Sögumašur deyr

Arthur Miller varš fręgur fyrir tvennt: beztu leikritin sķn og lakasta hjónabandiš. Hann afréš ungur aš verša rithöfundur, helzt leikskįld, og framfleytti sér ķ hįskóla meš žvķ aš vinna ķ žrķgang til veršlauna fyrir leikritun. Fyrsta verkiš hans, sem komst į fjalirnar ķ fķnu leikhśsi, kolféll eftir fjórar sżningar į Broadway. Nęstu verk nįšu ekki upp į sviš. Hann įkvaš aš gera eina tilraun enn: nś var annašhvort aš duga eša drepast. Allir synir mķnir (1947) sló ķ gegn og gekk nokkur hundruš sinnum fyrir fullu hśsi og var fest į filmu įriš eftir. Žessu nęst skrifaši Miller Sölumašur deyr (1949); žaš tók hann sex vikur. Honum brį ķ frumsżningarlok, žetta var ķ Fķladelfķu, žvķ aš lófatakiš lét į sér standa, lengi: įhorfendur sįtu grįtandi ķ sętum sķnum og gįtu sig hvergi hreyft. Žegar žeir höfšu jafnaš sig, ętlaši lófatakinu aldrei aš linna. Vištökurnar ķ New York nokkru sķšar voru engu lakari. Miller öšlašist heimsfręgš ķ einni svipan. Leikritiš var fęrt upp ķ Žjóšleikhśsinu 1951 undir stjórn Indriša Waage, og žaš hefur ę sķšan veriš fastagestur į fjölum ķslenzkra og erlendra leikhśsa.

Žessi tvö verk Millers fjalla um menn, sem brotna undan įlagi, sem žeir ęttu žó aš standast, og stytta sér aldur. Ķ Allir synir mķnir veršur starfsmašur flugvélaverksmišju uppvķs aš įbyrgš į žvķ aš hafa selt gallaša varahluti ķ vélar, sem höfšu farizt, fjölskyldan snżst gegn honum, og hann gefst upp. Ķ Sölumašur deyr veršur fjölskyldufašir uppvķs aš sjįlfsblekkingu, framhjįhaldi, missir vinnuna o.fl. – og bugast. Miller tekst aš vekja samśš įhorfenda meš veiklundušu fólki, sem veršur žó einkum fyrir baršinu į sjįlfu sér.

Nęsta verk Millers var Ķ deiglunni (1953). Žaš fjallar um öldungadeildaržingmanninn Joseph McCarthy og ofsóknirnar, sem hann magnaši į hendur meintum kommśnistum ķ Bandarķkjum samtķmans – ofsóknir, sem lögšu fjölda fólks ķ rśst og kostušu suma lķfiš. Miller var um svipaš leyti dreginn fyrir žingnefnd į vegum McCarthys og krafinn um nöfn sįlufélaga sinna, en hann haršneitaši aš nefna nöfn og hafši raunar ekkert aš fela. Hann var dęmdur ķ fangelsi fyrir aš vanvirša žingiš meš žvķ aš žegja, en sektardóminum var snśiš viš ķ įfrżjunarrétti tveim įrum sķšar. Miller segir söguna ķ leikritinu meš žvķ aš lżsa galdraofsóknum ķ Salem ķ Massachusetts 1692. Žegar leikritiš var sżnt ķ Póllandi, sį hann tįrin streyma nišur kinnar gestagjafa sinna, pólskra kommśnista: žeir skildu, aš verkiš fjallaši einnig um ofsóknir žeirra į hendur saklausu fólki. Žetta leikrit hefur veriš sżnt vķšar um heiminn en önnur verk Millers, m.a. ķ Kķna, eins og Sölumašurinn.

Žegar hann kvęntist Marilyn Monroe 1956, hętti Miller aš skrifa leikrit: Marilyn var fullt starf. Hjónabandiš stóš ķ fimm įr. Marilyn stytti sér aldur skömmu eftir skilnašinn. Hann fylgdi henni ekki til grafar til aš foršast ljósmyndarana. Hann var žį aftur byrjašur aš skrifa leikrit – um hana. Eftir syndafalliš (1964) var endursżnt ķ New York ķ fyrra. Enginn hefur getaš tekiš fullt mark į žeirri skošun Millers, aš persónur verksins eigi sér engar sérstakar fyrirmyndir. Hann hafši snśiš baki viš einum bezta vini sķnum fyrir aš nefna nöfn ķ vitnaleišslum McCarthys į Bandarķkjažingi og setti nś einkalķf nżlįtinnar eiginkonu sinnar į sviš – og sęttist viš vin sinn.

Miller bar sig heldur aumlega undan gagnrżnendum. Žeir sögšu sumir, aš honum hefši fariš aftur: hann hefši aldrei nįš sér į strik eftir Sölumanninn eša Horft af brśnni (1955), sem fjallar um innflytjendur ķ New York. Miller hélt žvķ fram, aš bandarķskt leikhśs vęri ķ daušateygjunum: leikhśsin į Broadway dygšu ekki lengur til annars en aš setja upp söngleiki. Glerbrot (1994) fjallar um gyšingaofsóknir og vann til veršlauna ķ London. Hann hélt įfram aš skrifa fram ķ andlįtiš į fimmtudaginn var. Sķšasta leikritiš hans – žau uršu 24 – var frumsżnt ķ Chicago ķ vetur leiš og fékk misjafna dóma.

Miller var ķ rauninni rammpólitķskt leikskįld. Ritgeršir hans og greinar, sem hann birti į vķš og dreif, sumar t.d. ķ New York Times, fjalla margar um stjórnmįl. Einmitt žetta hafa sumir fundiš aš sķšari leikritum hans: of mikil predikun, segja menn, of lķtiš drama. Hann gaf ritgerširnar śt į bók fyrir fįeinum įrum, Bergmįl um ganginn (Echoes down the corridor, 2000). Safniš spannar allan sķšari helming 20. aldar, frį 1944 til 2000.

Fréttablašiš, 17. febrśar 2005.


Til baka