Stjˇrnarskrßr Nor­urlanda: Stikla­ ß stˇru

Norska stjˇrnarskrßin tˇk gildi 17. maÝ 1814. Henni var sÝ­ast breytt 2007. H˙n er stutt og laggˇ­, a­eins 112 greinar, en af ■eim hafa nÝu greinar veri­ felldar ˙r gildi, svo a­ 103 greinar standa eftir. Reglur um ■ingkosningar og ˙thlutun ■ingsŠta eru bundnar Ý stjˇrnarskrßnni. Ůrjß fjˇr­u hluta atkvŠ­a ß ■ingi ■arf til a­ heimila Nor­m÷nnum a­ deila fullveldi sÝnu me­ al■jˇ­asamt÷kum, sem Noregur ß a­ild a­, og ■urfa tveir ■ri­ju hlutar ■ingmanna a­ vera vi­staddir lÝkt og ■arf til a­ breyta stjˇrnarskrßnni. ═ stjˇrnarskrßnni er lagt bann vi­ afturvirkni laga. Og ■ar er einnig ßkvŠ­i um, a­ nř og varanleg forrÚttindi, sem sker­a vi­skiptafrelsi og athafnafrelsi, megi framvegis engum veita (101. grein). Um nßtt˙ruau­lindir segir, a­ allir eigi rÚtt ß heilbrig­u, vel var­veittu og fj÷lbreyttu umhverfi og ■ennan rÚtt skuli tryggja me­ ■vÝ a­ nřta nßtt˙ruau­lindir ■annig, a­ ■Šr skili ar­i einnig til ˇborinna kynslˇ­a (110. grein).

Danska stjˇrnarskrßin er svipu­ hinni norsku nema enn styttri, a­eins 89 greinar. H˙n tˇk fyrst gildi 1849 og var sÝ­ast breytt 1953, ■egar nř ßkvŠ­i var­andi a­ild Danmerkur a­ al■jˇ­asamstarfi svo sem Evrˇpusambandinu voru felld inn Ý stjˇrnarskrßna. Ůessari breytingu var Štla­ a­ reisa skor­ur vi­ framsali fullveldis me­ ■vÝ a­ kve­a ß um aukinn ■ingmeirihluta lÝkt og Ý Noregi e­a ■jˇ­aratkvŠ­i. Danir hafa ekki bŠtt nřjum mannrÚttindaßkvŠ­um Ý stjˇrnarskrß sÝna.

Enn styttri er stjˇrnarskrß ═slands frß 1944, a­eins 79 greinar. H˙n er a­ stofni til samhljˇ­a stjˇrnarskrß Danmerkur, en Ýslenzku stjˇrnarskrßnni hefur veri­ breytt sj÷ sinnum, og munar ■ar mest um nř mannrÚttindaßkvŠ­i, sem var bŠtt Ý stjˇrnarskrßna 1995. ┴kvŠ­um um a­ild ═slands a­ al■jˇ­asamstarfi a­ danskri fyrirmynd var ■ˇ ekki bŠtt Ý stjˇrnarskrßna.

Finnska stjˇrnarskrßin er me­ ÷­ru sni­i og lengri, 131 grein. H˙n er upprunalega frß 1919, en henni hefur veri­ breytt nokkrum sinnum. Fyrst var henni breytt 1983 me­ nřjum ßkvŠ­um um starfshŠtti ■ingsins og sÝ­an aftur 1987 me­ ßkvŠ­um um rß­gefandi ■jˇ­aratkvŠ­agrei­slur. Ůß var henni breytt 1991 me­ ßkvŠ­um um ■jˇ­kj÷r forsetans, sem ■ingi­ haf­i ß­ur kj÷ri­. Nř mannrÚttindaßkvŠ­i voru sett Ý stjˇrnarskrßna 1995, og loks sam■ykktu ■ingi­ og forsetinn nřja stjˇrnarskrß handa Finnlandi ßri­ 2000, ■ar sem fyrri stjˇrnarskrß og a­rir lagabßlkar, einkum um landsdˇm, voru felldir Ý eina heild. ═ finnsku stjˇrnarskrßnni eru řmis eftirtektarver­ ßkvŠ­i, t.d. ßkvŠ­i um a­gang a­ upplřsingum (12. grein) lÝkt og Ý SvÝ■jˇ­, um ˇkeypis menntun og frelsi vÝsinda, lista og Š­ri menntunar (16. grein) og um rÚtt til fÚlags■jˇnustu handa ■eim, sem h÷llum fŠti standa (19. grein). Sta­a umbo­smanns ■ingsins er trygg­ Ý finnsku stjˇrnarskrßnni (38. grein).

Eistar gengu a­ sumu leyti enn lengra en Finnar me­ nřrri stjˇrnarskrß 1992. Ůar eru greinarnar 168 a­ t÷lu. Sj÷ greinar fjalla um rÝkisendursko­un til a­ tryggja st÷­u hennar. A­rar sj÷ greinar fjalla um l÷gs÷gumann, sem er Štla­ a­ tryggja samrŠmi Ý l÷ggj÷f lÝkt og stjˇrnlagadˇmstˇll. NÝu greinar fjalla um stjˇrn fjßrmßla rÝkisins og peningamßla lÝkt og finnska stjˇrnarskrßin gerir Ý 12 greinum ˇlÝkt stjˇrnarskrßm Noregs og Danmerkur.

SŠnska stjˇrnarskrßin er sÚr ß parti. H˙n er safn fj÷gurra st÷­ulagabßlka, og fjallar einn ■eirra um konungdŠmi­ (frß 1810), annar um frelsi fj÷lmi­la, ■ar ß me­al upplřsingaskyldu stjˇrnvalda (1949), enn annar um rÝkisvaldi­ (1974), og einn enn um mßlfrelsi (1991). Stjˇrnarskrßin tryggir, a­ allar upplřsingar Ý v÷rslu opinberra a­ila eru a­gengilegar hverjum sem er, og ■arf sß, sem bi­ur um ■Šr, ekki a­ segja til nafns. Ůetta ß ■ˇ ekki vi­ um sj˙kraskrßr og sambŠrilegar tr˙na­arupplřsingar. Ůessi ßkvŠ­i sŠnsku stjˇrnarskrßrinnar eru jafnan t˙lku­ vÝtt, svo a­ yfirleitt er erfitt fyrir yfirv÷ld a­ neita a­ afhenda upplřsingar a­rar en augljˇs tr˙na­armßl. Hugsunin ß bak vi­ ■essi ßkvŠ­i er, a­ rÝkisvaldi­ ■jˇni ■egnunum og megi ■vÝ ekki halda upplřsingum leyndum Ý sjßlfsv÷rn. Auk ■essa er ■a­ stjˇrnarskrßrbrot a­ grafast fyrir um, hver hafi leki­ upplřsingum til fj÷lmi­la, nema lekinn sjßlfur var­i vi­ l÷g, t.d. var­andi landvarnir. ┴ri­ 1999 var kirkjan skilin frß sŠnska rÝkinu og er n˙ sjßlfstŠ­ stofnun lÝkt og Ý Finnlandi, en Danir og Nor­menn hafa ■jˇ­kirkju eins og ═slendingar.

________________________________________________________________

Til baka Ý Greinar

Til baka ß Stjˇrnlaga■ing