Valdm÷rk og mˇtvŠgi

Lř­rŠ­i snřst ekki bara um kosningar og kj÷rse­la. Ůa­ sßst Ý BandarÝkjunum fyrir ßtta ßrum, ■egar hŠstirÚttur landsins dŠmdi George W. Bush forsetaembŠtti­ me­ fimm atkvŠ­um gegn fjˇrum a­ loknum l÷ngum skrÝpaleik Ý FlˇrÝda. Og ■a­ sßst aftur Ý Simbabve um daginn, ■egar ˙tsendurum Rˇberts M˙gabe forseta tˇkst me­ ofbeldi a­ hrŠ­a sigurvegarann Ý fyrri umfer­ forsetakosninganna, Morgan TsvangÝrŠ, frß ■ßttt÷ku Ý sÝ­ari umfer­, svo a­ M˙gabe situr enn Ý embŠtti, umbo­slaus. Hann hefur seti­ ■ar samfellt frß 1980, ■egar landi­ hlaut sjßlfstŠ­i.

Lř­rŠ­i er flˇki­ gangverk. Ůa­ ˙theimtir bŠ­i frjßlsar kosningar og styrkar stofnanir til a­ veita kj÷rnum stjˇrnv÷ldum a­hald, svo a­ ■au vir­i valdm÷rk sÝn; til ■ess ■urfa ■au mˇtvŠgi. ŮŠr stofnanir, sem mestu skipta Ý ■essu vi­fangi, eru stjˇrnarandsta­an, stjˇrnarskrßin, ˇhß­ir dˇmstˇlar og frjßlsir fj÷lmi­lar. ═ hva­a hlutf÷llum? Ef land losnar undan einrŠ­i og ■arf a­ byggja lř­rŠ­i frß grunni, hva­a stofnanir samfÚlagsins er ■ß vert a­ leggja mesta rŠkt vi­ til a­ treysta valdm÷rkin og mˇtvŠgi­ og ■ß um lei­ lř­rŠ­i­ Ý sessi? Ůessari spurningu virtist lengi ˇgerningur a­ svara, ■anga­ til svari­ barst – frß Su­ur-AmerÝku. HÚr er sagan af ■vÝ.

Alberto Fujimori var landb˙na­arhßskˇlarektor Ý Per˙, bau­ sig fram til forseta 1990 gegn Mario Vargas Llosa, heims■ekktum rith÷fundi, og haf­i sigur. Fujimori forseti ■ˇtti fara vel af sta­, en 1992 lřsti hann yfir ney­arßstandi me­ fulltingi hersins, rak ■ingi­ heim, hˇf ritsko­un, rifti stjˇrnarskrßnni og lÚt handtaka nokkra andstŠ­inga sÝna. Hann nß­i einnig Ý krafti nřrra laga a­ gˇma Abimael Guzmßn, lei­toga maˇÝska hry­juverkahˇpsins Sendero Luminoso (SkÝnandi stÝgur), sem haf­i frami­ m÷rg vo­averk me­ miklu mannfalli. Fujimori haf­i teki­ vi­ vondu b˙i. Ver­bˇlgan var 7.500 prˇsent 1990. Hann brßst vi­ me­ ■vÝ a­ řta undir marka­sb˙skap, einkavŠ­a rÝkisfyrirtŠki og la­a erlenda fjßrfestingu a­ landinu. UmbŠturnar bßru ßrangur: ver­bˇlgan hja­na­i, efnahagurinn batna­i, og Fujimori nß­i endurkj÷ri 1995. SÝ­ara kj÷rtÝmabil hans 1995-2000 lei­ lÝkt og hi­ fyrra. Forsetinn var vel ■okka­ur, einkum til sveita, me­al annars af ■vÝ a­ honum haf­i tekizt a­ brjˇta hry­juverkahˇpana ß bak aftur og hemja ver­bˇlguna.

 

HŠgri h÷nd forsetans var Vladimiro Montesinos leynil÷greglustjˇri. Hann nřtti sÚr l÷gin, sem sett voru til a­ hafa hendur Ý hßri hry­juverkamanna, til a­ klekkja ß ÷­rum stjˇrnarandstŠ­ingum og grafa undan lř­rŠ­inu. Margir ■ˇttust vita ■etta, en sta­festingin fÚkkst ekki fyrr en undir lok sÝ­ara kj÷rtÝmabils Fujimoris. Ůß birti lÝtil kapalsjˇnvarpsst÷­ kvikmynd af Montesinosi a­ grei­a stjˇrnarandst÷­u■ingmanni m˙tur. Bˇkhaldari (og ßstkona) leynil÷greglustjˇrans haf­i leki­ myndbandinu. Hann fl˙­i til Panama. S÷nnunarg÷gnin gegn honum hlˇ­ust upp, ■vÝ a­ hann hÚlt bˇkhald yfir allar m˙tugrei­slur auk myndbanda Ý ■˙sundatali. Bˇkhaldi­ sřnir, a­ hann m˙ta­i ■ingm÷nnum, dˇmurum, ritstjˇrum og eigendum og starfsm÷nnum ˙tvarps- og sjˇnvarpsst÷­va. FjßrhŠ­irnar afhj˙pa, hva­a stofnanir Montesinosi ■ˇtti brřnast a­ kaupa til fylgis vi­ forsetann. Stjˇrnarandst÷­u■ingmenn, bla­amenn, ˙tvarpsmenn og dˇmarar voru tilt÷lulega ˇdřrir Ý rekstri: 5-20 ■˙sund dollarar ß mßnu­i dug­u handa hverjum ■eirra. Sjˇnvarpsst÷­varnar fengu meira. ŮŠr voru tÝu, og Montesinos greiddi nÝu ■eirra nŠstum milljˇn dollara hverri ß mßnu­i fyrir a­ fß a­ střra frÚtta˙tsendingum. Hann taldi ekki vert a­ m˙ta minnstu st÷­inni. H˙n birti myndbandi­, sem svipti hulunni af spillingarvefnum. StÝflan brast. Fujimori fl˙­i land og sag­i af sÚr embŠtti me­ faxi frß Japan og var sÝ­an ßkŠr­ur fyrir spillingu, eiturlyfjasmygl, mor­ og mannrßn.

Vladimiro Montesinos vissi, hva­ hann var a­ gera, ■egar hann lag­i undir sig sjˇnvarpsst÷­varnar nÝu. TÝunda st÷­in var­ honum og Fujimori forseta a­ falli. ═ ■essu ljˇsi ver­a uppt÷k Baugsmßlsins kannski skiljanleg. Mßli­ hlřtur a­ sn˙ast ÷­rum ■rŠ­i um yfirrß­in yfir St÷­ 2 (og FrÚttabla­inu, svo lengi sem ■a­ er bori­ ˙t Ý hvert h˙s). SjßlfstŠ­isflokkurinn reyndi a­ loka bß­um ■essum mi­lum me­ l÷gum 2004. ŮvÝ ßhlaupi var hrundi­. Ůa­ er ■vÝ ekki alveg ˇvŠnt a­ heyra suma sjßlfstŠ­ismenn halda ■vÝ fram n˙, a­ Baugsmßli­ sÚ ekki b˙i­, ■ˇtt dˇmur HŠstarÚttar sÚ fallinn. Einn ■eirra, hßtt settur embŠttisma­ur, segist vita, a­ nř ßkŠra sÚ Ý a­sigi. Hvernig veit hann ■a­?

 

FrÚttabla­i­, 24. j˙lÝ 2008.


Til baka