i­, 5. maÝ 2011.


Til baka