OlÝa: Eykur h˙n hagv÷xt? Eflir h˙n fri­?

N˙, ■egar sjˇnir manna beinast mj÷g a­ Austurl÷ndum nŠr og yfirvofandi ˇfri­i ■ar, jafnvel heimsˇfri­i, er vert a­ lÝta um ÷xl og athuga, hversu olÝurÝkjunum Ý ■eim heimshluta og annars sta­ar um ver÷ldina hefur reitt af Ý efnahagsmßlum undangengna ßratugi.

Sko­um Ý ■essu skyni rÝkin Ý OPEC, en ■a­ er skammst÷fun fyrir samt÷k ellefu landa, sem ÷ll framlei­a olÝu til ˙tflutnings (Organization of Petroleum Exporting Countries). Ătla mŠtti, a­ nßtt˙ruau­lindagnŠg­in hef­i fŠrt olÝul÷ndunum aukna hagsŠld me­ ßrunum, en s˙ er ■ˇ ekki raunin. Lßtum hagt÷lurnar tala. Vi­ skulum skipta rÝkjunum Ý tvo hˇpa til hŠg­arauka og sřna annan hˇpinn ß mynd 1, en hinn ß mynd 2. ═rak og LÝbřu vantar ß bß­ar myndirnar, ■vÝ a­ einangrun beggja landa frß umheiminum vegna ßrßsargirni ■eirra og řmissa hry­juverka er slÝk, a­ Al■jˇ­abankinn hefur ekki nau­synlegar ■jˇ­hagst÷lur um ■au Ý hagtalnasafni sÝnu.

Mynd 1 sřnir ■rˇun ■jˇ­arframlei­slu ß mann Ý sex OPEC-l÷ndum (AlsÝr, IndˇnesÝu, ═ran, NÝgerÝu, Sßdi-ArabÝu og Venes˙ela). Ůessi l÷nd eru dreif­ um heiminn og nß frß Su­ur-AmerÝku um AfrÝku og Vestur-AsÝu alla lei­ austur Ý Su­austur-AsÝu. L÷ndin sex eiga ■a­ sammerkt, a­ efnahagur ■eirra batna­i mj÷g vi­ margf÷ldun olÝuver­s Ý tvÝgang ß ßttunda ßratugnum (1973-1974 og aftur 1979-1980) og sÝ­an aftur lÝtils hßttar Ý kringum 1990, en efnahag ■eirra allra hraka­i verulega eftir 1980 ľ nema IndˇnesÝu, sem ˇx og dafna­i lengi vel eins og m÷rg ÷nnur AsÝul÷nd og af svipu­um ßstŠ­um.

Sßdi-ArabÝa

Ferill ■jˇ­arframlei­slunnar Ý Sßdi-ArabÝu, sem er sřnd efst ß mynd 1, er dŠmiger­ur fyrir heildina. Ůarna sjßum vi­ myndarlegan uppgang frß 1960 til 1980, en eftir ■a­ hefur framlei­sla ß mann minnka­ hr÷­um skrefum og er n˙ ekki nema r÷skur helmingur ■ess, sem h˙n komst upp Ý 1980, og stefnir enn ne­ar. Sßdi-ArabÝa hefur ekki a­eins fari­ illa me­ tekjurnar af olÝuau­inum, heldur hefur landi­ safna­ himinhßum skuldum erlendis Ý ofanßlag. OlÝu˙tflutningstekjunum hefur veri­ ausi­ Ý allar ßttir, me­al annars til a­ kaupa fj÷lskyldueinrŠ­isstjˇrninni ,,fri­ö fyrir bˇkstafstr˙arm÷nnum. A­eins 60% st˙lkna ganga Ý barnaskˇla. ┴ hinn bˇginn verja Sßdi-Arabar 15% ■jˇ­arframlei­slunnar til hermßla ß mˇti 3% Ý BandarÝkjunum og Bretlandi til samanbur­ar. Ůessi grÝ­arlegi herkostna­ur stafar vitaskuld af ˇfri­inum allt um kring, en hann lei­ir aftur a­ miklu leyti af ßsˇkn Ý olÝulindirnar, ■ˇtt menn veifi tr˙mßlaßgreiningi til a­ villa ß sÚr heimildir. Ůa­ kostar sitt a­ verja olÝuna gegn ßgangi innan frß sem og utan a­. Ůa­ er tr˙lega engin tilviljun, a­ lř­rŠ­i er ˇ■ekkt Ý Arabal÷ndum og hvergi Ý augsřn, heldur er einrŠ­i allsrß­andi. Og ■a­ er varla heldur tilviljun, a­ AlsÝrb˙ar hafa hß­ blˇ­uga borgarastyrj÷ld um ßrabil, en ■ar reyna bˇkstafstr˙armenn a­ steypa herforingjastjˇrn af stˇli, og ═ranar hß­u grimmilega styrj÷ld vi­ ═raka ßrin 1980-1990 og notu­u b÷rn til a­ ,,aftengjaö jar­sprengjur, og anna­ var eftir ■vÝ. Taki­ eftir ■vÝ ß mynd 1, a­ hagv÷xtur Ý ═ran hefur veri­ minni en enginn sÝ­an 1975 og einnig Ý Venes˙ela og enginn e­a ■vÝ sem nŠst Ý AlsÝr. Nau­alÝk reynsla Su­ur-AmerÝkulandsins Venes˙ela og Arabalandanna Ý OPEC bendir til ■ess, a­ skřringarinnar ß ■essum efnahagsˇf÷rum olÝulandanna getur varla veri­ a­ leita Ý tr˙arbr÷g­um m˙slima, hafi einhverjum hvarfla­ slÝkt Ý hug. Nei, hÚr eru ÷nnur ÷fl a­ verki.

NÝgerÝa skrÝ­ur eftir botninum me­fram lßrÚtta ßsnum ß mynd 1, svo a­ ■a­ sÚst ekki vel, a­ ■jˇ­arframlei­sla ß mann ■ar jˇkst um nŠstum helming frß 1960, ■egar landi­ fÚkk sjßlfstŠ­i frß Bretum, til 1979, en sÝ­an hefur landi­ fŠrzt aftur ß bak ß fyrsta reit e­a ■vÝ sem nŠst. Ůar ni­ur frß stendur varla steinn yfir steini Ý efnahagsmßlum, ■vÝ a­ herforingjar Ý rÝkisstjˇrn landsins hafa stoli­ olÝutekjunum svo a­ segja ÷llum eins og ■Šr leggja sig, en n˙ er lř­rŠ­islega kj÷rinn forseti a­ vÝsu kominn til valda Ý NÝgerÝu og reynir a­ hemja gripdeildirnar. IndˇnesÝa er eina landi­ Ý hˇpnum, sem tˇkst a­ tryggja myndarlegan hagv÷xt fram til ■ess, a­ fjßrmßlakreppan Ý AsÝu brast ß 1997 me­ illum aflei­ingum, en ■ˇ ekki alvondum, ■vÝ a­ n˙ er ■ˇ loksins komin lř­rŠ­isstjˇrn yfir landi­ og efnahagslÝfi­ er byrja­ a­ rÚtta ˙r k˙tnum. Ůetta skiptir mßli, ■vÝ a­ lř­rŠ­i eflir hagv÷xt. Er ■a­ tilviljun, a­ landi­, sem fˇr langverst ˙t ˙r AsÝukreppunni, af ■vÝ a­ undirst÷­ur hagvaxtarins voru veikastar ■ar, var einmitt eina olÝulandi­ Ý hˇpnum og eitt hi­ spilltasta Ý ÷llum heiminum? ╔g held ekki.

Mynd 2 sřnir ■rˇun ■jˇ­arframlei­slu ß mann Ý fjˇrum OPEC-l÷ndum (Katar, K˙veit, Sameinu­u furstadŠmunum og Sßdi-ArabÝu, sem er h÷f­ me­ ß bß­um myndum til samanbur­ar). HÚr eru sem sagt fj÷gur grannl÷nd vi­ Persaflˇa h÷f­ til sřnis. N˙ er Sßdi-ArabÝa ekki efst ß bla­i, heldur ne­st. Hinum l÷ndunum ■rem hefur hnigna­ allar g÷tur sÝ­an 1960, eins og myndin sřnir, en ■ˇ ekki jafnt og ■Útt, heldur me­ rykkjum og skrykkjum.

K˙veit

Sko­um n˙ K˙veit, ■vÝ a­ ■a­ er dŠmigert fyrir l÷ndin ß mynd 2. Ůar hefur fjßrfesting veri­ lÝtil og tr˙lega einnig lÚleg, enda eru umsvif rÝkisins Ý landinu mj÷g mikil. Ůrßtt fyrir alla olÝuna hafa K˙veitar fjßrfest a­eins um 16% af landsframlei­slu sinni a­ jafna­i sÝ­an 1962, og 14% sÝ­an 1995. Ůa­ er minna en ■arf til a­ halda uppi sŠmilegum hagvexti. Ůeim Ý K˙veit tˇkst a­ vÝsu a­ auka framhaldsskˇlasˇkn ˙r 52% af hverjum ßrgangi Šskufˇlks 1970 Ý 78% 1982, en eftir ■a­ snerist ■rˇunin vi­, svo a­ framhaldsskˇlasˇkn minnka­i smßm saman ni­ur Ý 62% af hverjum ßrgangi 1996 ß mˇti 100% e­a ■ar um bil Ý OECD-l÷ndum. ┴ hinn bˇginn hefur a­gangur kynjanna a­ k˙veizkum framhaldsskˇlum jafnazt sÝ­an 1970, sem er framf÷r. A­eins 19% af hverjum ßrgangi K˙veita sŠkja hßskˇla og skylda skˇla ß mˇti 62% Ý OECD-l÷ndum (og 38% hÚr heima skv. samanbur­art÷lum Al■jˇ­abankans, en ■anga­ eru allar t÷lur sˇttar Ý ■essa grein). Ůß hefur ˙tflutningur ß v÷rum og ■jˇnustu frß K˙veit smßm saman dregizt saman mi­a­ vi­ landsframlei­slu. Hlutfall ˙tflutnings af landsframlei­slu var 65% ßri­ 1962, en var komi­ ni­ur Ý 47% 1999, og ■a­ er minna en ■a­ Štti a­ vera Ý landi me­ rÚtt r÷sklega 2 milljˇnir Ýb˙a. Til samanbur­ar var ˙tflutningshlutfalli­ Ý 66 l÷ndum me­ innan vi­ 2 milljˇnir Ýb˙a 54% 1999, og 48% Ý 90 l÷ndum me­ 4 milljˇnir Ýb˙a e­a minna. ═ K˙veit vir­ist olÝu˙tflutningur ■vÝ hafa rutt ÷­rum ˙tflutningi ˙r vegi, svo a­ heildar˙tflutningur hefur minnka­ mi­a­ vi­ landsframlei­slu, ■ver÷fugt vi­ ■a­, sem hefur veri­ a­ gerast Ý heimsb˙skapnum Ý heild. DvÝnandi ˙tflutningur er eitt helzta einkenni Hollenzku veikinnar. Loks eru umsvif rÝkisins mikil Ý K˙veit og einkarekstur a­ sama skapi lÝtill og veikbur­a. Heimamenn vinna helzt ekki nema hjß rÝkinu og lßta innflytjendur um einkarekstur. Fjˇrir af hverjum fimm vinnandi m÷nnum Ý landinu eru innflytjendur, og 99% af mannafla einkafyrirtŠkjanna eru ˙tlendingar. Hjß rÝkinu eru ß hinn bˇginn 70% mannaflans heimamenn. NŠstum helmingur ■eirra hefur ekki loki­ framhaldsskˇlanßmi. Hvers vegna skyldu ■eir hafa fyrir ■vÝ a­ mennta sig, ef rÝki­ ˙tvegar ■eim vinnu hvort sem er ßn tillits til menntunar?

Sem sagt: fjˇrar mikilvŠgar sto­ir hagvaxtar ľ fjßrfesting, menntun, ˙tflutningur og einkarekstur ľ hafa allar veri­ vanrŠktar Ý K˙veit og hafa ■vÝ f˙na­ smßm saman. Ůa­ ■arf ■vÝ ekki a­ koma ß ˇvart, a­ hagv÷xturinn Ý landinu hefur veri­ minni en enginn um langt skei­.

Hvers vegna hafa sto­irnar veikzt? OlÝugnŠg­inni kann a­ vera um a­ kenna: ■etta er kunnuglegt munstur vÝ­s vegar a­ um heiminn. GnŠg­ nßtt˙ruau­linda hneigist til fylla eigendurna falskri ÷ryggiskennd og freista ■eirra me­ ■vÝ mˇti til a­ vanrŠkja undirst÷­ur grˇandi efnahagslÝfs, ■ar ß me­al fjßrfestingu, menntun, millilandavi­skipti og frjßlst framtak. Ůarna liggur hundurinn lÝkast til grafinn. Og taki­ eftir einu: ■a­ eru engin ßh÷ld um eignarrÚttinn yfir olÝulindunum Ý Arabal÷ndum. Ëskora­ur eignarrÚttur veitir enga tryggingu fyrir skynsamlegri me­fer­ au­s og ßv÷xtun.

Noregur

Noregur er eina olÝuland heimsins, sem hefur nß­ gˇ­um ßrangri Ý efnahagsmßlum, og eru řmsir Nor­menn ■ˇ svolÝti­ uggandi um framtÝ­ina. Ůeir ˇttast, a­ stjˇrnv÷ld freistist Ý auknum mŠli nŠstu ßr til a­ skjˇta sÚr undan nau­synlegum efnahagsumbˇtum, fresti ˇ■Šgilegum ßkv÷r­unum og reyni heldur a­ leysa a­kallandi vandamßl me­ ■vÝ a­ ganga ß olÝusjˇ­inn. Ůa­ ■ykir hampaminna Ý brß­. Einmitt ■etta er eitt helzta einkenni au­lindagnˇttar: h˙n sljˇvgar tÝmaskyn manna og gerir ■ß Ýhaldssama og vŠrukŠra.

VÝsbending, 5. oktˇber 2001.


Til baka