Viđ bjargbrúnina

Hagstjórnarstefna ríkisstjórnarinnar og Seđlabankans hefur haldizt óbreytt nú í nokkur ár ađ sögn ţeirra sjálfra. Hagstjórnarviđleitni ţeirra hvílir á tveim meginforsendum. Ríkisstjórnin hefur í fyrsta lagi kappkostađ ađ halda ríkisbúskapnum í ţröngum skilningi nokkurn veginn hallalausum og greiđa niđur erlendar skuldir ríkisins. Hún hefur einnig stefnt ađ skattalćkkun, eđa réttara sagt ađ minnkandi skattheimtu af síhćkkandi skattstofnum. Ţetta hefur hvort tveggja gengiđ eftir ađ öđru leyti en ţví, ađ ríkissjóđur taldi sig í fyrra nauđbeygđan til ađ slá risavaxiđ lán í útlöndum til ađ tvöfalda gjaldeyrisforđa Seđlabankans og ríflega ţađ. Viđ ţá lántöku jukust erlendar skuldir ríkisins á einu bretti um helminginn af öllum uppgreiđslum erlendra lána, sem ríkissjóđur hafđi áđur innt af hendi. Hlutur ríkisútgjalda í ţjóđarbúskapnum hefur aukizt undangengin ár og er nú nálćgt međallagi OECD-landanna, en var áđur mun minni. Í annan stađ hefur Seđlabankinn fyrir sitt leyti fylgt hávaxtastefnu, sem hefur leitt af sér síhćkkandi útláns- og yfirdráttarvexti til ađ hemja kraumandi verđbólgu og halda gengi krónunnar langt yfir réttu marki.

Um ţessa tvíbentu hagstjórnarstefnu er tvennt ađ segja: hún er röng, og hún hefur mistekizt. Ríkisstjórnin hefđi ađ réttu lagi átt ađ reka ríkisbúskapinn međ myndarlegum afgangi síđustu ár í ljósi ţenslunnar í efnahagslífinu og ráđast í skipulagsbreytingar á fjármálum ríkisins. Hún gerđi hvorugt. Fjármálaráđuneytiđ spáir umtalsverđum ríkissjóđshalla strax á nćsta ári. Seđlabankinn hefđi átt ađ hemja útlán viđskiptabankanna međ ţví ađ beita bindiskyldu samkvćmt heimild í lögum og einnig međ trúverđugum fortölum. Bankinn gerđi hvorugt. Ađ vísu var ţörf fyrir aukin útlán, og bankarnir brugđust viđ ţeirri ţörf, en fimmföldun útlána miđađ viđ landsframleiđslu frá 1990 til 2005 keyrđi um ţverbak. Enda er tómt mál ađ tala um trúverđugar fortölur um ađhald af hálfu seđlabanka, sem er rekinn eins og lúxushvíldarheimili handa lúnum stjórnmálamönnum.

Ríkisstjórnin og Seđlabankinn hafa leitt efnahagslífiđ út á yztu nöf. Nýjar hagtölur Seđlabankans vitna um hćttuna. Í tölum bankans um erlenda stöđu ţjóđarbúsins í lok júní 2007 kemur fram, ađ erlendar skammtímaskuldir ţjóđarbúsins (međ jöklabréfum) námu ţá tíföldum gjaldeyrisforđa Seđlabankans – og ţađ ţrátt fyrir röska tvöföldun gjaldeyrisforđans í fyrra međ risalántöku ríkisins. Hlutfall erlendra skammtímaskulda af gjaldeyrisforđanum má helzt aldrei fara upp fyrir einn eins og allir hagstjórnendur vita, ef ţeir eru verki sínu vaxnir. Máliđ er ţetta: ţjóđ getur aldrei leyft sér ađ stofna til skammtímaskulda umfram ţann gjaldeyri, sem geymdur er í seđlabankanum, ţví ađ ţá vita erlendir lánardrottnar, ađ ţjóđin getur ekki stađiđ í skilum á gjalddaga, séu lánin innkölluđ međ skömmum fyrirvara, og ţá hlýtur gengi gjaldmiđilsins ađ falla og gengi hlutabréfa sömuleiđis. Ţetta gerđist í Suđaustur-Asíu 1997. Ţar var ríkisbúskapurinn í ţokkalegu jafnvćgi eins og hér og nú, en einkageirinn hafđi ekki sézt fyrir, og ţví fór sem fór. Ţađ virđist nú ć líklegra, ađ íslenzkt efnahagslíf sé á sömu leiđ. Einkageirinn er ekki óbrigđull.

Erlend matsfyrirtćki hafa sum varađ viđ ţessari hćttu, til dćmis Lehman Brothers, eitt helzta fyrirtćkiđ í bransanum. Önnur matsfyrirtćki virđast hafa horft í hina áttina. Matsfyrirtćkin vinna fyrir bankana, sem ţau meta, og ţiggja greiđslur af ţeim, svo ađ ţeim er ekki ađ fullu treystandi til ađ fjalla hlutlaust um bankana. Ţessu verklagi ţarf vitaskuld ađ breyta.

Bankar eru ólíkir flestum öđrum fyrirtćkjum ađ ţví leyti, ađ ţeir geta varpađ vandamálum sínum yfir á saklausa vegfarendur, ef illa gengur. Bankar geta vikiđ sér undan ábyrgđ á eigin gerđum ýmist međ auknum vaxtamun (hćrri útlánsvöxtum, lćgri innlánsvöxtum), nema samkeppni á bankamarkađi loki ţeirri leiđ, eđa međ ţví ađ leita á náđir ríkisins, sem telur sér iđulega skylt ađ bjarga innlendum bönkum til ađ forđa frekari skađa eđa jafnvel kreppu. Af ţessum sökum er bankasaga heimsins stráđ misráđnum lánveitingum, grćđgi, glannafengnu braski og dýrum björgunarađgerđum á kostnađ skattgreiđenda. Slík bjargráđ snúast ýmist um bein fjárútlát úr ríkiskassanum til ađ mylja undir banka, sem riđa til falls, eđa almennar ađgerđir svo sem aukna lánafyrirgreiđslu seđlabanka handa viđskiptabönkum og vaxtalćkkun, sem ýtir undir verđbólgu og gengisfall, og ţá fćr almenningur ađ borga brúsann. Viđ ţurfum öflugt fjármálaeftirlit til ađ fylgjast međ bönkunum, og hlutlaust áhćttumat ađ utan. Sjálfsmat kemur ekki ađ sömu notum.

Fréttablađiđ, 13. september 2007.


Til baka