Smj÷rklÝpan og andr˙msloft dau­ans

Morgunbla­i­ birti eftirminnilegt ReykjavÝkurbrÚf 25. j˙nÝ 2006. Ůar sag­i me­al annars: ,,═ of langan tÝma hefur vont andr˙msloft heiftar og hefndar rß­i­ fer­inni Ý ■jˇ­fÚlagsumrŠ­um.“ Ůessum or­um fylgdi nŠrfŠrin lřsing bla­sins ß skipulegum rˇgsherfer­um, sem er a­ r˙ssneskri fyrirmynd Štla­ a­ ˙tsk˙fa ˇ■Šgilegum andstŠ­ingum og taka ■ß ■annig nßnast af lÝfi. Mogginn kalla­i ■etta ,,andr˙msloft dau­ans.“ Hvert or­ virtist satt og rÚtt. Ůa­ sŠtir ■vÝ nokkurri fur­u, a­ Morgunbla­i­ skyldi sÝ­an fella ■etta tal eins og hendi vŠri veifa­ og gleyma ÷llu saman. HÚr er ekkert smßmßl til umrŠ­u, heldur mßl, sem ■arfnast vandlegrar sko­unar Ý samhengi vi­ ■rˇun samfÚlagsins og s÷gu annarra landa. Ůegar andr˙mslofti­ ■r˙tnar e­a vondir mannasi­ir ry­ja sÚr til r˙ms, gerist ■a­ yfirleitt ekki fyrir einskŠra tilviljun eins og skŠ­ pest hafi skoti­ sÚr ni­ur. Nei, skřringarinnar er yfirleitt a­ leita Ý sameiginlegu umhverfi okkar allra. Ůa­ er ■vÝ varla vŠnlegt a­ lřsa eftir betra andr˙mslofti og betri mannasi­um, heldur ■arf a­ rß­ast gegn rˇtum vandans. Ůß fyrst er von til ■ess, a­ m÷nnum ver­i lÚttara um andardrßtt og mannasi­irnir skßni. Prˇfessor Paul Krugman gerir ■essu efni gˇ­ skil Ý dßlki sÝnum Ý New York Times fyrir nokkru. Ůar lřsir hann ■vÝ, hvernig aukinn ˇj÷fnu­ur Ý BandarÝkjunum undangengin ßr hefur sliti­ sundur fri­inn ■ar vestra. Írt breikkandi gjß skilur a­ venjulegt fˇlk og au­menn, sem hefur tekizt, me­al annars fyrir tilstilli stjˇrnvalda, a­ segja sig ˙r l÷gum vi­ lÝfskj÷r fj÷ldans. Vi­ ■etta skapast ■÷rf hins vel stŠ­a, fßmenna minni hluta fyrir a­ verja nřfenginn au­ og forrÚttindi me­ kjafti og klˇm. Ůß grÝpa menn og mßlpÝpur til ■ess rß­s a­ ˇfrŠgja andstŠ­ingana til a­ dreifa athyglinni frß ˇvinsŠlum mßlsta­ forrÚttindastÚttarinnar. Morgunbla­i­ lřsti ■essu vel Ý ReykjavÝkurbrÚfinu. Vandinn er ekki nřr Ý BandarÝkjunum, heldur er hann afturhvarf til fyrri tÝ­ar eftir ■vÝ gamla l÷gmßli, a­ sagan endurtekur sig, ef menn hir­a ekki um a­ lŠra af henni. ┴rin fyrir kreppuna miklu mynda­ist dj˙p gjß milli almennings og au­manna Ý BandarÝkjunum. Halldˇr Laxness lřsti ßstandinu vestra vel Ý Al■ř­ubˇkinni 1929. Rep˙blikanaflokkurinn var ■ß eins og n˙ samheldinn flokkur au­manna, en Demˇkrataflokkurinn var sundurleitur og losaralegur flokkur al■ř­unnar. Samheldni, gott skipulag og fullar fjßrhirzlur ger­u rep˙blik÷num kleift a­ rß­a ■vÝ, sem ■eir vildu rß­a. Ůeir sßtu Ý HvÝta h˙sinu 1921-1933, ■ˇtt demˇkratar stŠ­u tr˙lega nŠr ÷llum ■orra almennings. Svo fˇr, a­ demˇkratinn Franklin D. Roosevelt bau­ au­j÷frunum byrginn, nß­i forsetakj÷ri 1932 og tˇk upp almannatryggingar, atvinnuleysisbŠtur og tekjuj÷fnun Ý gegnum skattkerfi­ gegn har­ri andst÷­u rep˙blikana. Ůa­ er vert a­ rifja upp sumar rŠ­ur Roosevelts frß ■essum tÝma. Ůessi glefsa er ˙r einni rŠ­u hans frß 1936: ,,Vi­ ■urfum a­ berjast vi­ gamla ˇvini fri­arins: einokun Ý vi­skiptum og fjßrmßlum, brask, bankaglŠfra, stÚtta˙lf˙­, flokkadrŠtti og strÝ­smang. ... Aldrei Ý s÷gu landsins hafa ■essi ÷fl sta­i­ svo ■Útt saman gegn einum frambjˇ­anda sem ■au standa n˙. Ůau eru einhuga um hatur sitt ß mÚr – og Úg fagna hatri ■eirra.“ Roosevelt gersigra­i andstŠ­inga sÝna fjˇrum sinnum og gerbreytti ßsjˇnu bandarÝsks samfÚlags. Hann lag­i grunninn a­ mannrÚttindal÷ggj÷finni, sem nß­i fram a­ ganga 1964 Ý forsetatÝ­ Lyndons Johnson. SÝ­ustu ßr hafa marka­ skipulegt brotthvarf frß ■essari ■rˇun. Ëj÷fnu­ur Ý skiptingu au­s og tekna hefur ßgerzt til muna, og rep˙blikanar hafa ß nř teki­ a­ sÚr a­ gŠta hagsmuna au­stÚttarinnar gegn almenningi. Ůetta hefur rÝkisstjˇrn Bush forseta me­ ■ingi­ a­ bakhjarli gert me­ ■vÝ a­ sn˙ast gegn arfleif­ Roosevelts Ý hverju mßlinu ß eftir ÷­ru, me­al annars me­ ■vÝ a­ lŠkka skatta ß tekjum og eignum au­manna langt umfram a­ra skattgrei­endur og gŠla vi­ einkavŠ­ingu almannatrygginga. Og hva­ gera menn, sem hafa svo vafasaman mßlsta­ a­ verja? – og hafa vel skipulag­an flokk a­ baki sÚr og fullar hendur fjßr. Ůeir ata andstŠ­ingana auri, en slÝkur mßlflutningur kallast ,,smear tactics“ ß ensku. Ůa­ mun ■ˇ vera einsdŠmi Ý stjˇrnmßlas÷gu heimsins, a­ stjˇrnmßlaforingi, sem beitir slÝkum ,,smear tactics“, hreyki sÚr af ■vÝ hßttalagi ß opinberum vettvangi og leggi jafnvel ß sig a­ ■ř­a or­asambandi­ yfir ß mˇ­urmßl sitt (smj÷rklÝpua­fer­). Ůa­ mß hann eiga, a­ ■ř­ingin er gˇ­ og lřsandi. Ůessi sÚrstŠ­a jßtning afhj˙par skyldleika sums af ■vÝ, sem sett hefur Š rÝkari svip ß Ýslenzkt samfÚlag sÝ­ustu ßr, vi­ ■a­ fargan, sem rÝkt hefur Ý BandarÝkjunum Ý stjˇrnartÝ­ Bush forseta.

FrÚttabla­i­, 8. febr˙ar 2007.


Til baka