Er almenningsįlitiš magnlaust?

,,Eg las nżlega ķ erlendu riti um Ķslendinga, aš engin žjóš ķ heimi mundi vera svo grandvör og löghlżšin. Fangelsin stęši tóm og hegningardómarnir vęri óvenjulega fįir ķ hlutfalli viš mannfjölda. Žį datt mér ķ hug samtal, sem ég įtti ķ fyrra viš einn af helztu lögfręšingum vorum. Hann var aš segja mér frį mešferš einnar ķslenzkrar peningastofnunar, sem nżlega var komin ķ fjįržröng. Sögurnar voru svo hrošalegar, aš hįrin risu į höfši mér. ,,En er žetta ekki hegningarvert?" spurši eg. ,,Žaš mundi žaš vera alls stašar nema į Ķslandi," svaraši hann rólega. En er žaš ekki svo, aš hér sé framinn grśi lagabrota, sem eru į almanna vitorši, en enginn hróflar viš? Er ekki spillingin ķ žjóšfélagi voru oršin almennt umtalsefni, įn žess aš rönd verši viš henni reist? Almenningsįlitiš er magnlaust, af žvķ aš lķfsskošun almennings stefnir öll aš vorkunnsemi. Yfir allt er breidd blęja, žar sem kęrleikur kann aš vera uppistašan, en kęruleysi er įreišanlega ķvafiš."

Oršin hér aš ofan eru tekin śr grein, sem Siguršur Nordal prófessor skrifaši ķ tķmaritiš Skķrni įriš 1925. Sķšan eru lišin 74 įr, en orš hans eru eigi aš sķšur tķmabęr, eins og bankamįlum landsins hefur veriš hįttaš ę sķšan og er aš nokkru leyti enn um okkar daga. Žį į ég ekki fyrst og fremst viš ķtrekašar uppljóstranir fyrrum bankastjóra Landsbanka Ķslands um meint misferli ķ bankanum frį allra sķšustu įrum, misferli, sem er ,,į almanna vitorši, en enginn hróflar viš". Nei, nś į ég viš Sešlabankann. Žaš mun vera einsdęmi noršan Mišjaršarhafs į okkar öld, aš fyrrverandi formašur sešlabankarįšs saki yfirbošara bankans um spillingu, eins og geršist hér heima fyrir fįeinum dögum (sjį vefsķšur Įgśsts Einarssonar prófessors).

Tilefniš er žetta. Nś hefur veriš auglżst laus til umsóknar bankastjórastaša ķ Sešlabanka Ķslands, staša, sem hefur veriš ómönnuš hįtt į annaš įr. Sį, sem gegndi stöšunni įšur, hefur męlt meš žvķ opinberlega, aš enginn taki viš henni – og mį af žvķ rįša, hvaša naušsyn ber til žess aš fylla hana į nż. Allir vita, aš auglżsingin er skrķpaleikur einn, žvķ aš žaš er nęstum įreišanlega bśiš aš įkveša, hver veršur rįšinn. Umsóknarfrestur rennur śt hinn 27. desember, en stašan er laus frį 1. janśar. Bankarįšiš og rįšherrann žurfa sem sagt ekki nema örfįa daga milli jóla og nżįrs til aš meta hęfi umsękjenda. Žeir viršast reiša sig į žaš, aš enginn hreyfi andmęlum um hįtķšarnar, hversu yfirgengileg sem embęttisveitingin kann aš žykja.

Žetta er samt ekki allt. Hinn 1. janśar taka gildi nż lög, sem fęra yfirstjórn Sešlabankans frį išnašar- og višskiptarįšuneytinu yfir til forsętisrįšuneytisins. Meš žessari breytingu er veriš aš stķga skef, sem gengur žvert į žróun sešlabankamįla ķ nįlęgum löndum. Žar hafa sešlabankar smįm saman veriš aš öšlast meira sjįlfstęši innan stjórnkerfisins, einkum til žess aš draga śr getu framkvęmdavaldsins til aš misnota sešlabankana til aš prenta peninga ķ pólitķskum tilgangi og žess hįttar. Erlendis hafa veriš sett lög ķ hverju landinu į eftir öšru til aš marka skżrari skil į milli bankamįla og stjórnmįla. Reynslan sżnir, aš auknu sjįlfstęši sešlabanka, sjįlfstęši meš įbyrgš gagnvart lżškjörnu löggjafaržingi, fylgir allajafna minni veršbólga aš öšru jöfnu. Ętla mętti, aš ferill stjórnmįlamannanna ķ bankakerfinu hér heima, eftir öll śtlįnatöpin og spillingarhneykslin undangengin įr, hefši vakiš einhverja žeirra til umhugsunar um žaš, aš nś vęri oršiš tķmabęrt aš leysa Sešlabankann śr višjum stjórnmįlaflokkanna (og žótt fyrr hefši veriš), en žess sjįst žó engin merki enn.

Nei, žvert į móti: stjórnarvöldin telja sig bersżnilega hafa efni į aš virša reynslu annarra žjóša aš vettugi, enda žótt veršbólgan sé enn į nż oršin mun meiri hér heima en ķ öllum nįlęgum löndum og erlendar skuldir žjóšarbśsins séu ķ žann veginn aš komast ķ sögulegt hįmark mišaš viš landsframleišslu samkvęmt upplżsingum frį Sešlabankanum. Į sama tķma er gjaldeyrisforši Sešlabankans hęttulega lķtill: hann dugir ašeins fyrir innflutningi ķ sex vikur, sem er langt undir alžjóšlega višurkenndum öryggismörkum. Hitt er žó sżnu alvarlegra, aš erlendar skammtķmaskuldir žjóšarbśsins eru nś oršnar helmingi meiri en gjaldeyrisforšinn, en žaš er algeng višmišun śti ķ heimi, aš žęr megi helzt ekki -- sumir myndu segja alls ekki! -- fara upp fyrir gjaldeyrisforšann. Hugsunin žar er sś, aš gjaldeyrisforšinn verši į hverjum tķma aš duga fyrir skyndilegri endurgreišslu skammtķmaskulda, ef į žyrfti aš halda. Žaš var einmitt žetta, sem brįst ķ Taķlandi sumariš 1997, žegar erlendir bankar veigrušu sér viš žvķ aš halda įfram aš dęla skammtķmalįnsfé inn ķ landiš, svo aš Taķlendingar neyddust fyrst til aš ganga mjög į gjaldeyrisforša sinn til aš brśa biliš og sķšan aš fella gengi bahtsins meš illum afleišingum.

Sešlabanki Ķslands hefur aš sumu leyti brugšizt vel viš žeirri gagnrżni, sem hann hefur oršiš fyrir undangengin įr. Bankinn hefur aš undanförnu, įsamt öšrum, varaš stjórnvöld viš ofženslu og yfirvofandi hęttu į fjįrmįlakreppu. Žaš er allt ķ įttina. Bankanum hefur į hinn bóginn mistekizt aš halda aftur af śtlįnaženslu bankakerfisins og aukinni veršbólgu auk annars. Žaš fer žvķ ekki vel į žvķ, aš bankinn sé nś fęršur frį fagrįšuneyti undir sjįlft forsętisrįšuneytiš, sem er taugamišja stjórnmįlanna į hverjum tķma. Slķk tilfęrsla hlżtur aš gera bankann enn hallari undir stjórnmįlahagsmuni en įšur og draga meš žvķ móti śr getu bankans til aš rękja skyldur sķnar viš fólkiš ķ landinu.

 

Morgunblašiš, 22. desember 1999.


Til baka