Menntun gegn fįtękt

 

Afstaša manna til žróunarhjįlpar hefur tekiš talsveršum breytingum ķ tķmans rįs. Žaš stafar af žvķ, aš fengin reynsla hefur kennt mönnum aš skipta um skošun. Žaš er eins og vera ber. Ķ eina tķš žótti mörgum rétt, a.m.k. ķ orši kvešnu, aš reiša fram sem mest fé handa fįtękustu löndunum eftir žeirri einföldu reglu, aš žau žyrftu mest į hjįlp aš halda. Žetta er góš og göfug hugsun, en reynslan virtist žó smįm saman leiša žaš ķ ljós, aš žróunarhjįlp meš žessum formerkjum bar išulega lķtinn įrangur. Vandinn var sumpart sį, aš fįtękustu löndin voru sum hver og eru einręšislönd. Og hvaš gerir spillt einręšisstjórn viš hjįlparfé? Hśn stingur žvķ į sig – žaš er a.m.k. algengt, til žess er einręšiš, og almenningur situr žį eftir meš sįrt enniš. Mįliš er samt flóknara en svo. Žróunarašstoš stórveldanna hefur išulega tekiš miš af żmsu öšru en fįtękt, t.a.m. hernašarsjónarmišum. Hvaš sem žvķ lķšur, žį žarf sterk bein til aš žola mikla žróunarhjįlp, žvķ aš hśn hneigist eins og miklar aušlindir frį nįttśrunnar hendi til aš draga śr sjįlfsbjargarvišleitni.

,,Olķan hefur gert okkur aš letingjum”

Nedadi Usman, fjįrmįlarįšherra Nķgerķu, er ekki aš skafa utan af žvķ, žegar hśn segir fullum fetum, aš Nķgerķu myndi nś vegna betur, hefši olķuaušurinn aldrei fundizt (International Herald Tribune, 8. janśar 2004). ,,Olķan hefur gert okkur aš letingjum,” segir hśn, og hnykkir į bošskapnum: ,,Viš höfum spillzt.” Žessi vettvangslżsing rįšherrans rķmar vel viš samanburšarrannsóknir hagfręšinga frį sķšustu įrum. Vandinn er sį, aš mönnum hęttir til aš fara illa meš annarra fé. Manna af himnum getur žvķ reynzt vera blendin blessun. Listin er aš finna fęrar leišir til aš hjįlpa fįtękum žjóšum til sjįlfshjįlpar.

Reynslan sżnir, aš hagvöxtur til langs tķma litiš stendur yfirleitt ķ öfugu hlutfalli viš žróunarhjįlp, žótt ótrślegt megi viršast. Meš öšrum oršum: žau lönd, sem žiggja mikla fjįrhagsašstoš erlendis frį, bśa yfirleitt viš hęgari vöxt en hin, sem žiggja litla eša enga fjįrhagsašstoš aš utan. Į hinn bóginn stendur hagvöxtur jafnan ķ réttu hlutfalli viš erlenda fjįrfestingu. Hvers vegna? Munurinn stafar af žvķ, aš erlend fjįrfesting gerir jafnan meiri kröfur til vištakandans en žróunarhjįlp. Fyrirtęki festa žvķ ašeins fé ķ öšrum löndum, aš žau hafi trś į žvķ, aš fjįrfestingin geti boriš arš, og til žess aš svo geti oršiš, žarf żmsum skilyršum aš vera fullnęgt, t.d. um hagstjórn og stöšugleika. Af žessum samanburši er hęgt aš leiša einfalda įlyktun. Žaš er yfirleitt vęnlegra til įrangurs aš binda žróunarašstoš skilyršum um gott hagskipulag og skynsamlega hagstjórn frekar en aš reiša fram féš skilmįlalaust.

Og žetta er einmitt žaš, sem nżjar rannsóknir hagfręšinga viršast sżna: skilyrt ašstoš skilar mestum įrangri. Kosturinn viš skilyrta ašstoš er sį, aš žannig nżtist hjįlparféš bezt; žį er ekki veriš aš kasta į glę fjįrmunum, sem hefšu getaš nżtzt betur annars stašar. Gallinn er į hinn bóginn sį, aš skilyrt ašstoš lendir žį stundum hjį žeim, sem žegar hafa nįš sómasamlegum įrangri og žurfa žį eftir žvķ sķšur į hjįlpinni aš halda en ašrir. Hagkvęm rįšstöfun hjįlparfjįrins gengur žvķ śt yfir żtrustu jafnašarsjónarmiš, en žį er aš vķsu įtt viš jöfnuš milli landa frekar en milli einstaklinga. Žaš er lķtiš réttlęti fólgiš ķ žvķ og lķtil hagkvęmni aš veita fįtękum löndum ašstoš, ef vitaš er, aš hjįlpin nęr ekki til žeirra landsmanna, sem helzt žurfa į henni aš halda. Žį er skįrra aš binda hjįlpina heldur viš betur stęš lönd, žar sem meiri lķkur eru į, aš ašstošin lendi ķ réttum höndum og beri tilętlašan įrangur. Einna helzt ętti aš beina ašstošinni aš löndum, sem virša lżšręši og mannréttindi og stunda markašsbśskap.  

Samstarfslöndin

Ķ ljósi žessara sjónarmiša hefur val Žróunarsamvinnustofnunar Ķslands į samstarfslöndum tekizt mjög vel. Samstarfslöndin eru nś fjögur og öll ķ Afrķku: Namibķa, Malavķ, Mósambķk og Śganda. Žrjś žeirra eru lżšręšisrķki, a.m.k. į afrķska vķsu, öll nema Śganda, og žau standa nś įsamt Botsvönu og Sušur-Afrķku ķ fremstu röš lżšręšisrķkja ķ įlfunni. Žessi lönd veršskulda hjįlp: žau hafa unniš til hennar. Segja mį, aš sama mįli gegni um Śgöndu, žvķ aš žar hafa miklar umbętur įtt sér staš ķ efnahagsmįlum og į öšrum svišum ķ stjórnartķš Mśsevenķs forseta, enda žótt lżšręši žar sé ennžį įbótavant. Įrangur Śgöndu undangengin įr er sérstakt fagnašarefni ķ ljósi žeirra hörmunga, sem einręšisherrarnir Ķdķ Amķn og Milton Obote leiddu yfir žetta fallega land įrin 1966-1985 – landiš, sem var einu sinni kallaš Perla Afrķku. 

Namibķa er aš mörgu leyti merkilegt land. Žar hafa žjóšartekjur į mann vaxiš hröšum skrefum og voru įriš 2001 oršnar meiri en ķ Brasilķu og Rśsslandi, rösklega fjórum sinnum meiri en ķ Afrķku sunnan Saharaeyšimerkurinnar aš mešaltali, fimm sinnum meiri en ķ Śgöndu, sjö sinnum meiri en ķ Mósambķk og žrettįn sinnum meiri en ķ Malavķ. Namibķa stendur nś jafnfętis Botsvönu, sem į heimsmet ķ hagvexti sķšan 1965. Sušur-Afrķka er eina Afrķkulandiš, žar sem tekjur į mann eru meiri en ķ Namibķu og Botsvönu. Hér er įtt viš žjóšartekjur į kaupmįttarkvarša, sem tekur miš af žvķ, aš veršlag ķ žróunarlöndum er yfirleitt lęgra og kaupmįttur hvers dollara og hverrar evru eru aš žvķ skapi meiri en ķ išnrķkjum. Nķgerķa meš allar sķnar olķulindir er ašeins hįlfdręttingur į viš Afrķku ķ heild į žennan lķfskjarakvarša.

Namibķa hefur margt annaš til sķns įgętis. Landiš er opiš upp į gįtt gagnvart umheiminum: śtflutningur vöru og žjónustu nemur meira en helmingi landsframleišslunnar į móti žrišjungi ķ Afrķku allri og ašeins 12% ķ Śgöndu. Fjįrfesting nemur fjóršungi af landsframleišslu, og žaš er ķviš hęrra hlutfall en ķ išnrķkjunum aš mešaltali og mun hęrra en ķ Afrķku, žar sem mešalhlutdeild fjįrfestingar ķ landsframleišslu er nś nįlęgt sjöttungi og hefur fariš vaxandi. Og śtgjöld til menntamįla ķ Namibķu eru meiri mišaš viš landsframleišslu en vķšast hvar annars stašar um heiminn, eša 8% (talan er frį įrinu 1998). Til višmišunar verja Afrķkulönd sunnan Sahara röskum 3% af landsframleišslu til fręšslumįla. Fiskveišar eru mikilvęgur atvinnuvegur ķ Namibķu. Fjįrmįlarįšherra landsins sagši mér žaš fyrir fįeinum įrum, aš honum vęri mikil įnęgja aš žvķ aš veita tekjum rķkisins af veišigjaldi til menntamįla. Žar er aš sönnu verk aš vinna, žvķ aš ašeins fjögur börn af hverjum fimm sękja grunnskóla žarna sušur frį og röskur žrišjungur sękir framhaldsskóla. Namibķskar stślkur eiga žó jafngreišan ašgang aš skólum og piltar, og žaš er harla óvenjulegt ķ Afrķku, žvķ aš žar hefur vķšast hvar hallaš į stślkurnar ķ menntamįlum. Namibķa leggur žvķ lofsverša rękt viš allt žrennt: erlend višskipti, fjįrfestingu og menntun, og žį žarf engum aš koma žaš į óvart, hversu vel landinu hefur vegnaš ķ efnahagslegu tilliti, einkum sķšan 1990, en žį varš landiš sjįlfstętt. Įrangur Namibķu og einnig Botsvönu er til marks um žaš, aš Afrķkulöndum getur vegnaš vel og žau geta vaxiš hratt, sé vel į mįlum haldiš.

Hin samstarfslöndin žrjś eru skemmra į veg komin almennt og yfirleitt og žį einnig ķ menntamįlum. Ķ Malavķ og Śgöndu komast aš vķsu öll börn ķ grunnskóla skv. upplżsingum frį Alžjóšabankanum, en ekki nema röskur helmingur ķ Mósambķk. Ķ Malavķ sękir fjórši hver unglingur framhaldskóla, en ašeins tķundi hver ķ Mósambķk. Af žessum tölum mį rįša, hversu mikiš žessi lönd eiga enn ógert ķ menntamįlum. Reynslan sżnir, aš menntun borgar sig. Rannsóknir hagfręšinga benda til žess, aš menntun skili yfirleitt įlitlegum arši, jafnvel enn meiri arši en önnur fjįrfesting. Hvert višbótarįr ķ skóla er tališ auka laun manna um 6% aš jafnaši (žetta er žó svolķtiš breytilegt eftir skólum o.ž.h.). Žar eš laun nema yfirleitt um tveim žrišju hlutum landsframleišslunnar, getum viš įlyktaš, aš hvert višbótarįr mannaflans į skólabekk auki landsframleišsluna um 4% eša žar um bil. Af žessum tölum mį rįša, hversu miklu žaš skiptir aš auka menntun mannaflans, einkum ķ žeim löndum, žar sem menntun er ennžį verulega įbótavant – og žaš er reglan vķšast hvar. Rannsóknir į afrakstri menntunar ķ Bandarķkjunum sżna, aš starfsmenn meš hįskólapróf hafa aš jafnaši tvisvar sinnum hęrri laun en žeir, sem luku framhaldsskóla og fóru ekki ķ hįskóla. Launamunurinn – ž.e. afrakstur menntunar – hefur aukizt sķšustu įr meš aukinni tękni og auknum heimsvišskiptum, sem hafa żtt undir innflutning į vinnufrekum varningi frį lįglaunalöndum og meš žvķ móti žrżst launum verkafólks heima fyrir nišur į viš.

Žaš er einnig fróšlegt aš skoša žróunarašstošina, sem samstarfslöndin fjögur žiggja erlendis frį. Hśn er langminnst ķ Namibķu, eša rösk 3% af landsframleišslu (talan er frį įrinu 2001). Til samanburšar žiggur Afrķka öll žróunarhjįlp, sem nemur tępum 5% af landsframleišslu aš jafnaši, og Botsvana innan viš 1%. Žróunarašstoš Śgöndu nemur hins vegar 14% af landsframleišslu, Malavķ 23% og Mósambķk 28%. Žetta eru firnahįar tölur, enda eru Malavķ og Mósambķk ķ hópi žeirra tķu landa, sem žiggja mesta žróunarhjįlp. Žessi lönd žurfa aš vara sig – eins og Nķgerķa.

Og nś er svolķtiš freistandi aš leggja létta gįtu fyrir lesandann: hvar skyldi spilling vera mest ķ žessum hópi? – eins og hśn er metin į męlikvarša Transparency International, sem hefur birt spillingarvķsitölur fyrir mörg lönd nokkur undangengin įr. Svariš er – žś gizkašir rétt! – Nķgerķa. Olķugnęgšin hefur skilaš Nķgerķu nišur ķ nešsta sętiš į spillingarlista Afrķku (og nęstnešsta sętiš ķ heiminum öllum, hįrsbreidd fyrir ofan Bangladess). Botsvana er ķ efsta sętinu, minnst spilling žar, og Namibķa er ķ nęstefsta sęti, ekki slęmt. Malavķ, Mósambķk og Śganda eru žarna mitt į milli. Tilviljun? Varla.

Sérstaša menntamįlanna

Hvaš žarf til aš lyfta žessum löndum? – og létta fįtęktinni af fólkinu, sem byggir žau. Žaš er ekki langt sķšan žaš var vištekin skošun mešal žróunarhagfręšinga, aš fjįrfesting ķ framleišslutękjum – bara nógu mikil fjįrfesting! – vęri lykillinn aš auknum hagvexti ķ fįtękralöndum žrišja heimsins. Og vęri nęgum innlendum sparnaši ekki til aš dreifa, og žaš var og er reglan ķ Afrķku, žį žyrfti bara aš śtvega ódżr lįn og styrki erlendis frį til aš standa straum af fjįrfestingunni.

Žessi skošun reyndist žó ekki alls kostar rétt, žegar til kastanna kom, af tveim höfušįstęšum. Önnur įstęšan er sś, aš žaš er brżnt aš greina į milli magns og gęša fjįrfestingar. Mikil fjįrfesting er lķtils virši, ef hśn ber lķtinn arš. Og einmitt žaš varš raunin vķša um žróunarlönd, ekki sķzt ķ Afrķku, žar sem įętlunarbśskapur var vķša tekinn upp aš sovézkri fyrirmynd, eftir aš žessi lönd tóku sér sjįlfstęši eitt af öšru ķ kringum 1960, og markašsbśskaparsjónarmiš voru eftir žvķ lįtin sigla lönd og leiš. Žetta reyndist dżrkeypt, žvķ aš mikill hluti žeirrar fjįrfestingar, sem Afrķkulöndin réšust ķ, bar ekki nęgan arš og skilaši žvķ ekki tilętlušum hagvexti, auk žess sem fjįrfestingin var heldur rżr į heimsvķsu. Hin įstęšan er sś, aš mišstżringin og markašsfirringin ķ mörgum Afrķkulöndum héldust ķ hendur viš einręši eša a.m.k. fįręši į stjórnmįlavettvangi og stóšu naušsynlegu gęšaeftirliti meš žvķ móti fyrir žrifum og žį um leiš vexti og višgangi efnahagslķfsins. Höfušgalli einręšis er sį, aš almenningur er žį sviptur réttinum til žess aš losa sig viš lélega valdsmenn og žį um leiš réttinum til aš bśa ķ haginn fyrir framtķšina. Žetta er ekki ašeins spurning um hagskipulag, ž.e. markašsbśskap frekar en mišstjórn, heldur einnig um hagstjórn frį įri til įrs, ž.e. jafnvęgi og stöšugleika frekar en upplausn og veršbólgu, sem hefur lošaš viš mörg Afrķkulönd fram į sķšustu įr, enda žótt veršbólga – og lżšręši – hafi fęrzt ķ vöxt ķ įlfunni undangengin įr.

Hverfulleiki fjįrfestingar er nįtengdur óvissum afrakstri žróunarašstošar aš svo miklu leyti sem ašstošinni hefur veriš variš til fjįrfestingar įn fulls tillits til žeirra aršsemissjónarmiša, sem eru ašalsmerki heilbrigšs markašsbśskapar. Hér skilur į milli fjįrfestingar ķ framleišslutękjum og fjįrfestingar ķ mannauši, ž.e. menntunar – og žennan greinarmun hefur mönnum stundum lįšst aš gera ķ žróunarsamvinnu. Munurinn į žessu tvennu er sį, aš menntun fer nęstum aldrei forgöršum: hśn veršur nęstum aldrei aftur tekin. Žess vegna er bein žróunarašstoš viš menntun mannaflans ķ fįtękum löndum ólķklegri til aš mistakast en fjįrhagsašstoš til fjįrfestingar ķ vélum og tękjum. Žetta er samt ekki alveg einhlķtt. Reynsla kommśnistalandanna fyrrverandi ķ Austur-Evrópu er vķti til varnašar, žvķ aš žar var miklum fjįrmunum variš til žess aš śtvega fólki menntun, sem var sérhönnuš handa mišstjórnarveldinu og reyndist žvķ lķtils virši ķ markašshagkerfinu, sem leysti įętlunarbśskapinn af hólmi eftir 1990. En žessu žurfa fįtękralöndin ķ Afrķku ekki aš kvķša, žvķ aš žar er brżnast aš kenna öllum lestur, skrift og reikning og ensku og frönsku og Word og Excel – og undirstöšugóš žjįlfun ķ öllu žvķ getur ekki misst marks. Žaš ętti žvķ aš koma sterklega til įlita aš beina žróunarašstoš, eša a.m.k. einhverjum umtalsveršum hluta hennar, inn į žessar brautir. Žvķ aš menntun er nęstum örugglega ein mikilvęgasta og įreišanlegasta uppspretta hagvaxtar um heiminn til langs tķma litiš. 

Žróunarmįl, 1. tbl., aprķl 2004.


Til baka