Hvernig leikh˙s?

Ůjˇ­leikh˙si­ hefur endurvaki­ ■ann gamla og gˇ­a si­ a­ efna til opinberra mßlfunda um menningarmßl: um sřningar h˙ssins og skyld umhugsunarefni. ╔g segi endurvaki­, ■vÝ a­ fÚlagslÝfi­ Ý ReykjavÝk um aldamˇtin 1900 hverf­ist um slÝka fundi. Ůetta voru ■au ßr, ■egar ■eir, sem lß miki­ ß hjarta, ßttu tveggja kosta v÷l: a­ birta greinar Ý bl÷­unum, margir ger­u ■a­, e­a bjˇ­a samborgurum sÝnum a­ hlř­a ß opinbera fyrirlestra. Bl÷­in birtu ■ß auglřsingar eins og ■essa: Einar Hj÷rleifsson rith÷fundur heldur fyrirlestur um Šttjar­arßst Ý I­nˇ Ý kv÷ld. H˙si­ fylltist af fˇlki. Og ■annig skynja­i Úg stemmninguna Ý gamla dˇmh˙sinu vi­ Lindarg÷tu um daginn, ■egar Ůjˇ­leikh˙si­ bau­ okkur PÚtri PÚturssyni prˇfessor Ý gu­frŠ­i til opinna rÚttarhalda um jˇlasřningu h˙ssins ß T˙skildingsˇperunni eftir Bertolt Brecht undir yfirskriftinni: Er allt til s÷lu?

Vi­ PÚtur h÷f­um frams÷gu fram a­ hlÚi, hann fjalla­i um si­frŠ­ina Ý verkinu frß kristilegu sjˇnarmi­i og Úg af sjˇnarhˇli hagfrŠ­ingsins, og ßheyrendur og frummŠlendur skiptust sÝ­an ß sko­unum eftir hlÚ. Brecht var komm˙nisti og reyndi a­ fß ßhorfendur ß sitt band me­ ■vÝ a­ rakka andstŠ­ingana ni­ur, og ■a­ var a­ ■vÝ leyti lÚtt verk, a­ au­menn og řmsir a­rir mßttarstˇlpar samfÚlagsins lßgu vel vi­ h÷ggi ß ■ri­ja ßratugnum, ■egar verki­ var skrifa­ Ý BerlÝn. ┴rni Bergmann rith÷fundur lřsti ■vÝ eftir hlÚ, a­ uppsetning T˙skildingsˇperunnar Ý Moskvu fyrir nokkrum ßrum hef­i hloti­ rÝfandi a­sˇkn, af ■vÝ a­ mafݡsarnir flykktust Ý leikh˙si­ til a­ stappa stßlinu Ý sinn mann, Makka hnÝf.

 

Stefßn Jˇnsson leikstjˇri lřsti hugsuninni ß bak vi­ uppsetninguna, ■ar sem einst÷k atri­i eru Ý bo­i nafngreindra fyrirtŠkja: svi­i­ minnir ß Ý■rˇttaleikvang, ■ar sem fyrirtŠki hafa merkt sÚr v÷llinn, boltann og b˙ningana. ┴ vellinum vakna ■ˇ aldrei grunsemdir um, a­ fyrirtŠkin skipti sÚr af ■vÝ, hvernig leikurinn fer. Uppsetningin ß T˙skildingsˇperunni er hlutlaus Ý ■essum skilningi: h˙n vekur engar grunsemdir um eitthva­ gruggugt og gengur a­ ■vÝ leyti Ý berh÷gg vi­ bo­skapinn Ý verkinu, en hann er sß, a­ au­valdinu sÚ ekkert heilagt og allt sÚ falt. Leikh˙si­ leyf­i fyrirtŠkjunum ekki a­ borga fyrir auglřsingarnar, ■ˇtt marka­svir­i ■eirra hljˇti a­ hlaupa ß milljˇnum. Ůa­ hlřtur a­ hafa veri­ svolÝti­ freistandi a­ senda mann frß leikh˙sinu Ý fyrirtŠkin a­ gera ■eim tilbo­, sem ■au gŠtu ekki hafna­. Ůa­ ■ˇtti samt ˇtŠkt, en ■a­ hef­i rÝma­ vel vi­ ■Šr ßsakanir, sem ganga n˙ ß bß­a bˇga um misnotkun au­hringa ß fj÷lmi­lum Ý krafti eignarhalds (og bˇkabrennuna fyrir jˇlin, sem DV segir Bj÷rgˇlf Gu­mundsson, a­aleiganda Landsbanka ═slands og Eddu ˙tgßfu, hafa fyrirskipa­, en hann mun sÝ­an skv. frÚttum hafa reynt a­ kaupa DV til a­ leggja bla­i­ ni­ur). ┴ sama tÝma břst Bj÷rgˇlfur Thor Bj÷rgˇlfsson til a­ hasla sÚr v÷ll Ý ┴rvakri, ˙tgßfufÚlagi Morgunbla­sins, og fyrrverandi ritstjˇri ■ess bla­s er einmitt forma­ur Ůjˇ­leikh˙srß­s og – ß Úg a­ halda ßfram? En gjald fyrir auglřsingarnar kom sem sagt ekki til greina. Landsbankinn styrkir leikh˙si­. Stˇru leikh˙sin tv÷ Ý ReykjavÝk eru Ý reyndinni eins og RÝkis˙tvarpi­, nema SinfˇnÝuhljˇmsveitin sÚ betra dŠmi: ■au eru hlutlaus fram Ý fingurgˇma. En ■annig ß ˙tvarp a­ vera og er ■a­ yfirleitt, ■ˇtt til sÚu st÷­var eins og sjˇnvarpsst÷­in Fox Ý BandarÝkjunum, ■ar sem ■ßttastjˇrnendur h˙­skamma vi­mŠlendur sÝna, ef or­inu er halla­ ß rep˙blÝkana, og mor­st÷­in Ý R˙÷ndu, ■ar sem ■ulirnir hv÷ttu til ■jˇ­armor­s. Leikh˙s ■urfa ekki a­ vera hlutlaus, ■ˇtt ■au sÚu a­ miklu leyti kostu­ af almannafÚ. Nˇg er af ■eim, sem sjß sÚr hag Ý a­ halla sÚr a­ yfirv÷ldunum. Leikh˙s ■urfa ■vÝ helzt a­ vera Ý stjˇrnarandst÷­u lÝkt og gˇ­ dagbl÷­ og gˇ­ir rith÷fundar. Ůar eiga ■au heima. Ůa­ hŠfir heilbrig­ri verkaskiptingu Ý lř­rŠ­islandi. Leikh˙sin myndu komast nŠr ßhorfendum, held Úg, ef ■au reyndu a­ hrista svolÝti­ upp Ý ■eim, tilfinningum ■eirra, sko­unum og vitsmunum – og ■a­ ˙theimtir tŠpitungulausa or­rŠ­u um řmis umdeild ■jˇ­fÚlagsmßl Ý sta­ ■r˙gandi ■agnar. Ůennan ■rß­ vantar enn Ý Ýslenzkt leikh˙s og bˇkmenntir, en ═slendingas÷gur Ůrßins Bertelssonar, Dau­ans ˇvissi tÝmi (2004) og Valkyrjur (2005), eru ■akkarver­ar undantekningar frß a­alreglunni, ■vÝ a­ ■Šr rÝma a­ řmsu leyti vel vi­ raunveruleikann. MŠli me­ ■eim, og T˙skildingsˇperunni. Og Landsbankanum.

FrÚttabla­i­, 16. febr˙ar 2006.


Til baka