Enn um nřja stjˇrnarskrß

Stjˇrnarskrßin, sem ■jˇ­in sam■ykkti ß Ůingv÷llum 17. j˙nÝ 1944, var sni­in eftir d÷nsku stjˇrnarskrßnni og er enn Ý meginatri­um samhljˇ­a henni. Stjˇrnarskrßin fŠr­i forseta ═slands formlegt vald til a­ veita l÷ggjafar■inginu a­hald og einnig framkvŠmdarvaldinu, sama vald og MargrÚt Danadrottning hefur Ý Danm÷rku. Valdi forsetans var Štla­ a­ treysta valdm÷rk og mˇtvŠgi Ý samrŠmi vi­ hugmyndina um ■rÝskiptingu valds innan ramma ■ingrŠ­isins. MßlskotsrÚttur forsetans samkvŠmt stjˇrnarskrßnni er skřr eins og Svanur Kristjßnsson prˇfessor lřsti vel Ý SkÝrni 2002, tveim ßrum ß­ur en mßlskotsrÚttinum var fyrst beitt Ý fj÷lmi­lamßlinu 2004. Sigur­ur LÝndal prˇfessor lřsti mßlskotsrÚttinum nßnar Ý SkÝrni 2004, og ■a­ ger­i einnig Reynir Axelsson dˇsent Ý Morgunbla­inu 2004. Ůessum rÚtti sÝnum hef­i forsetinn geta­ beitt fyrr og oftar. Af ■eirri sta­reynd, a­ mßlskotsrÚttinum var ekki beitt Ý 60 ßr, drˇgu sumir ■ß ßlyktun, a­ forsetaembŠttinu vŠri Ý reyndinni Štla­ a­ vera valdalaust ■vert ß or­anna hljˇ­an Ý stjˇrnarskrßnni. En ■a­ var alr÷ng ßlyktun. FramkvŠmdarvaldi­ haf­i a­ vÝsu gengi­ ß lagi­ og lagt a­ heita mß undir sig l÷ggjafarvaldi­ og einnig a­ miklu leyti dˇmsvaldi­ me­ pˇlitÝskri skipan dˇmara. Stjˇrnarskrßin er eigi a­ sÝ­ur alveg skřr. ┴kvŠ­um hennar um vald forseta ═slands svipar til a­ mynda til ßkvŠ­a Ý fr÷nsku stjˇrnarskrßnni, og ■ar hefur forsetinn talsver­ v÷ld til mˇtvŠgis vi­ ■ing og rÝkisstjˇrn. Konungar og drottning Danmerkur hafa ekki ■urft a­ skipta sÚr af l÷ggj÷f og stjˇrnarath÷fnum ■ar Ý landi, ■ˇtt stjˇrnarskrß landsins veiti skřra heimild til slÝkra afskipta. Danir eru aga­ri og vandari a­ vir­ingu sinni og si­um en ═slendingar. Reynslan vir­ist sřna, a­ ═slendingar ■urfi strangari stjˇrnarskrß en Danir. Undan ■eirri sta­reynd ver­ur ekki vikizt, a­ tveir menn l÷g­u ═sland nßnast undir sig eftir 1995 og tefldu landinu jafnvel Ý strÝ­ Ý ═rak ßn ■ess a­ spyrja kˇng e­a prest. Ůeir einkavŠddu bankana ß r˙ssneska vÝsu, svo sem lřst er Ý skřrslu Rannsˇknarnefndar Al■ingis og vÝ­ar, og l÷g­u grunninn a­ hruninu 2008 me­ ■eim ßrangri, a­ gengi krˇnunnar hefur frß ■eim tÝma veri­ haldi­ uppi me­ ney­arhjßlparfÚ frß Al■jˇ­agjaldeyrissjˇ­num og norrŠnum skattgrei­endum. Eftir ß a­ hyggja hef­i stjˇrnarskrßin ■urft a­ gir­a fyrir valdnÝ­slu tvÝmenninganna. ŮvÝ ■arf n˙ a­ skerpa ßkvŠ­i stjˇrnarskrßrinnar um vald forseta ═slands, ˙r ■vÝ a­ valdheimildir hans samkvŠmt stjˇrnarskrßnni eins og h˙n er dug­u ekki til. HÚr koma řmis sjˇnarmi­ til ßlita. ═ fyrsta lagi mß nefna ■ß sko­un Ëlafs Jˇhannessonar, sÝ­ar forsŠtisrß­herra, sem hann lřsti Ý Helgafelli 1946, a­ setja ■urfi sÚrstakt ßkvŠ­i Ý stjˇrnarskrßna um rÚtt forseta til a­ mynda utan■ingsstjˇrn, takist Al■ingi ekki a­ mynda starfhŠfa stjˇrn, svo sem ger­ist 1942. ┴kvŠ­i­ ■arf a­ skapa utan■ingsstjˇrninni vi­unandi starfsskilyr­i me­ ■vÝ a­ gera henni kleift a­ koma brřnum mßlum Ý gegn, til dŠmis fjßrlagafrumv÷rpum. Sko­un Ëlafs gengur ■ˇ a­ minni hyggju of skammt. Vi­ hana ■arf a­ bŠta heimild handa forsetanum Ý stjˇrnarskrß til a­ vÝsa til ■jˇ­aratkvŠ­is ekki a­eins frumv÷rpum, sem ■ingi­ sam■ykkir, svo sem n˙ er hŠgt, heldur einnig frumv÷rpum, sem ■ingi­ hafnar, og ■a­ vŠri nřjung. Ůannig gŠti forsetinn vÝsa­ lagafrumv÷rpum utan■ingsstjˇrnar til ■jˇ­aratkvŠ­is fram hjß ■inginu. Trausti r˙i­ Al■ingi gŠti ■ß ekki sta­i­ Ý vegi fyrir framgangi mßla vinsŠllar utan■ingsstjˇrnar. Ůri­ja sjˇnarmi­i­ gengur lengst, ■a­ sjˇnarmi­ Gylfa Ů. GÝslasonar, sÝ­ar menntamßlarß­herra, sem hann lřsti Ý Helgafelli 1946, og sÝ­ar Vilmundar Gylfasonar al■ingismanns um 1980, a­ veita forsetanum vald til a­ skipa rÝkisstjˇrn, svo a­ utan■ingsstjˇrn a­ bandarÝskri og franskri fyrirmynd yr­i reglan, ekki undantekningin. Ţmsar ˙tfŠrslur ■essara sjˇnarmi­a koma til ßlita og ■arf a­ rŠ­a vandlega vi­ undirb˙ning nřrrar stjˇrnarskrßr. Sterk r÷k hnÝga bŠ­i a­ ■ingrŠ­i og a­ valddreifingu milli ■ings og forseta sem helzta handhafa framkvŠmdarvaldsins. Bß­ar a­fer­ir hafa ljˇsa kosti og galla. Ůa­ rŠ­st af s÷gulegum a­stŠ­um, hvorn hßttinn vŠnlegra er a­ hafa ß stjˇrnskipaninni. N˙, ■egar ■ingrŠ­isskipulagi­ hefur brug­izt og skilur eftir sig mikinn ska­a heima og erlendis, er rÚtt a­ reyna valdreifingu, og ■ˇtt fyrr hef­i veri­. Hva­ getum vi­ ■ß gert til a­ koma Ý veg fyrir, a­ flokkarnir leggi undir sig forsetaembŠtti­? ŮvÝ er vandsvara­. Ůa­ myndi hjßlpa a­ segja sannleikann um g÷mlu flokkana. Vi­ h÷fum ßtt ■rjß farsŠla forseta ˇskylda flokkunum og ˇhß­a ■eim. Vi­ getum stofna­ nřja flokka. En ■egar allt kemur til alls, st÷ndum vi­ berskj÷ldu­ frammi fyrir okkur sjßlfum. Hva­ sem ver­ur megum vi­ aldrei hvika frß frumreglu lř­rŠ­isins eins og George Brown utanrÝkisrß­herra Breta lřsti lř­rŠ­i: There shall be no one to stop us from being stupid if stupid we want to be.

FrÚttabla­i­, 7. oktˇber 2010.


Til baka