Menning - BŠkur

Ritdˇmur eftir Ůrßin Eggertsson

Almannahagur

┌tg. Hi­ Ýslenska bˇkmenntafÚlag (1990) 458 bls.

 

Ůorvaldur Gylfason prˇfessor Ý hagfrŠ­i er stˇrvirkur. Hann er mikils metinn frŠ­ima­ur Ý sÚrgrein sinni og ritger­ir hans birtast jafnt og ■Útt Ý al■jˇ­legum tÝmaritum, en samhli­a fj÷lbreyttum st÷rfum vi­ hßskˇlann sinnir Ůorvaldur al■ř­ufrŠ­slu af brennandi ßhuga. Hin sÝ­ari ßr hefur hann birt fj÷lda ritger­a ß Ýslensku um efnahagsmßl, einkum Ý Morgunbla­inu, VÝsbendingu og FjßrmßlatÝ­indum, og n˙ hefur Hi­ Ýslenska bˇkmenntafÚlag gefi­ ˙t safn ■essara ritger­a, sj÷tÝu og fimm talsins, undir heitinu Almannahagur.

 

Vi­fangsefni­

Ritger­unum Ý Almannahag mß skipta Ý tvo flokka eftir vi­fangsefninu. Annars vegar er fjalla­ almennt um hagfrŠ­i en hins vegar um efnahagsmßl og hagstjˇrn. Meginmarkmi­ ˙tgßfunnar er augljˇslega ■a­ a­ koma ß framfŠri hugmyndum h÷fundarins um endurbŠtur ß Ýslenska hagkerfinu, bŠ­i ß leikreglunum og sjßlfri hagstjˇrninni, en hagfrŠ­iritger­irnar eiga a­ upplřsa lesandann um ■au frŠ­i sem till÷gurnar eru bygg­ar ß.

    ═ h˙si hagfrŠ­innar eru m÷rg herbergi, en eigi a­ sÝ­ur er meiri samsta­a me­ hagfrŠ­ingum en margur Štlar. Ůa­ mß me­ sanni segja, a­ allur ■orri gˇ­ra hagfrŠ­inga sÚ sammßla um flest grundvallaratri­i frŠ­anna, enda ■ˇtt vissulega sÚu sko­anir skiptar um řmis mßl. ┴greiningur milli hagfrŠ­inga ß sÚr margar skřringar, en ■essar ■rjßr eru helstar: Rannsˇknir frŠ­imanna skila oft ekki ˇtvÝrŠ­um ni­urst÷­um, svo a­ ■Šr mß t˙lka ß řmsa vegu. ═ ÷­ru lagi horfa hagfrŠ­ingar, eins og a­rir menn, stundum ß tilveruna gegnum reyklitu­ gleraugu fordˇmanna og sjß řmis annarleg litbrig­i Ý nßtt˙runni. Loks er ■ess a­ geta, a­ algengt er a­ hagfrŠ­ingar taki a­ sÚr a­ gŠta sÚrhagsmuna, rÚtt eins og l÷gfrŠ­ingar taka a­ sÚr a­ verja mßl fyrir rÚtti, og gˇ­ur l÷gfrŠ­ingur e­a hagfrŠ­imennta­ur hagsmunapotari lŠtur sÚr ekki breg­a ■ˇtt skjˇlstŠ­ingur hans hafi skili­ eftir sig blˇ­ug fingraf÷r.

 

FrŠ­ilegar ritger­ir

╔g ver­ ekki langor­ur um frŠ­ilegu ritger­irnar Ý Almannahag. Ůessar ritger­ir fjalla flestar um ver­bˇlgu frß řmsum sjˇnarhornum, svo sem ßhrif vaxta og ver­bˇlgu ß neyslu, sparna­ og ■jˇ­artekjur. ═ tveimur ritger­um er fjalla­ af mikilli ■ekkingu um gengisstefnu Ý ver­bˇlgu og ß ÷­rum sta­ er rŠkileg ˙ttekt ß kenningum um kostna­arver­bˇlgu og vi­nßm gegn henni. Einnig er a­ geta ritger­a um kenningar breska hagfrŠ­ingsins J.M. Keynes og hvernig ■eim hefur reitt af Ý meir en hßlfa ÷ld. Ůorvaldur er hallur undir Keynes og sÝ­aridaga lŠrisveina hans, en fjallar af sanngirni um stefnur og strauma Ý ■jˇ­hagfrŠ­i, vekur athygli ß gˇ­um hugmyndum ˙r řmsum ßttum og gerir grein fyrir ˇleystum vandamßlum.

    Efni ■essara ritger­a ver­ur ekki raki­ hÚr frekar, en ritger­irnar bera ■ess vott, a­ h÷fundurinn sÚ laus vi­ frŠ­ilegar kreddur, hann hafi ekki třnst Ý frŠ­unum og hann sÚ einkar ßhugasamur um hagnřtt gildi hag frŠ­ikenninga.

 

Hva­ amar a­ Ýslensku efnahagslÝfi?

MÚr sřnist, a­ sß bo­skapur sem Ůorvaldur flytur me­ bˇk sinni sÚ ■essi: ═slenska ■jˇ­in og forustumenn hennar hafa haldi­ illa ß spilunum, og n˙ er svo komi­, a­ ■jˇ­in břr vi­ lakari kj÷r en efni og ßstŠ­ur gefa tilefni til. N˙ horfir ekki vel fyrir ═slendingum, en hins vegar ■arf einungis a­ gera tilt÷lulega litlar breytingar ß l÷ggj÷f, regluger­um og stjˇrnarfari til a­ rÚtta hag landsmanna og stˇrbŠta lÝfskj÷r ■jˇ­arinnar.

    ═ Almannahag eru einkum nefndar fjˇrar ßstŠ­ur fyrir ■vÝ, a­ hŠgt hefur ß hagvexti hÚr ß landi og enn hŠgari hagv÷xtur vir­ist blasa vi­ nŠsta ßratug og lÝfskj÷r eru lakari en efni standa til. a) FŠr­ eru řmis r÷k fyrir ■vÝ, a­ ver­bˇlga undanfarinna ßra og ßratuga hafi grafi­ undan sto­um ■jˇ­arb˙sins og slegi­ ß hagv÷xt. b) Banka- og lßnakerfi landsmanna er van■roska­ og rÝkisreki­. Ůetta kerfi hefur kynt undir ver­bˇlgunni, rřrt sparifÚ landsmanna og stu­la­ a­ skuldas÷fnun erlendis og lÚlegri nřtingu fjßrfestingarsjˇ­a. c) LÚlegt skipulag Ý sjßvar˙tvegi hefur haft Ý f÷r me­ sÚr, a­ fiskistofnar vi­ ═sland eru Ý hŠttu vegna ofvei­i og kostna­ur greinarinnar er langtum meiri en hann ■yrfti a­ vera. d) Loks er stefnan Ý mßlum landb˙na­arins gagnrřnd. Tilraunir tila­ taka marka­skerfi­ ˙r sambandi Ý landb˙na­inum hefur skila­ sama ßrangri og sambŠrilegar tilraunir Ý Austur-Evrˇpu, r˙sta­ greinina. Bann vi­ innflutningi ß landb˙na­arv÷rum hefur lagt ■ungan skatt ß neytendur og rřrt lÝfskj÷rin Ý landinu, en eigi a­ sÝ­ur eru bŠndur illa settir.

    Af ■essari stuttu lřsingu er ljˇst, a­ h÷fundur telur, a­ efnhagsvandi ═slendinga sÚ heimabaka­ur og stafi fyrst og fremst af ■eirri tilhneigingu stjˇrnvalda ß řmsum tÝmum til a­ setja reglur og taka ßkvar­anir sem ska­a almenna hagsmuni ■jˇ­arinnar. Hvers vegna taka stjˇrnmßlamenn Ý lř­rŠ­isrÝki ßkvar­anir sem ska­a almenna hagsmuni ■jˇ­arinnar? Ůa­ mß nefna tvŠr skřringar ß slÝkri heg­an. ═ fyrsta lagi er hugsanlegt, a­ stjˇrnmßlamenn (og kjˇsendur) gangi me­ ranga mynd Ý h÷f­inu af hagkerfinu og gangrß­um ■ess. Ůetta getur stafa­ řmist af hreinni van■ekkingu ß l÷gmßlum efnahagslÝfsins e­a ■ß a­ menn lßti blindast af ˇraunhŠfri hugmyndafrŠ­i. Hin skřringin tengist helsta galla lř­rŠ­isskipulagsins, en hann er sß, a­ fßmennir en vel skipulag­ir sÚrhagsmunahˇpar nß oft fram vilja sÝnum ß kostna­ almennings. Fulltr˙ar slÝkra ■rřstihˇpa eru yfirleitt i­nir vi­ a­ dreifa til fˇlks bŠ­i r÷ngum upplřsingum og falskenningum af řmsu tagi, sem erfitt er a­ henda rei­ur ß.

    Bß­ar ■essar skřringar leggja ■ß si­fer­ilegu byr­i ß hßskˇlahagfrŠ­inga, a­ mati Ůorvaldar, a­ ■eir lÝti upp ˙r frŠ­unum og lßti til sÝn heyra ■egar ˇskynsamlegar ßkvar­anir stjˇrnvalda stefna framtÝ­ ■jˇ­arinnar Ý vo­a.

 

Ver­bˇlga

Ůorvaldur tekur undir me­ ■eim Milton Friedman og J.M. Keynes um orsakir ver­bˇlgu: ,,Segja mß, a­ mikil og varanleg ver­bˇlga sÚ alltaf og alls sta­ar til marks um ˇnˇgt a­hald Ý stjˇrn peningamßla." (bls. 223) En lei­ir ■eirra Friedmans skilja ■egar kemur a­ lausn ver­bˇlguvandans. Ůorvaldur ˇttast, a­ har­ar a­ger­ir Ý peningamßlum, einar sÚr, geti leitt langvarandi atvinnuleysi yfir ■jˇ­ina og leggur ■vÝ ßherslu ß samrŠmdar a­ger­ir Ý peningamßlum, fjßrmßlum rÝkisins, gengismßlum og launamßlum.

    Ekki gefst tˇm til a­ rekja allar till÷gur Ůorvaldar Ý ver­bˇlgumßlum, en geta mß ■ess, a­ hann leggur mikla ßherslu ß a­ rÝkisb˙skapurinn sÚ rekinn ßn halla og helst me­ vŠnum afgangi ß ver­bˇlgutÝmum. Hann fŠrir r÷k fyrir ■vÝ, a­ hallinn ß rÝkisb˙skapnum Ý heild hÚr ß landi hafi veri­ vanmetinn Ý opinberum skřrslum undanfarin ßr.

    Ger­ er rŠkileg grein fyrir kostum og g÷llum fasts og fljˇtandi gengisog komist a­ ■eirri ni­urst÷­u, a­ frjßls gengisskrßning krefjist strangara a­halds ß ÷llum svi­um en stjˇrnv÷ld vir­ast fŠr um a­ veita. Ůorvaldur mŠlir ■vÝ me­ gengisfestu e­a a­haldssamri gengisstefnu, en varar ■ˇ vi­, a­ raungengi krˇnunnar ver­i haldi­ of hßu lengi; ella gŠtu ˙tflutningsatvinnuvegirnir be­i­ varanlegt tjˇn.

    Loks get Úg ■ess, a­ Ůorvaldur vill lßta endursko­a l÷ggj÷fina um vinnumarka­inn, sem hann telur ˙relta og galla­a. Hann mŠlir me­ ■vÝ, a­ verkalř­sfÚl÷g ver­i skipul÷g­ eftir atvinnugreinum, fremur en starfsstÚttum eins og tÝ­kast hÚr ßlandi. Atvinnugreinaskipulagi­ telur hann treysta sambandi­ milli verkalř­sfÚlaga og fyrirtŠkja og gera bß­a a­ilana ßbyrgari gagnvart almenningi. Ůorvaldur telur einnig, a­ hlutaskipti, eins og tÝ­kast n˙ Ý Ýslenskum sjßvar˙tvegi, mundu gagnast vel Ý ÷­rum atvinnugreinum ═slendinga, ef ■au yr­i almennt tekin upp Ý einhverri mynd. Har­ar a­ger­ir gegn ver­bˇlgu Ý gengismßlum, peningamßlum og rÝkisfjßrmßlum eru lÝklegar til a­ kalla fram meira atvinnuleysi Ý brß­ en ═slendingar eiga a­ venjast, en hlutaskiptakerfi ß hinum almenna vinnumarka­i gŠti sporna­ gegn atvinnuleysi, a­ mati Ůorvaldar, sem vitnar til reynslu Japana. RÚtt er a­ geta ■ess, a­ skiptar sko­anir eru me­ hagfrŠ­ingum um ßgŠti hlutaskipta fyrir allan vinnumarka­inn.

 

Bankar og lßnamßl

Undanfarna ßratugi hefur skipan bankamßla og lßnamßla stˇrska­a­ ■jˇ­ina, en vi­ h÷fum b˙i­ vi­ svipa­ kerfi og algengast er Ý ■rˇunarl÷ndunum. Helstu ■Šttir ■essa kerfis eru neikvŠ­ir raunvextir, rÝkisbankar, fjßrfestingarlßnasjˇ­ir undir hŠl stjˇrnmßlamanna og l÷ggj÷f sem hamlar gegn ■vÝ a­ marka­ir fyrir ver­brÚf og hlutabrÚf ver­i til. Eins og kunnugt er, hafa peningamßl ═slendinga veri­ fŠr­ Ý betra horf hin sÝ­ari ßr, en miki­ verk er enn ˇunni­ og margir ßhrifamiklir stjˇrnmßlamenn haldi ßfram a­ fjargvi­rast ˙taf frjßlsum v÷xtum og ver­brÚfavi­skiptum. Ůorvaldur mŠlir eindregi­ me­ ■vÝ, a­ komi­ ver­i ß vestrŠnu skipulagi ß peninga- og lßnamarka­i. Hann telur, a­ Ýslenskar a­stŠ­ur kalli ß sjßlfstŠ­an se­labanka, vill a­ vextir rß­ist ß marka­i og varar vi­ vaxtalŠkkun "me­ handafli". Hann telur skynsamlagt, a­ minnka hlut rÝkisbankanna og efla verslun me­ ver­brÚf og hlutabrÚf og mˇtmŠlir f÷lsun lßnskjaravÝsit÷lunnar, sem n˙ vi­gengst. Íflugur innlendur lßnamarka­ur gerir stjˇrnv÷ldum kleift a­ draga ˙r opinberum lßnt÷kum erlendis, eins og n˙ ■egar sjßst merki um.

 

Stjˇrn fiskvei­a

Almannahag eru margar ritger­ir sem fjalla um stjˇrn fiskvei­a. H÷fundi er mj÷g umhuga­ um a­ bŠta skipulag vei­anna til a­ koma Ý veg fyrir ofvei­i, sem ˇgnar afkomu ■jˇ­arinnar ß nŠstu ßrum, og til a­ draga ˙r kostna­i vi­ vei­arnar. Hann vitnar Ý sÚrfrŠ­inga, sem telja a­ me­ breyttu skipulagi mŠtti lŠkka kostna­ vi­ vei­arnar um 40 prˇsent. Ůorvaldur telur, a­ kvˇtakerfi­ frß 1984 sÚ framf÷r frß skipulaginu sem ß­ur rÝkti. Hann er talsma­ur endurseljanlegra vei­ileyfa og leggur ■unga ßherslu ß, a­ vei­ileyfunum ver­i ekki ˙thluta­ ˇkeypis Ý hlutfalli vi­ afla fyrri ßra, eins og n˙ er gert, heldur ver­i ■au seld hŠstbjˇ­anda. Hann telur, a­ leyfin eigi a­ lenda umsvifalaust hjß ■eim sem vei­a me­ minnstum tilkostna­i. Jafnframt eru fŠr­ r÷k fyrir ■vÝ, a­ sala rÝkisins ß vei­ileyfum sÚ forsenda fyrir frjßlsum vei­ileyfavi­ skiptum milli einkaa­ila sÝ­ar. Flestir ˇhß­ir hagfrŠ­ingar, sem hafa kynnt sÚr mßli­, vir­ast vera sammßla ■essum vi­horfum.

 

Landb˙na­ur

Ë■arft er a­ fara m÷rgum or­um um ■a­ kerfi sem Ýslenskur landb˙na­ur břr vi­. Kerfi­ ß sÚr fßa vini e­a a­dßendur, enda ■ˇtt menn greini ß um lei­ir ˙t ˙r ˇg÷ngunum. Hugmyndir Ůorvaldar Ý landb˙na­armßlum sn˙ast um ■a­ fyrst og fremst a­ opna greinina fyrir innlendri og erlendri samkeppni, rÚtt eins og a­rar atvinnugreinar, en veita bŠndum drj˙gan tÝma til a­laga sig a­ nřjum a­stŠ­um. Ljˇst er a­ mi­střr­ar tilraunir rÝkisvaldins Ý ReykjavÝk til a­ koma ß fˇt nřjum b˙greinum Ý stˇrum st÷kkum a­ kÝnverskum si­ eru jafn ˇlÝklegar til ßrangurs og hi­ stˇra st÷kk Maos formanns, sem enda­i me­ slŠmri byltu.

 

A­ lokum

Ritger­irnar Ý Almannahag fjalla um řmislegt fleira en ■a­ sem hÚr hefur veri­ greint frß, og mß nefna huglei­ingar um Evrˇpubandalagi­ og ═sland e­a um erlend efnahagsmßl, en ■ˇ oftast me­ skÝrskotun til Ýslenskra mßlefna, enda er bˇkin fyrst og fremst tilraun til a­ gera grein fyrir efnahagsvanda ═slendinga. Ůau vi­horf sem birtast Ý Almannahag eru Ý flestum tilvikum Ý samrŠmi vi­ sko­anir mikils hluta hßskˇlahagfrŠ­inga og sÚrfrŠ­inga vi­ efnahagsstofnanir ß Vesturl÷ndum. Ef um er a­ rŠ­a almenn ßlitamßl, ■ß er ■ess yfirleitt geti­ Ý bˇkinni.

    Ůorvaldur skrifar um flˇkin efnahagsmßl lÚtt og leikandi ß vanda­ri Ýslensku, enda eru ritger­ir hans a­gengilegar fyrir almennan lesanda. Bˇkin Almannahagur er ßgŠtt framlag til a­ auka skilning fˇlks ß ors÷kum efnahagsvandans og h˙n gŠti jafnvel stu­la­ a­ skynsamlegri hagstjˇrn og gˇ­um lÝfskj÷rum, ef menn taka mark ß bˇkum. Ůß vŠri tilganginum nß­.

 

Morgunbla­i­, 17. nˇvember 1990.


Til baka