Tertan og mylsnan

Reykjavķk – Langflest lįtum viš okkur varša um annaš fólk fjęr og nęr, afkomu žess og lķšan. Samśš meš öšrum er okkur flestum ķ blóš borin hvort heldur ķ sorg eša gleši. Žess vegna lįtum viš t.d. fé af hendi rakna til annarra sem minna mega sķn, stundum langt frį heimahögum. Samfélag manna kallar į gagnkvęman įhuga, gagnkvęmt tillit. Sjįlfselska – sérśš! – er aš sönnu snar žįttur ķ lķfi manna, en žaš er samśšin einnig. Sišvit og samvizka styšjast viš hvort tveggja, umhyggju fyrir öšrum og ekki bara fyrir sjįlfum sér og sķnum. Žetta eru gömul sannindi sem sišfręšingurinn Adam Smith, fašir hagfręšinnar, fjallaši um ķ merkri bók 17 įrum įšur en hann sendi frį sér Aušlegš žjóšanna sem hann er fręgastur fyrir enn ķ dag. Kenningin um sišferšiskenndir, fyrri bókin, kom śt 1759 og vakti žį žegar mikla athygli. Sišfręši var undanfari hagfręšinnar.

Samśš vitnar um gagnkvęmt tillit. Sį sem hefur reynzt skeytingarlaus um velferš annarra vekur sjaldan samśš. Gagnkvęmt tillit kallar aš sķnu leyti į hįttsemi, röš og reglu ķ samskiptum og afstęšum hlutföllum. Žetta hjįlpar okkur aš skilja hvers vegna flestu fólki mislķkar eša jafnvel blöskrar mikill munur į lķfskjörum, ž.e. gróf misskipting. Spuršu nęstum hvern sem er žessarar spurningar: Ef žś ęttir kost į aš bśa ķ tveim löndum sem eru alveg eins aš öllu leyti öšru en žvķ aš ķ öšru landinu er lķfsgęšum tiltölulega jafnt skipt mešal almennings og ķ hinu landinu situr fįmennur forréttindahópur aš flestum gęšum, hvort landiš kysiršu frekar? Sannašu til: Langflestir kjósa heldur fyrra landiš.

Žessa nišurstöšu hafa hagfręšingar sannreynt meš żmsum tilraunum, t.d. meš žvķ aš spyrja hvern og einn ķ hópi manna hvort hann kysi heldur mętti hann velja:

·     Kauphękkun um 5% handa sjįlfum sér og einnig handa öllum öšrum eša

·     Kauphękkun um 7% handa sjįlfum sér og 12% handa öllum öšrum.

Flestir kjósa heldur fyrri kostinn žótt sķšari kosturinn gęfi meira ķ ašra hönd. Hvers vegna? Menn hirša ekki ašeins um eigin tekjur ķ krónum tališ heldur einnig mišaš viš ašra. Launžegar streitast jafnan gegn žvķ aš dragast aftur śr öšrum aš tilefnislausu. Tekjuhlutföll skipta mįli, einkum žegar misskipting žykir hafa keyrt um žverbak.

Ójöfnušur į Ķslandi keyrši um žverbak fram aš hruni og minnkaši sķšan aftur ķ hruninu en er samt mun meiri nś en įšur var eins og Stefįn Ólafsson prófessor og Arnaldur Sölvi Kristjįnsson lżsa ķ bók sinni Ójöfnušur į Ķslandi (2017). Žar kemur t.d. fram (bls. 245) aš munurinn į rįšstöfunartekjum rķkasta tķunda hluta heimilanna og fįtękasta tķunda hlutans var tęplega sexfaldur 1993-1995, 16-faldur 2007 og nķfaldur 2015. Biliš milli topps og botns er mun breišara ef viš mišum viš rķkasta og fįtękasta hundrašshlutann, ž.e. 1% frekar en 10%. Žannig jók rķkasti tķundi hluti ķslenzkra heimila hlutdeild sķna ķ heildartekjum śr 19% 1995 ķ 40% 2007 į mešan rķkasti hundrašshlutinn jók hlutdeild sķna ķ heildartekjum śr 3% 1995 ķ 21% 2007. Sem sagt: Rķkasti hundrašshlutinn sjöfaldaši hlutdeild sķna ķ heildartekjum į sama tķma og rķkasti tķundi hlutinn tvöfaldaši sķna hlutdeild. Žetta voru meiri umskipti ķ ójafnašarįtt į žennan kvarša en jafnvel ķ Bandarķkjunum.

Mešallaun forstjóra fyrirtękja sem eru skrįš ķ Kauphöllinni nįmu tępum 5 mkr. į mįnuši aš mešaltali 2017 eša 17-földum lįgmarkslaunum. Žetta er meiri launamunur en įšur tķškašist. Forstjórarnir taka sér žessir laun sjįlfir ķ reynd enda sitja žeir margir ķ stjórnum fyrirtękjanna hver hjį öšrum. Žeim fer ekki vel aš segja nś aš lķtiš sem ekkert svigrśm sé til kauphękkunar handa almennum launžegum. Sama į viš um rķkiš, helzta vinnuveitandann. Rķkisstjórnin notaši Kjararįš til aš tryggja embęttismönnum, rįšherrum og žingmönnum rķflega kauphękkun sem žau kalla „leišréttingu“ – 45% handa žingmönnum! Fjįrmįlarįšherra, forsętisrįšherra og öšrum fer žvķ ekki vel aš tala nś um „lķtiš sem ekkert svigrśm“ til launahękkunar. Žaš er of seint.  

Launžegar krefjast rķflegrar kjarabótar ķ nęstu samningalotu. Žaš er skiljanlegt. Žeim misbżšur mörgum hugsunarlaus sjįlftaka forstjóranna og nómenklatśrunnar. Launžegar lķta margir svo į aš treysti vinnuveitendur sér ekki til aš greiša žeim višunandi laun eigi forstjórarnir aš fį sér önnur įbyrgšarminni verk aš vinna. En žį fer veršbólgan aftur į skriš, segja vinnuveitendur og rķkisstjórn einum rómi. Ķ ykkar boši, segja launžegar. Verši ykkur aš góšu. Žiš hrifsušuš til ykkar tertuna. Viš sęttum okkur ekki viš mylsnuna.

 

Fréttablašiš, 9. įgśst 2018.


Til baka