Pilsfaldakapķtalismi

Fjįrmįlarįšherra Bandarķkjanna hefur bešiš žingiš ķ Washington um heimild til aš taka 700 milljarša dollara lįn til aš forša fjįrmįlakerfi landsins frį frekari skakkaföllum. Fjįrhęšin, sem skattgreišendum er meš tķmanum ętlaš aš reiša fram, nemur fimm prósentum af framleišslu Bandarķkjanna 2007. Žaš gerir 9.200 dollara į hverja fjögurra manna fjölskyldu žar vestra eša nįlega 900.000 krónur į gengi dagsins. Mešaltekjur bandarķskra heimila eru nś um 60.000 dollarar į įri. Žaš samsvarar 90.000 dollurum į hverja fjögurra manna fjölskyldu. Óvķst er, hvort žessir 700 milljaršar hrökkva fyrir tilętlašri hreingerningu. Kenneth Rogoff, prófessor į Harvard og fyrrum ašalhagfręšingur Alžjóšagjaldeyrissjóšsins, lķtur svo į, aš hreingerningin geti kostaš allt aš žrisvar sinnum meira fé, žegar allt kemur til alls, eša 2.000 milljarša dollara. Reynist žaš rétt, mun reikningurinn į endanum nema 26.000 dollurum eša tveim og hįlfri milljón króna į hverja fjögurra manna fjölskyldu. Žaš getur žvķ tekiš mešalfjölskyldu allt upp ķ žrjį eša fjóra mįnuši aš vinna fyrir žvķ fé, sem žarf til aš moka flórinn ķ fjįrmįlageiranum. Hreingerningin eftir fjöldagjaldžrot banka og sparisjóša ķ Bandarķkjunum 1986-95 kostaši fjögur prósent af landsframleišslunni žar vestra; um skeiš var tališ, aš kostnašurinn myndi nema allt aš tķu prósentum af landsframleišslu, en svo illa fór žó ekki. Einn žeirra, sem setti sparisjóš į hausinn meš ótępilegum śtlįnum og brušli og varpaši 1,3 milljarša dollara skaša į skattgreišendur, var Neil Bush, bróšir Bandarķkjaforseta. Hann slapp meš 50.000 dollara sekt og bann viš frekari aškomu aš bankastjórn (Repśblikanaflokkurinn skaut saman fyrir sektinni). Fimm žingmenn sęttu sérstakri rannsókn sišanefndar Bandarķkjažings fyrir aš mylja undir spilltan sparisjóšsstjóra, sem var dęmdur ķ tólf įra fangelsi. Einn žeirra var John McCain, nś forsetaframbjóšandi repśblikana. Hann slapp meš įminningu fyrir lélega dómgreind. Hversu mikiš fé hafa bankakreppur annars stašar kostaš skattgreišendur? Bankakreppan į Noršurlöndum fyrir tępum 20 įrum kostaši skattgreišendur ķ Noregi og Svķžjóš žrjś til fjögur prósent af landsframleišslu og ķ Finnlandi 13 prósent, žar eš hrun Sovétrķkjanna um svipaš leyti žyngdi róšurinn ķ finnsku efnahagslķfi. Um sjöttungur śtistandandi bankalįna ķ Noregi, Svķžjóš og Finnlandi lenti ķ vanskilum. Rót vandręšanna ķ löndunum žrem mįtti rekja til óhóflegrar śtlįnaaukningar ķ kjölfar frķvęšingar fjįrmįlakerfisins. Var frķvęšingin misrįšin? Nei, en henni hefši žurft aš fylgja eftir meš strangara ašhaldi og eftirliti. Hreingerningin eftir fjįrmįlakreppuna ķ Japan 1997 kostaši fjóršung af landsframleišslu; žar lenti žrišjungur lįna ķ vanskilum. Žessar tölur eru sóttar ķ nżja skżrslu Alžjóšagjaldeyrissjóšsins. Tvęr įkvaršanir stjórnvalda ollu miklu um kreppuna nś į bandarķskum fjįrmįlamarkaši. Ķ fyrsta lagi lękkaši Sešlabanki Bandarķkjanna vexti eftir 2000, svo aš hśsnęšisverš hękkaši upp fyrir ešlileg mörk (lķkt og geršist hér heima nokkru sķšar, žegar ódżrt erlent lįnsfé tók aš streyma inn ķ landiš). Bankar og ašrar lįnastofnanir gengu į lagiš og fóru geyst ķ śtlįnum, einkum meš undirmįlslįnum til hśsakaupa handa fólki, sem tók lįnin meš tvęr hendur tómar. Žegar hśsnęšisbólan hjašnaši, rżrnušu veš bankanna og vanskil hlóšust upp. Ķ annan staš afnam Bandarķkjažing 1999 meš lögum gamalt bann frį 1933 gegn žvķ, aš višskiptabankar starfi einnig sem fjįrfestingarbankar. Žessari lagabreytingu fylgdi mun veikara bankaeftirlit en įšur og meiri įhęttufķkn bankanna. Žeir tóku aš veita lįn ķ miklu stęrri stķl en įšur og selja skuldavišurkenningar lįntakenda öšrum bönkum og žannig koll af kolli. Žessi kešjubréf breyttu bankalandslagi Bandarķkjanna ķ jaršsprengjusvęši ķ žeim skilningi, aš enginn veit lengur fyrir vķst, ekki heldur bankarnir sjįlfir, hvar śtlįnaįhęttan liggur grafin. Bankarnir žora žvķ ekki lengur aš lįna hver öšrum. Jöršin er frosin. Ašalhöfundur nżju laganna var Philip Gramm, efnahagsrįšgjafi Johns McCain. Rķkisstjórn Bush forseta eygir enga leiš ašra śt śr ógöngunum en aš senda skattgreišendum reikninginn įn žess žó aš skerša hįr į höfši sökudólganna. Žetta er sósķalismi andskotans ķ allri sinni dżrš: pilsfaldakapķtalismi.

 

Fréttablašiš, 25. september 2008.


Til baka