Sinnaskipti eša hrakningar?

Framför Ķslands undangengin įr er ótvķręš. Landiš hefur skipt um įsjónu: žaš er engu lķkara en landiš hafi einnig skipt um įbśendur, en svo er žó ekki nema aš litlu leyti. Ķ žessum dįlki og tveim öšrum langar mig aš velta upp żmsum hlišum žeirrar žróunar, sem hér hefur įtt sér staš aš undanförnu og heldur įfram, og stikla į stóru.

Skošum forsöguna fyrst. Ķsland var blįfįtękt um aldamótin 1900: žjóšin hafši varla neitt til neins, hér stóš varla steinn yfir steini. Ķsland var eymdartįkn aš bókmenntum landsins einum undan skildum, ekki ašeins ķ augum śtlendinga, heldur einnig ķ augum Ķslendinga sjįlfra – lķkt og Afrķka er eymdartįkn į okkar dögum. Ķslendingar voru um aldamótin 1900 hįlfdręttingar į viš Dani, og nś stöndum viš jafnfętis Dönum. Tekjur į mann į Ķslandi hafa tólffaldazt sķšustu hundraš įr, tekjur į mann ķ Danmörku hafa sexfaldazt. Žessi įrangur er markveršur m.a. fyrir žį sök, aš Ķslendingum voru lengi eins og Ķrum mislagšar hendur ķ efnahagsmįlum, aš ekki sé meira sagt. Landiš var reyrt ķ vķštęka višskiptafjötra frį 1930 til 1960 og losnaši ekki nema til hįlfs śr višjunum ķ višreisnarbyltingunni 1960 og hefur ekki enn nįš fullum frelsisžroska. Višjarnar skertu kjör žjóšarinnar og köllušu į skuldasöfnun ķ śtlöndum til aš vega į móti kjaraskeršingunni af völdum vondrar hagstjórnar. Önnur afleišing var mikil veršbólga, einkum frį 1970 til 1990 – nęstmesta veršbólga į OECD-svęšinu į eftir Tyrklandi. Veršbólgan bitnaši į aršsemi fjįrfestingar og gróf undan efnahagslķfinu meš žvķ móti og żtti um leiš undir óhóflega skuldasöfnun ķ śtlöndum.

Af hverju stafaši óstjórnin? Sumpart helgašist hśn af kjördęmaskipan, sem tefldi völdum og įhrifum ķ hendur dreifbżlis į kostnaš žéttbżlis. Višskiptavišjarnar 1930-1960 voru skilgetiš afkvęmi žeirrar skošunar, aš dreifbżli vęri ęšra žéttbżli og naušsyn bęri til aš hefta straum fólksins śr sveitunum og žau öfl, sem knśšu strauminn įfram – markašsöflin. Žaš lifir enn ķ žessum gömlu glęšum. Žrįlįt stašsetning Reykjavķkurflugvallar į rįndżru byggingarlandi ķ mišri Reykjavķk er t.a.m. byggšamįl, enda berjast nokkrir žingmenn utan af landi gegn žvķ meš oddi og eggju, aš Reykjavķk verši leyst af klafanum og fįi aš dafna ķ friši. Žessir žingmenn hegša sér eins og menn, sem hafa tjaldaš ķ tśninu heima hjį öšrum – nei, inni ķ stofu! – og bregšast ókvęša viš, ef eigandinn bišur žį aš gera svo vel aš fęra sig um set. Žaš hefur veriš landsbyggšarslagsķša į kjördęmaskipaninni frį fyrstu tķš, eins og Hannes Hafstein lżsti strax į fyrstu įrum heimastjórnar og varaši viš. Alžingi hefur brugšizt viš vandanum smįm saman meš žvķ aš tryggja jöfnuš į milli flokka, en žaš er falskur jöfnušur, af žvķ aš śtkoman er landsbyggšarslagsķša į flokkunum öllum.

Kjördęmaskipanin var samt ekki eini fśni buršarįsinn ķ innvišum efnahagslķfsins į öldinni sem leiš. Vinnumarkašsskipanin frį 1938 bauš upp į žrįfelldan ófriš milli verkalżšs og vinnuveitenda, og rķkisrekstur bankakerfisins bauš upp į sóun, sukk og spillingu. Įtökum į vinnumarkaši lyktaši išulega meš kjarasamningum, sem engin leiš var aš efna, svo aš stjórnvöld töldu sig žį naušbeygš til aš leysa vinnuveitendur śr snörunni meš žvķ aš fella handa žeim gengi krónunnar eša prenta peninga, og afleišingin var mikil veršbólga. Umbjóšendur verklżšsfélaganna litu žó svo į, aš žeir vęru aš reyna aš endurheimta fyrri kaupmįtt, sem hafši veriš hafšur af žeim meš veršbólgu: menn köstušu sökinni hver į annan. Žessi vinnumarkašsskipan stendur enn, en eigi aš sķšur hafa róstur į vinnumarkaši veriš minni en įšur, og kjarasamningar hafa jafnan veriš hóflegir sķšan 1990 boriš saman viš fyrri tķš. Žessi umskipti eru yfirleitt kennd viš žjóšarsįttarsamninga 1990, en žaš er rangnefni, žvķ aš žjóšarsįttin var innsigluš meš valdboši – brįšabirgšalögum – um kjör hįskólamanna skömmu sķšar. Og žį vaknar žessi spurning: hvers vegna byrjušu menn allt ķ einu aš semja um hóflega hękkun kauplags? Menn viršast margir hafa litiš svo į, aš verklżšsforustan og vinnuveitendur hafi skyndilega skipt um skošun og įkvešiš upp į sitt eindęmi aš fara nżjar leišir. Gylfi Zoėga prófessor andmęlir žessari skošun ķ grein, sem mun birtast fljótlega ķ Fjįrmįlatķšindum, og žaš hefur Gušmundur Ólafsson hagfręšingur einnig gert į fundum og ķ śtvarpi. Žeir fęra rök aš žvķ, aš breyttar ašstęšur – gjaldžrot, aukiš atvinnuleysi – hafi neytt verklżšsforustuna til aš skipta um ašferš. Žessar breyttu ašstęšur spruttu svo aftur af breyttri stjórn efnahagsmįla – vaxtafrelsi, verštryggingu o.fl. – įrin nęst į undan. Af hverju stafaši stefnubreytingin? Sinnaskiptum eša hrakningum? Meira nęst.

Fréttablašiš, 17. marz 2005.


Til baka