Oluver upphum

Mrgum bregur skiljanlega brn vi a urfa n a borga 113 til 120 krnur fyrir hvern bensnltra, sem kostai 70 krnur ekki alls fyrir lngu. Sunnudagsbltr fr Reykjavk austur ingvll getur hglega kosta 2.000 krnur bara fyrir bensni. Hvernig bregzt flk vi svo mikilli verhkkun? Hva er til ra? Sagan bregur birtu mli. Oluvershkkunin mikla fyrir rjtu rum kallai hr vibrg Bandarkjunum og rum oluinnflutningsrkjum. a var ekki vi ru a bast, enda margfaldaist heimsmarkasver bensni og olu til upphitunar 1973-74. Langar birair mynduust vi bensnstvar ar vestra, leyfilegur hmarkshrai vegum var lkkaur r 70 mlum klukkustund 55, blaframleiendum Detroit var einnig upplagt me lgum a auka sparneytni kutkja, japanskir smblar ruddu sr til rms Bandarkjunum og um allan heim, og Carter Bandarkjaforseti klddist lopapeysu og ba landsflki a venja sig vi minni hita heimahsum og vinnustum orkusparnaarskyni. Birairnar vi bensnstvarnar hurfu eftir skamma hr, og lfi frist aftur fyrra horf. Sagan endurtk sig 1979-81, nema n voru menn reynslunni rkari og ttu enn auveldara me a laga sig a hrra orkuveri en ur. Vibrgin voru ekki jafnhr Evrpu, ess gerist ekki rf, v a ar var bensnver mun hrra fyrir vegna gjaldheimtu fr gamalli t, svo a hlutfallshkkun oluvers var minni ar en Amerku og olli eim mun minna raski. Eigi a sur brugust Evrpumenn einnig vel vi oluvershkkuninni bi skiptin, t.d. me v a auka sparneytni evrpskra bla og bta almannasamgngur. Evrpskir blar ruddu sr n braut ur ekktum mli inn Bandarkjamarka vi hli japanskra bla. Bandarskir blar hurfu a heita m af gtum evrpskra borga runum eftir 1980: eir ttu einfaldlega of drir rekstri. Toyota hefur san selzt allra bla mest slandi. Ola lkkai smm saman aftur veri eftir 1981 mia vi mislegt anna, svo a bensn v ekki lengur jafnungt tgjldum heimilanna vestan hafs, og su bandarskir blaframleiendur sr leik bori: eir byrjuu a framleia jeppa. Hvers vegna jeppa? a stafai m.a. af v, a vinveittir stjrnmlamenn skilgreindu jeppana lgum sem landbnaartki, og eir voru v undanegnir eim krfum, sem gerar eru til flksbla um sparneytni og tblstur rgangsefna. annig tkst eim Detroit a stilla verinu essum nju tryllitkjum svo hf, a au hafa selzt eins og heitar lummur bi heima og erlendis og hafa gerbreytt sjnu t.a.m. Reykjavkur og annarra bygga (og bygga, svo sem hjlfr hlendi slands vitna um). Meira en helmingur nrra bla Bandarkjunum er n jeppar og svipu tki. Jepparnir brenna um 40% af llu eldsneyti Bandarkjunum og blsa t rskum fimmtungi ess koltvsrings, sem Bandarkjamenn sleppa t andrmslofti og mestu veldur um hlnun loftslags um heiminn. En n er mrgum jeppamanninum brugi. Blaframleiendum Detroit er ekki heldur skemmt, v a hkkun bensnvers heimsmarkai hefur dregi r jeppaslu um va verld. Verhkkunin stafar m.a. af aukinni eldsneytiseftirspurn Kna, ar sem meira en milljarur manna er sem ast a skipta t ryguum reihjlum fyrir n kutki, einkum japanska, zka, kreska og knverska bla. Mrg erlend fyrirtki framleia bla Kna. eir Detroit sitja eftir me sminnkandi markashlutdeild – og srt enni. Hvernig gat etta gerzt? Ein skringin er essi: blaverksmijurnar Detroit – General Motors, Ford og Chrysler – vanmtu httuna hkkun bensnvers og nttu sr nja tkni til a auka vlarafl nrra bla frekar en a auka sparneytni eirra. Og n hefur Toyota sett marka njan bl, sem gengur jfnum hndum fyrir bensni og rafmagni. Bllinn s virist lklegur til a fara sigurfr um heiminn. Allir helztu blaframleiendur Japan (Honda, Mazda, Nissan og Toyota, DaimlerChrysler og General Motors vinna n a run vetnisbla. Miklar vonir eru bundnar vi slka bla. Bandarsku blafyrirtkin virast einna helzt reia sig lkkun oluvers heimsmarkai, tilslakanir lggjafans fr fyrri vimium um mengunarvarnir og oluvinnslu frilndum Alaska.

 Frttablai, 1. september 2005.


Til baka