Se­labankas÷gur

 

Ůessi texti var upphaflega tekinn saman Ý ■rem hlutum handa vikuritinu VÝsbendingu.
Ůegar upp var sta­i­, ■ˇtti fara betur ß ■vÝ, a­ efni­ kŠmi fyrir sjˇnir brei­ari lesendahˇps,
svo a­ ˙r rß­i var­ a­ birta ■a­ heldur Ý tvennu lagi Ý FrÚttabla­inu.

 

Upprifjun

Se­labanki ═slands var stofna­ur me­ l÷gum 1961. Hann heyr­i frß upphafi eins og vi­skiptabankarnir undir vi­skiptarß­uneyti­ (n˙ i­na­ar- og vi­skiptarß­uneyti­), sem var og er fagrß­uneyti me­ tilt÷lulega ■r÷ngt verksvi­. Ůetta var e­lileg og Šskileg skipan og stu­la­i a­ sÝnu leyti a­ faglegri stefnumˇtun og fagmannlegum vinnubr÷g­um Ý bankanum. Forma­ur bankastjˇrnarinnar var lengst af reyndur og vel mennta­ur hagfrŠ­ingur og haf­i aldrei komi­ nßlŠgt stjˇrnmßlastarfi. ╔g er a­ tala um dr. Jˇhannes Nordal, sem var a­albankastjˇri Se­labankans 1961-1993. ═sland var a­ vÝsu gagnsřrt af stjˇrnmßlum ÷ll ■essi ßr eins og l÷ngum fyrr og sÝ­ar langt umfram e­lilega heilbrig­issta­la, og ■a­ lřsti sÚr m.a. annars Ý ■vÝ, a­ g÷mlu helmingaskiptaflokkarnir ßskildu sÚr rÚtt til a­ hafa menn ˙r eigin r÷­um Ý bankastjˇrninni vi­ hli­ Jˇhannesar til eftirlits. Af ■vÝ er mikil saga, sem Jˇhannes ■yrfti helzt a­ segja sjßlfur. Hann hÚlt sig alla tÝ­ Ý hŠfilegri fjarlŠg­ frß hringi­u stjˇrnmßlanna og naut fyrir viki­ trausts og vir­ingar, enda ■ˇtt me­virkni peningastefnunnar Ý hans tÝ­ vŠri of mikil og ■ß um lei­ ver­bˇlgan og seta hans samtÝmis Ý stjˇrn Landsvirkjunar sŠtti gagnrřni me­ ■eim r÷kum, a­ sami ma­ur Štti helzt ekki a­ vera me­ annan fˇtinn ß bremsunni Ý Se­labankanum og hinn ß bensÝngj÷finni Ý gegnum erlendar lßnt÷kur Landsvirkjunar. Vi­skiptarß­herra Al■ř­uflokksins haf­i skipa­ Jˇhannes Ý bankastjˇrnina.

Fyrir fßeinum ßrum var Se­labankinn fluttur ˙r umsjß fagrß­uneytisins yfir til forsŠtisrß­uneytisins, sem er ß hverjum tÝma h÷fu­aflst÷­ og taugami­ja stjˇrnmßlalÝfsins. Ůessi tilfŠrsla var l÷gfest Ý kj÷lfar mikilla ßtaka um bankann. ┴t÷kin kviknu­u m.a. af ■vÝ fja­rafoki, sem var­ Ý kringum skipun SteingrÝms Hermannssonar fyrrverandi forsŠtisrß­herra Ý bankastjˇrnina. Ůa­ var vi­skiptarß­herra Al■ř­uflokksins, sem skipa­i SteingrÝm Ý bankastjˇrnina, gegn hßvŠrum mˇtmŠlum, og hann ger­i ■a­ a­ ■vÝ er virtist til a­ ganga ekki gegn ˇskrß­um helmingaskiptareglum SjßlfstŠ­isflokksins og Framsˇknarflokksins. Rß­herrann var­i skipunina me­ ■vÝ, a­ SteingrÝmur vŠri vinsŠlasti stjˇrnmßlama­ur landsins. SteingrÝmur var­i skipun sÝna Ý st÷­una m.a. me­ ■eim r÷kum, a­ nokkurra ßra seta ß Al■ingi jafngilti doktorsprˇfi Ý hagfrŠ­i. ┴t÷kin um mßli­ drˇgu dilk ß eftir sÚr: ■au ur­u til ■ess ßsamt ÷­ru a­ klj˙fa Al■ř­uflokkinn sßluga og skßka honum ˙t ˙r rÝkisstjˇrn. Ůßverandi forma­ur bankarß­s Se­labankans sß ßstŠ­u til a­ saka yfirbo­ara bankans um spillingu og sag­i sig ˙r rß­inu vi­ annan mann og gekk til li­s vi­ andstŠ­inga Al■ř­uflokksins Ý al■ingiskosningunum 1995 og var kj÷rinn ß ■ing. Bankinn var dreginn sundur og saman Ý hß­i: hundru­ framhaldsskˇlanema sˇttu um bankastjˇrastarf, sem var auglřst laust til umsˇknar. Me­ ■essu rß­slagi auk annars tefldi Al■ř­uflokkurinn landsstjˇrninni upp Ý hendurnar ß SjßlfstŠ­isflokknum og Framsˇknarflokknum, sem hafa stjˇrna­ landinu Ý sameiningu sÝ­an 1995. Al■ř­uflokkurinn lag­i upp laupana og rann inn Ý Samfylkinguna.

TilfŠrslan ß Se­labanka ═slands til forsŠtisrß­uneytisins gekk ■vert ß ■a­ sjˇnarmi­, sem nřju l÷gunum var ■ˇ Ý or­i kve­nu Štla­ a­ vir­a, a­ Se­labankinn Štti eftirlei­is a­ njˇta og neyta aukins sjßlfstŠ­is gagnvart ÷­rum stjˇrnv÷ldum eins og hefur fŠrzt Ý v÷xt Ý ÷­rum l÷ndum. Ůa­ hefur sřnt sig, a­ yfirbrag­ Se­labankans hefur sÝ­ustu ßr veri­ pˇlitÝskara en nokkru sinni fyrr, enda hafa stjˇrnmßlamenn flutt sig ˙r baksŠtinu fram Ý formannssŠti­ Ý bankastjˇrninni. Andr˙mslofti­ ß vettvangi stjˇrnmßlanna er a­ řmsu leyti har­skeyttara og heitara en oft ß­ur, svo sem marka mß m.a. af yfirstandandi og a­ste­jandi deilum fyrir dˇmstˇlum me­ řmislegu stjˇrnmßlaÝvafi (Baugsmßl, olÝumßl o.fl.). Og n˙ hefur fyrrverandi forsŠtisrß­herra teki­ sÚr sŠti sem forma­ur bankastjˇrnarinnar, beint ˙r orrahrÝ­ stjˇrnmßlanna – og hefur auk ■ess fengi­ sektardˇm fyrir mei­yr­i, ekki fyrir einhverja slysni, heldur fyrir samantekin rß­ um rˇg a­ ■vÝ er vir­ist (sjß t.d. Jˇnsbˇk Einars Kßrasonar), en ■a­ mun vera einsdŠmi um se­labankastjˇra Ý okkar heimshluta og ■ˇtt vÝ­ar vŠri leita­. Or­ eru dřr Ý se­lab÷nkum, og ■ess vegna m.a. henta stjˇrnmßlamenn, sem hafa veri­ dŠmdir fyrir mei­yr­i, ÷­rum sÝ­ur til setu Ý se­labankastjˇrnum. Sjßlfsrß­ning hans til bankans er ■ˇ r÷krÚtt framhald ˙r nřli­inni fortÝ­, enda hafa ekki fŠrri en tveir fyrrverandi vi­skiptarß­herrar ,,teki­ bankann” sÝ­ustu ßr ßn ■ess a­ vekja umtalsver­a and˙­. Annar ■eirra gaf ■ß skřringu ß vistaskiptunum, a­ hann vŠri or­inn ■reyttur ß linnulausri gagnrřni ß embŠttisverk hans Ý rß­uneytinu. Hann tˇk nokkru sÝ­ar a­ sÚr ßsamt ÷­rum millig÷ngu vi­ einkavŠ­ingu B˙na­arbankans og ger­ist einn rÝkasti ma­ur landsins ßn ■ess a­ vekja teljandi eftirtekt e­a and˙­, a­ ■vÝ er sÚ­ ver­ur.

┴ undan nřja bankastjˇranum n˙ gegndi formennsku Ý bankastjˇrninni fyrrverandi menntamßlarß­herra SjßlfstŠ­isflokksins, sem flokkurinn ■urfti ß sÝnum tÝma a­ koma fyrir Ý bankanum, ■ˇtt hann hef­i aldrei lßti­ efnahagsmßl e­a fjßrmßl til sÝn taka. Hann haf­i ß­ur um alllangt skei­ skrifa­ reglulega dßlka Ý Morgunbla­i­ um stjˇrnmßl ßn ■ess a­ sřna efnahagsmßlum nokkurn sÚrstakan ßhuga e­a skilning, enda er ma­urinn l÷gfrŠ­ingur a­ mennt. Ůessi bankastjˇri var um tˇlf ßra skei­ ritstjˇri FjßrmßlatÝ­inda, sem var eina hagfrŠ­itÝmarit landsmanna, og hann virtist ekki sjß neitt athugavert vi­ a­ ritstřra tÝmaritinu, ■ˇtt hann vŠri ekki lŠs ß mikinn hluta ■ess, sem ■ar stˇ­. Ůa­ er ■ˇ ■akkarvert, a­ hann skuli ekki einnig hafa teki­ a­ sÚr a­ ritstřra LŠknabla­inu.

 

SjßlfstŠ­i

Se­labankar ■urfa a­ njˇta sjßlfstŠ­is gegn ßsŠlni stjˇrnmßlamanna, og Ý ■ß ßtt hafa menn einmitt veri­ a­ fŠra se­labankal÷ggj÷fina undangengin ßr Ý ÷­rum l÷ndum nŠr og fjŠr. Stjˇrnmßlamenn fˇru ekki vel ß fyrri tÝ­ me­ ■a­ ßhrifavald, sem ■eir h÷f­u yfir se­lab÷nkum. Ůeir neyttu lags til a­ skikka se­labankana til a­ veita ˇrÚttmŠta fyrirgrei­slu me­ ■vÝ t.d. a­ prenta peninga e­a lŠkka vexti fyrir kosningar til a­ kaupa sÚr atkvŠ­i me­ annarra fÚ, og aflei­ingin var ver­bˇlga og olli efnahagslÝfinu miklum og langvinnum ska­a. Ůess vegna rei­ ß ■vÝ a­ reisa lagalegar skor­ur vi­ slÝkri misnotkun, og ■a­ var gert. Se­labankar eru Ý a­ra r÷ndina eins og dˇmstˇlar og fj÷lmi­lar: ■eir ■urfa a­ vera hafnir yfir grunsemdir um pˇlitÝska hlutdrŠgni, ■vÝ a­ ella geta ■eir ekki gert fullt gagn. Se­labankar eiga ekki a­ vera Ý kallfŠri frß stjˇrnmßlam÷nnum, ekki frekar en vi­skiptabankar e­a dˇmstˇlar. PˇlitÝskir se­labankar eru tÝmaskekkja eins og rÝkisvi­skiptabankar og flokksbl÷­, a­ ekki sÚ n˙ minnzt ß hlutdrŠga dˇmstˇla e­a l÷greglu.

Ůetta grundvallarsjˇnarmi­ hafa menn Ý reyndinni ekki virt hÚr heima ■rßtt fyrir se­labankal÷gin frß 2001 eins og Ýtreku­ misnotkun stjˇrnmßlastÚttarinnar ß bankastjˇrn Se­labankans Ý eiginhagsmunaskyni vitnar um. Vi­skiptabankar og sjˇ­ir eru a­ vÝsu ekki lengur Ý rÝkiseigu, en einkavŠ­ingu ■eirra nřlega var eigi a­ sÝ­ur ßbˇtavant Ý řmsum greinum, og um ■a­ mß hafa margt til marks. Eindregin afskipti stjˇrnmßlamanna af einkavŠ­ingarferlinu, ˙tilokun erlendra keppinauta (nema til skrauts), au­gun vel tengdra einkavina og ßframhaldandi seta hßtt settra erindreka stjˇrnmßlaflokkanna Ý bankarß­um tveggja stŠrstu bankanna eftir einkavŠ­ingu segja Ý rauninni allt, sem segja ■arf um ■a­ mßl. ═treka­ar ßrßsir stjˇrnmßlamanna ß HŠstarÚtt, t.d. vegna ˙rskur­ar rÚttarins um fiskvei­istjˇrnina 1998 og aftur um ÷ryrkjamßl 2000, eru angi ß ■essum sama mei­i og vitna um ˇnˇga vir­ingu stjˇrnmßlamannanna fyrir a­greiningu valds Ý n˙tÝmalř­rŠ­isrÝki; ■a­ bŠtir ekki ˙r skßk, a­ HŠstirÚttur sneri vi­ bla­inu Ý bß­um mßlunum eftir ■ungar ßk˙rur stjˇrnmßlamannanna.

Vandinn tekur ß sig řmsar a­rar myndir. Eftir vaxtahŠkkun Se­labankans Ý desember 2005 lřstu formenn beggja rÝkisstjˇrnarflokka efasemdum um rÚttmŠti hŠkkunarinnar og t˙lku­u hana jafnframt sem stefnubreytingu bankans, vŠntanlega a­ h÷f­u samrß­i vi­ nřja bankastjˇrann, sem var nßnasti samverkama­ur ■eirra Ý rÝkisstjˇrn. E­a hŠttu ■essir menn skyndilega a­ bera saman bŠkur sÝnar eftir bankastjˇraskiptin? Gagnrřni beggja oddvita rÝkisstjˇrnarflokkanna ß vaxtaßkv÷r­un Se­labankans ja­rar vi­ Ýhlutun Ý landi, ■ar sem sjßlfstŠ­i bankans er enn jafnveikt og raun ber vitni um. Lei­togi stŠrsta stjˇrnarandst÷­uflokksins lag­i ß hinn bˇginn blessun sÝna yfir gj÷rninginn. Allir flokksformennirnir ■rÝr vir­ast lÝta ß ■a­ sem sjßlfsag­an hlut, a­ ■eir ˙ttali sig um vaxtaßkvar­anir Se­labankans. Ůeir mŠttu gjarnan lei­a hugann a­ ■vÝ, hvers vegna t.d. forsŠtisrß­herra Bretlands e­a fjßrmßlarß­herra skipta sÚr ekki af vaxtaßkv÷r­unum Englandsbanka. Enginn flokksformannanna ■riggja vir­ist sjß neitt athugavert vi­ ■a­, a­ oddvitar stjˇrnmßlaflokkanna haldi ßfram a­ braska sÝn ß milli me­ bankastjˇrast÷­urnar Ý Se­labankanum Ý blˇra vi­ anda og efni laganna frß 2001. Ůa­ var DavÝ­ Oddsson, ■ßverandi forsŠtisrß­herra, sem bau­ SteingrÝmi Hermannssyni bankastjˇrast÷­una ß sÝnum tÝma, vŠntanlega til a­ gera ,,hef­” ˙r skipun Geirs HallgrÝmssonar, fyrrverandi forsŠtisrß­herra, Ý embŠtti se­labankastjˇra. Forma­ur Samfylkingarinnar mß ■ˇ eiga ■a­, a­ h˙n sag­i nřlega lausu sŠti sÝnu Ý bankarß­i Se­labankans, enda fer ekki vel ß ■vÝ, a­ flokksformenn sitji ■ar. Og h˙n mß einnig eiga ■a­, a­ h˙n er fyrsti flutningsma­ur frumvarps, sem er n˙ til umfj÷llunar Ý efnahags- og vi­skiptanefnd Al■ingis og gerir rß­ fyrir ■vÝ, a­ ger­ar sÚu tilteknar kr÷fur til ■ekkingar se­labankastjˇra ß efnahags- og peningamßlum, a­ embŠtti se­labankastjˇra sÚ auglřst, a­ stofnu­ ver­i sÚrst÷k peningastefnunefnd, h˙n fundi a.m.k. ßtta sinnum ß ßri ß fyrir fram ßkve­num d÷gum og birti opinberlega fundarger­ir sÝnar, ■ar sem r÷kstu­ningur hennar fyrir vaxtaßkv÷r­unum kemur fram. Ůetta frumvarp rÝmar vel vi­ se­labankal÷ggj÷fina eins og h˙n er n˙ Ý řmsum nßlŠgum l÷ndum. Ůa­ ver­ur frˇ­legt a­ fylgjast me­ afdrifum ■ess ß Al■ingi.

 

Hagstjˇrn

Se­labankar gegna mikilvŠgu hlutverki Ý hagstjˇrn, ■ar sem ■eim er n˙ or­i­ uppßlagt skv. l÷gum a­ sjß til ■ess me­ tiltŠkum rß­um, a­ ver­lag haldist sŠmilega st÷­ugt. Peningamßlin, gengismßlin og vaxtamßlin Ý verkahring se­labankans eru ■ˇ annars e­lis en rÝkisfjßrmßlin ß k÷nnu fjßrmßlarß­herrans. Peningamßlin eru Ý e­li sÝnu ˇpˇlitÝsk e­a eiga a.m.k. a­ vera ■a­, en rÝkisfjßrmßlin eru ß hinn bˇginn ˇa­skiljanleg frß ÷­rum vi­fangsefnum stjˇrnmßlamanna, m.a. vegna ■ess hversu nßtengd ■au eru tekju- og eignaskiptingu milli ˇlÝkra ■jˇ­fÚlagshˇpa og ■ß um lei­ beinhar­ri pˇlitÝk. Einmitt ■ess vegna mi­ar n˙tÝmal÷ggj÷f um bankamßl a­ auknu sjßlfstŠ­i se­labanka, sjßlfstŠ­i me­ ßbyrg­. Engum dytti samt til hugar a­ reyna a­ gerilsney­a rÝkisfjßrmßlin me­ ■vÝ a­ aftengja ■au frß stjˇrnmßlum, ■ˇtt afmarka­ir hlutar ■eirra kynnu a­ henta til slÝkrar aftengingar (■essu sjˇnarmi­i er lřst Ý grein minni ,,Hagstjˇrn, fjßrmßl og hagv÷xtur” Ý FjßrmßlatÝ­indum, fyrra hefti, 2005).

St÷rf se­labankastjˇra ß okkar d÷gum krefjast Ý ■essu ljˇsi mikillar og traustrar ■ekkingar ß hagfrŠ­i og efnahagsmßlum, ■ess konar ■ekkingar, sem menn hafa yfirleitt engin t÷k ß a­ afla sÚr nema me­ str÷ngu nßmi og starfi ß ■eim vettvangi. Ůa­ er engin tilviljun, a­ vel mennta­ir og reyndir hagfrŠ­ingar střra flestum se­lab÷nkum heims. Bush BandarÝkjaforseti kallar a­ s÷nnu ekki allt ÷mmu sÝna Ý embŠttaveitingum, en hann er samt nřb˙inn a­ tilnefna virtan hagfrŠ­iprˇfessor frß Princeton Ý st÷­u se­labankastjˇra fyrir vestan, mann, sem hefur aldrei lßti­ stjˇrnmßl til sÝn taka, og flaug Ý gegnum smßsjß BandarÝkja■ings. Se­labankastjˇri Bretlands er einnig ˇflokksbundinn hagfrŠ­ingur og fyrrverandi prˇfessor Ý London School of Economics, og ■annig er hŠgt a­ fŠra sig land ˙r landi. Ůannig ß ■etta a­ vera. Ůetta er heilbrigt.

Ůa­ er Ý mÝnum huga jafnsjßlfsagt, a­ reyndir kunnßttumenn stjˇrni se­lab÷nkum og a­ vel mennta­ir og reyndir flugstjˇrar střri far■egavÚlum. ═ flugheiminum ■Štti s˙ mßlsv÷rn ekki mikils vir­i, a­ yfirflugfreyjan viti, hvar ney­arbylgjuna er a­ finna ß talst÷­inni Ý stjˇrnklefanum. Ůa­ ■Štti ekki heldur gˇ­ latÝna a­ leyfa afd÷nku­um stjˇrnmßlamanni Ý hvÝtum sloppi a­ stjˇrna skur­a­ger­ Ý trausti ■ess, a­ hj˙krunarfˇlki­ viti, hvar milta­ er og brisi­. Ůess vegna eru Ýtreka­ar pˇlitÝskar rß­ningar Ý bankastjˇrn Se­labanka ═slands veikleikamerki ß okkar unga lř­veldi: vinir mÝnir Ý AfrÝku byrja a­ flissa, ■egar Úg lřsi ■essu fyrir ■eim, ■vÝ a­ ■eir eru flestir b˙nir a­ venja sig af ■essum ˇsi­. Se­labankastjˇri, sem hefur ali­ allan sinn aldur Ý pˇlitÝk og kann ekki hagfrŠ­i, er eins og peysufatakona undir střri Ý brei­■otu: hva­a far■egi me­ fullu viti myndi stÝga um bor­ Ý slÝka vÚl? Stjˇrn se­labanka Ý n˙tÝmanum er Ý a­ra r÷ndina tŠknilegt vi­fangsefni me­ sama hŠtti og sta­a forsŠtisrß­herra er augljˇslega pˇlitÝsk Ý e­li sÝnu. Ůarna ß ekki a­ vera innangengt ß milli, enda tÝ­kast ■a­ nßnast hvergi annars sta­ar, ■ˇtt eitt og eitt dŠmi megi nefna, t.d. frß Finnlandi, og ■ß rifja menn ■au upp sem vÝti til varna­ar.

 

TvŠr kr÷fur

Se­labanki ═slands hefur prř­ilegum hagfrŠ­ingum ß a­ skipa, m÷nnum, sem myndu sˇma sÚr vel Ý starfsli­i erlendra se­labanka. Ůa­ er ekki sÝzt ■eirra verk, a­ nřju se­labankal÷gin frß 2001 kve­a ß um n˙tÝmalegt ver­bˇlgumarkmi­ a­ erlendri fyrirmynd og gagnsŠrri peningastefnu en ß­ur og verklagi­ Ý bankanum hefur batna­ undangengin ßr Ý skjˇli nřju laganna. Og ■a­ er a­ s÷nnu ekki ■eirra s÷k, a­ sjßlfstŠ­i Se­labankans skv. l÷gunum hefur ekki veri­ vi­urkennt Ý reynd, og ekki heldur, a­ ver­bˇlgan hefur langtÝmum saman veri­ yfir l÷gbo­num ■olm÷rkum. Ůa­ Štti a­ segja sig sjßlft, a­ e­lilegt vŠri a­ gera s÷mu hŠfniskr÷fur til bankastjˇranna. Hva­a kr÷fur eru ■a­? ŮŠr eru einkum tvŠr. Se­labankastjˇrinn ■arf a­ lifa og hrŠrast Ý efnahagsmßlum og helzt a­ vera hagfrŠ­ingur fram Ý fingurgˇma, og ■ß ß Úg ekki vi­ ■ess konar kjaftavit um efnahagsmßl, sem menn geta komi­ sÚr upp Ý ßral÷ngu stjˇrnmßlavafstri, heldur mikla og gˇ­a ■jßlfun, reynslu og dˇmgreind, sem gerir honum kleift a­ fjalla af hyggindum og yfirgripsmikilli ■ekkingu um ■jˇ­arb˙skapinn og heimsb˙skapinn og lei­a stefnumˇtun bankans og fylgjast gerla me­ ■vÝ, sem efst er ß baugi Ý bankamßlum, fjßrmßlum og hagstjˇrn Ý ÷­rum l÷ndum. ŮvÝ er stundum haldi­ fram, a­ se­labankastjˇrn sÚ list ekki sÝ­ur en vÝsindi, og ■a­ er řmislegt til Ý ■vÝ, en s˙ kenning leysir bankastjˇrnendur ekki undan ■eirri kv÷­ a­ kunna sitt fag.

Hin h÷fu­krafan er s˙, a­ se­labankastjˇri ■arf a­ neyta sjßlfstŠ­is se­labankans skv. l÷gum me­ ■vÝ a­ taka ■ßtt og stundum beinlÝnis frumkvŠ­i Ý almennum umrŠ­um um efnahagsmßl og hagstjˇrn. Ůa­ getur hann gert me­ ■vÝ a­ vara t.d. vi­ lausat÷kum Ý rÝkisfjßrmßlum, erlendri skuldas÷fnun og řmsum skipulagsbrestum Ý atvinnulÝfinu, ■.e. me­ ■vÝ a­ leggjast gegn ÷llu, sem getur leitt til aukinnar ver­bˇlgu. PˇlitÝskt skipa­ir se­labankastjˇrar geta ekki rŠkt ■etta fort÷luhlutverk a­ neinu gagni: hvernig ß Ketill skrŠkur a­ geta skamma­ Skugga-Svein? Ůannig hefur Se­labanki ═slands sta­i­ mßttlÝtill frammi fyrir grÝ­arlegri skuldas÷fnun Ý ˙tl÷ndum og me­fylgjandi ˙tlßnaaukningu bankanna undangengin ßr: bankinn hefur a­ vÝsu hŠkka­ střrivexti, en umvandanir hans – tilraunir til a­ setja rŠkilega ofan Ý vi­ bankana og stjˇrnv÷ld til a­ fß ■au til a­ rÚtta k˙rsinn af – hef­u lÝtinn sem engan ßrangur geta­ bori­ eins og allt var Ý pottinn b˙i­. A­albankastjˇrinn fyrrverandi var fyrirvaralaust lßtinn taka pokann sinn um lei­ og flokksformanni hans ■ˇkna­ist a­ fŠra sig yfir Ý bankann n˙ Ý haust, af ■vÝ a­ setan Ý rÝkisstjˇrninni var af řmsum ßstŠ­um or­in ˇ■Šgileg: bara ■a­ segir allt, sem segja ■arf um sjßlfstŠ­i Se­labankans hva­ sem l÷gunum lÝ­ur. Erlendar skuldir ■jˇ­arb˙sins Ý lok september 2005 nßmu 235% af landsframlei­slu. Fˇlki­ Ý landinu lifir langt um efni fram. Vi­skiptahallinn 2005 nemur 13% af landsframlei­slu, sem er ═slandsmet, og ver­ur 12% 2006 skv. spß Se­labankans. Ef gengi krˇnunnar fellur, munu vaxtagrei­slur af lßnum innan lands og utan rj˙ka upp. Munu menn ■ß finna fyrir řmsum veikleikum og vanrŠkslu Ý hagstjˇrn undangenginna ßra, enda ■ˇtt hagstjˇrnarfari­ hafi a­ s÷nnu breytzt til batna­ar Ý řmsum greinum.

 

Stjˇrnmßl

Starfsreynsla forsŠtisrß­herra hentar ekki vel til se­labankastjˇrnar, enda tÝ­kast ■a­ varla nokkurs sta­ar ß bygg­u bˇli, a­ menn fŠri sig ˙r forsŠtisrß­uneytinu yfir Ý se­labankann. Til ■ess liggja ekki a­eins augljˇsar velsŠmisßstŠ­ur, heldur einnig hagnřtar ßstŠ­ur. ForsŠtisrß­herrann er e­li mßlsins samkvŠmt eins og a­rir stjˇrnmßlamenn of nßtengdur ■eim stjˇrnmßlahagsmunum, sem sjßlfstŠ­um se­labanka er Štla­ a­ hafa ■rek til a­ standa gegn. ForsŠtisrß­herra er verkstjˇri rÝkisstjˇrnarinnar ß hverjum tÝma og leggur lÝnurnar, og til ■ess starfs veljast jafnan ekki a­rir en ■eir, sem njˇta mikils ßlits Ý sÝnum r÷­um, ■ˇtt almannahyllin lßti oft ß sÚr standa af ßstŠ­um, sem ekki er r˙m til a­ rekja hÚr. Rřrt traust almennings ß stjˇrnmßlam÷nnum skv. i­ulegum vi­horfsk÷nnunum er anna­ veikleikamerki okkar unga lř­veldis og rřrir jafnframt tr˙ver­ugleika se­labankans, ef stjˇrnmßlamennirnir halda ßfram a­ ra­a hver ÷­rum og sjßlfum sÚr ■anga­ inn eins og tÝ­kazt hefur hÚr heima. Ůess vegna m.a. Šttu ekki a­rir a­ koma til ßlita sem se­labankastjˇrar en ■eir, sem njˇta almennrar vir­ingar og trausts me­al hagfrŠ­inga og annarra, sem bera gl÷ggt skynbrag­ ß gang efnahagsmßlanna innan lands og utan. Se­labankastjˇrar ■urfa ß hinn bˇginn ekki a­ njˇta almannahylli, ekki frekar t.a.m. en flugstjˇrar, lŠknar e­a dˇmarar.

Ůa­ er e­lilegt, ■ˇtt ekki sÚ ■a­ heppilegt, a­ forsŠtisrß­herra sÚ lÝkt og a­rir stjˇrnmßlamenn hlynntur lausat÷kum Ý hagstjˇrn, ■egar dregur a­ kosningum. LÝfi­ er ■annig. Einmitt ■ess vegna ■arf a­ b˙a svo um hn˙tana Ý l÷gum, reglum og reynd, a­ forsŠtisrß­herrann og a­rir stjˇrnmßlamenn hafi ekki t÷k ß a­ skipta sÚr af ˙tfŠrslu og framkvŠmd stefnu se­labankans Ý peningamßlum, ekki frekar en ■eir eiga a­ geta skipt sÚr af afgrei­slu mßla Ý HŠstarÚtti e­a stefnu far■egaflugvÚla. L÷gin Ý landinu eiga a­ tryggja, a­ dj˙pstŠ­ur ßgreiningur milli rÝkisstjˇrnar og se­labankans, ef til slÝks kemur, fßi heilbrig­a og lř­rŠ­islega ˙rlausn. SjßlfstŠ­ur se­labanki ■arf vitaskuld a­ l˙ta leikreglum lř­rŠ­isins ekki sÝ­ur en t.a.m. sjßlfstŠ­ir dˇmstˇlar. SjßlfstŠ­i og ßbyrg­ ■urfa a­ haldast Ý hendur. ŮvÝ er stundum haldi­ ß loft, a­ sjßlfstŠ­ir se­labankar ˇgni lř­rŠ­islegum stjˇrnarhßttum, en ■a­ eru falsr÷k, sem engum lř­rŠ­issinna myndi detta Ý hug a­ halda fram um sjßlfstŠ­a dˇmstˇla, hßskˇla e­a frjßlsa fj÷lmi­la. Virkt lř­rŠ­i kallar ß valddreifingu. Ůa­ er ■ˇ ekki nˇg a­ greina framkvŠmdarvald frß l÷ggjafarvaldi og dˇmsvaldi. Ůa­ ■arf einnig a­ greina řmsa ■Štti framkvŠmdarvaldsins hvern frß ÷­rum. Krafan um sjßlfstŠ­a se­labanka er nßskyld kr÷funni um einkavŠ­ingu rÝkisfyrirtŠkja, kr÷funni um minni Ýhlutun stjˇrnmßlamanna til hagsbˇta fyrir fˇlki­. 

 

Veik sta­a

Ůa­ var a­ minni hyggju misrß­i­ ß sÝnum tÝma a­ fŠra eftirlit og umsjˇn me­ stjˇrn efnahagsmßlanna yfir til forsŠtisrß­uneytisins. Ůa­ hef­i veri­ heppilegra a­ hafa efnahagsmßlin ßfram Ý fjßrmßlarß­uneytinu og i­na­ar- og vi­skiptarß­uneytinu, sem Štti reyndar fyrir l÷ngu a­ hafa sameinazt nokkrum ÷­rum rß­uneytum Ý einu atvinnurß­uneyti til a­ draga ˙r togstreitu milli atvinnuvega og jafna a­st÷­u ■eirra, e­a ■ß fela efnahagsmßlin sÚrst÷ku efnahagsrß­uneyti. N˙verandi skipan hefur dregi­ ˙r yfirsřn forsŠtisrß­herrans yfir svi­i­ allt, og Úg hygg, a­ langvarandi vanrŠkslu heilbrig­is- og menntamßlanna og me­fylgjandi ˇfremdarßstand vÝ­a Ý ■eim mikilvŠgu mßlaflokkum vegna fjßrskorts og skipulagsbresta megi a­ nokkru leyti rekja til ■ess, a­ menn reyndu a­ gera forsŠtisrß­uneyti­ a­ eins konar fagrß­uneyti fyrir efnahagsmßlin. En ■etta tˇkst ekki vel: ■a­ er eftirsjß a­ Ůjˇ­hagsstofnun, ■vÝ a­ h˙n vann gott starf undir stjˇrn Jˇns Sigur­ssonar, ١r­ar Fri­jˇnssonar og Fri­riks Mßs Baldurssonar, og a­rar stofnanir og rß­uneyti hafa a­ minni hyggju ekki nß­ a­ fylla skar­i­, sem h˙n skildi eftir sig.

Sta­a Se­labankans er n˙ veik a­ ■vÝ leyti, a­ hann Štti a­ l˙ta faglegri stjˇrn og gerir ■a­ ekki. Mßlflutningur nřja se­labankastjˇrans lřsti ekki nŠmum skilningi ß ßstandi og horfum efnahagsmßlanna, ■egar hann var forsŠtisrß­herra: hann vara­i t.d. aldrei vi­ skuldas÷fnun ■jˇ­arinnar Ý ˙tl÷ndum, svo a­ eftir vŠri teki­, heldur ger­i hann ■vert ß mˇti lÝti­ ˙r vi­v÷runum annarra. Hann sřndi ekki heldur mikinn ßhuga e­a skilning ß skipulagsvanda atvinnuveganna, vitleysunni Ý landb˙na­armßlunum, bj÷gun atvinnulÝfsins af v÷ldum ■rßlßts hßgengis og ■annig ßfram. Hann sß m.a.s. ekkert athugavert vi­ n˙verandi sta­setningu ReykjavÝkurflugvallar, hvorki sem borgarstjˇri nÚ forsŠtisrß­herra, ■rßtt fyrir ■ann grÝ­arlega kostna­, sem flugrekstur ß svo ver­mŠtri landspildu hefur Ý f÷r me­ sÚr. DavÝ­ Oddsson var a­ ■essu leytinu til sem forsŠtisrß­herra lÝkari SteingrÝmi Hermannssyni en Geir HallgrÝmssyni, sem tˇk sÚr ß undan SteingrÝmi sŠti Ý bankastjˇrn Se­labankans a­ loknum rß­herradˇmi. Geir bar gl÷ggt skynbrag­ ß efnahagsmßl, enda ger­u ungir sjßlfstŠ­ismenn sumir ˇspart grÝn a­ honum, ■egar hann var forsŠtisrß­herra. Sß, sem ■ˇtti fyndnastur Ý hˇpnum og ■ykir enn, sag­i, a­ Geir tala­i eins og bla­afulltr˙i Ůjˇ­hagsstofnunar, ha ha ha, enda ßtti Geir l÷ngum undir h÷gg a­ sŠkja Ý SjßlfstŠ­isflokknum, ■ˇtt hann vŠri forma­ur flokksins um skei­. Hann mßtti jafnvel sŠta ■vÝ, a­ andstŠ­ingur hans Ý eigin flokki mynda­i rÝkisstjˇrn ßn a­ildar Geirs og SjßlfstŠ­isflokksins og stjˇrna­i landinu 1980-1983. ┴byrg hagstjˇrn hefur yfirleitt ekki veri­ a­alsmerki SjßlfstŠ­isflokksins. Ůa­ var rÝkisstjˇrn undir forsŠti SjßlfstŠ­isflokksins, sem eyddi ÷llum strÝ­sgrˇ­anum eins og hendi vŠri veifa­ eftir sÝ­ari heimsstyrj÷ldina, og ■a­ er me­ lÝku lagi rÝkisstjˇrn undir forsŠti SjßlfstŠ­isflokksins, sem hefur horft ß erlendar skuldir ■jˇ­arb˙sins fjˇrfaldast mi­a­ vi­ landsframlei­slu ß ÷rfßum ßrum ßn samsvarandi eignamyndunar ß mˇti og ßn ■ess a­ segja m˙kk.

Íll ■au r÷k, sem hÚr hafa veri­ rakin, ber a­ einum brunni. Se­labanki ═slands ■yrfti a­ l˙ta faglegri stjˇrn Ý sta­ ■eirrar pˇlitÝsku stjˇrnar, sem hann hefur loti­ sÝ­ustu ßr og lřtur enn. Fleira hangir ß spřtunni. Ef bankinn lyti faglegri og hŠfri stjˇrn, ■ß vŠri hann n˙ ■egar b˙inn a­ vinna talsvert af ■eirri undirb˙ningsvinnu, sem vinna ■arf til a­ b˙a ═sland undir umsˇkn um a­ild a­ Evrˇpusambandinu, ef ß skyldi reyna. SjßlfstŠ­ur og ßbyrgur se­labanki undir faglegri stjˇrn myndi vinna slÝka vinnu Ý tŠkan tÝma til a­ vera vi­ ÷llu b˙inn og ■urfa ekki a­ lßta bÝ­a eftir sÚr, ef kalli­ kemur, og hann myndi ekki bÝ­a eftir tilskipunum ˙r stjˇrnarrß­inu. Ůa­ er ˇlÝklegt, nßnast ˇhugsandi, a­ n˙verandi bankastjˇrn Se­labankans muni beita sÚr fyrir slÝkum undirb˙ningi innan bankans til a­ vinna tÝma. Forma­ur bankastjˇrnarinnar er stjˇrnmßlama­ur og vir­ist telja flokk sinn hafa hag af ■vÝ, a­ ═sland ver­i ßfram utan Evrˇpusambandsins og taki ekki upp evruna Ý sta­ krˇnunnar, ˙r ■vÝ a­ hann og flokkur hans hafa lřst ■eirri sko­un Ý stjˇrnmßlabarßttunni. Ůess vegna er hŠtt vi­ ■vÝ, a­ ■essi eindrŠga afsta­a spilli getu bankans ß nŠstunni til a­ gera gagn ß ■essu svi­i, og ■a­ er bŠ­i bagalegt og dřrt.

 

Valddreifing

Hugmyndin um sjßlfstŠ­a se­labanka skv. l÷gum er sprottin af ■÷rfinni fyrir virkt lř­rŠ­i og valddreifingu. Peningamßl og stjˇrnmßl eru vond blanda vegna ■ess, a­ stjˇrnmßlam÷nnum hŠttir til a­ misbeita valdi sÝnu Ý peningamßlum. Reynslan sřnir ■a­. Stjˇrnmßlamenn eiga ekki heima Ý se­labankastjˇrnum vegna ■ess, a­ seta ■eirra ■ar grefur undan l÷gbo­nu sjßlfstŠ­i se­labankanna. Jafnvel vel mennta­ir og ■aulreyndir hagfrŠ­ingar ˙r hˇpi stjˇrnmßlamanna henta yfirleitt ekki heldur vel sem se­labankastjˇrar, ■ar e­ ■eir eru eins og hinir of nßtengdir stjˇrnmßlum og stjˇrnmßlahagsmunum. Dˇmsmßl og stjˇrnmßl eru me­ lÝku lagi vond blanda, af ■vÝ a­ dˇmstˇlar ■urfa einnig a­ vera ˇhß­ir stjˇrnmßlahagsmunum. Stjˇrnmßlamenn eiga ekki heima Ý rÚttars÷lum. Ůetta segir sig sjßlft Ý dˇmsmßladŠminu, og samt hefur ■a­ fŠrzt Ý v÷xt a­ undanf÷rnu, a­ menn skipi frŠndur og vini Ý dˇmarast÷­ur Ý HŠstarÚtti ═slands.

SjßlfstŠ­ur se­labanki ■arf a­ vera hlutlaus gagnvart stjˇrn og stjˇrnarandst÷­u: hann ver­ur a­ njˇta trausts og vir­ingar bß­um megin vi­ bor­i­. SjßlfstŠ­ur se­labanki ■arf a­ veita rÝkisstjˇrninni a­hald, ekki pˇlitÝskt a­hald, ■a­ er ekki Ý hans verkahring, heldur strangt og ˇvilhallt efnahagsa­hald. ForsŠtisrß­herra getur ekki me­ gˇ­u mˇti bori­ fullt traust til se­labanka, sem er střrt af fyrrverandi h÷fu­andstŠ­ingi ß vettvangi stjˇrnmßlanna. Ůetta getur skapa­ togstreitu og ˙lf˙­ og spillt hagstjˇrninni, ekki sÝzt ef se­labankastjˇrinn sřnir engin merki ■ess, a­ hann sÚ hŠttur a­ skapa ˇkyrr­ Ý kringum sig og illindi. Og ■a­ er ekki heldur tr˙ver­ugt, ef hann varpar yfir sig huli­shempu og ■ykist allt Ý einu vera steinhŠttur a­ stofna til ßtaka. SteingrÝmur Hermannsson mßtti eiga ■a­, a­ hann lÚt lÝti­ ß sÚr bera ■au ßr, sem hann sat Ý bankastjˇrn Se­labankans. Hann mß einnig eiga ■a­, a­ hann hefur lßti­ ß sÚr skiljast, a­ hann sjßi hßlfpartinn eftir ■vÝ a­ hafa teki­ sÚr sŠti ■ar. A­rir mŠttu gjarnan taka hann sÚr til fyrirmyndar a­ ■essu leyti.

Bankarß­ Se­labankans er kapÝtuli ˙t af fyrir sig. Ůar sitja menn, sem hafa vi­urkennt opinberlega, a­ hinir hŠfustu menn veljist ekki inn Ý bankastjˇrnina af stjˇrnmßlaßstŠ­um, og hafa um lei­ lřst ■eirra sko­un, a­ laun se­labankastjˇra ■urfi a­ fylgja launum bankastjˇra vi­skiptabankanna. Ůa­ er engu lÝkara en ■essum bankarß­sm÷nnum sÚ ˇkunnugt um ■a­, a­ vi­skiptabankarnir eru n˙ einkabankar og laun bankastjˇranna ■ar eru tengd afkomu bankanna. Einn ■eirra or­a­i ■essa hugsun svo: ,,Se­labankinn getur au­vita­ ekki veri­ eitthvert eyland.” Fˇlki­ Ý landinu stendur varnarlaust frammi fyrir slÝkum mßlflutningi, og Úg get eiginlega ekki anna­ gert en vÝsa gˇ­f˙sum lesendum ß bŠkur eins og t.d. On Bullshit eftir bandarÝska heimspekinginn Harry G. Frankfurt (Princeton University Press, 2005).

Se­labankar geta noti­ trausts og vir­ingar me­al almennings og gera ■a­ vÝ­ast hvar. Se­labanki BandarÝkjanna er ekki hafinn yfir gagnrřni, en hann nřtur almenns trausts og vir­ingar vegna ■ess, a­ BandarÝkjamenn gera strangar hŠfniskr÷fur til sinna se­labankastjˇra. Ef forseti BandarÝkjanna tŠki upp ß ■vÝ a­ tilnefna ˇhŠfan mann Ý bankastjˇrnina, t.d. sjßlfan sig, myndi slÝk ˙tnefning a­ ÷llum lÝkindum stranda Ý ■inginu. BandarÝkjamenn hafa sett sÚr stjˇrnarskrß, sem tryggir skřra a­greiningu l÷ggjafarvalds, framkvŠmdarvalds og dˇmsvalds – stjˇrnarskrß, sem ■eir halda Ý hei­ri. Ůetta ■urfa ■eir a­ huglei­a stjˇrnmßlamennirnir, sem hafa haldi­ ßfram a­ ra­a sjßlfum sÚr og hver ÷­rum Ý bankastjˇrn Se­labanka ═slands. ┴bendingin er brřn vegna ■ess, a­ ■etta eru s÷mu menn og brutu stjˇrnarskrß lř­veldisins me­ ■vÝ lßta undir h÷fu­ leggjast a­ halda ■jˇ­aratkvŠ­agrei­slu um frumvarp rÝkisstjˇrnarinnar til fj÷lmi­lalaga, eftir a­ forseti ═slands synja­i l÷gunum undirskriftar sumari­ 2004.

 

FrÚttabla­i­, 17. og 18. desember 2005.


Til baka