Tryggingar skipta sköpum

Yfirburšir blandašs markašsbśskapar umfram ašra bśskaparhętti hvķla į mörgum ólķkum stošum, sem sjįst misvel meš berum augum. Sumar stoširnar liggja yfirleitt ķ augum uppi, til aš mynda mikil og góš menntun og fjįrfesting, frjįlst framtak, frķverzlun og góš eša aš minnsta kosti skikkanleg hagstjórn. Allt žetta höfšu markašsbślöndin ķ Noršur-Amerķku og Vestur-Evrópu fram yfir įętlunarbślöndin ķ Austur-Evrópu, svo aš įętlunarbśskapur hlaut aš hafna į öskuhaugum hagsögunnar, svo sem raun varš į, og hann į ekki afturkvęmt žašan.

Ašrar stošir markašsbśskapar leynast undir yfirboršinu og eru žvķ ekki į hvers manns vörum. Hér er um aš ręša żmsa innviši efnahagslķfsins, svo sem lögvarinn eignarrétt. Ķ okkar heimshluta göngum viš jafnan śt frį lögvöršum eignarrétti sem gefnum hlut. Žaš er žó fyrst nś nżveriš, aš Rśssar hafa bętt löggjöf sķna svo, aš landrżmi getur nś loksins gengiš kaupum og sölum žar austur frį eins og ķ öšrum löndum. Žaš tók Rśssa tķu įr aš afnema vķštękt lögbann gegn višskiptum meš land, lögbann, sem kommśnistar innleiddu į sinni tķš. ,,Móšir Jörš er ekki til sölu” var viškvęšiš.

Öryggisleysi

Žetta er samt ekki allt. Žaš er engin leiš aš tryggja bķlinn sinn ķ Rśsslandi, svo aš fullt gagn sé aš. Žaš er aš vķsu hęgt aš kaupa sér tryggingu, en žaš er ekki hęgt aš treysta žvķ, aš tryggingin skili sér, ef bķleigandinn veldur eša veršur fyrir tjóni. Žaš er meš öšrum oršum hęgar sagt en gert aš draga tjónvaldinn og tryggingafélag hans til įbyrgšar. Žess vegna eru fjölmargir eša jafnvel flestir bķlar į götum Rśsslands ótryggšir ķ reynd aš minnsta kosti. Žetta er ein hliš hins vķštęka öryggisleysis og lögleysis, sem hefur markaš rśssneskt efnahagslķf į umskiptatķmanum sķšan 1991 og hefur stašiš ķ vegi fyrir ešlilegum framförum ķ landinu. Tryggingaskortur og mešfylgjandi įhętta og öryggisleysi hafa vķštękar afleišingar fyrir efnahagslķfiš um landiš og leggja óžęgindi og óžarfan kostnaš į fólk og fyrirtęki. Tryggingar skipta sköpum.

Af žessu Rśssadęmi mį rįša grundvallaržżšingu trygginga ķ hagkerfinu. Ef tryggingar vęru ófįanlegar, eins og raun er į um bķlatryggingar, brunatryggingar, heimilistryggingar og žannig įfram ķ Rśsslandi, žį vęri einni styrkustu stoš heilbrigšs žjóšarbśskapar kippt undan. Žvķ myndi žį fylgja veruleg įhętta aš eiga góšan bķl eša vel bśiš heimili, og žaš myndi žvķ yfirleitt ekki borga sig fyrir venjulegt fólk. Žaš myndi ekki heldur borga sig aš fara varlega ķ umferšinni til aš vinna žį sķšur tjón į öšrum, žvķ aš žaš vęri ekki hęgt aš sękja tjónvaldinn til saka. Bķlafloti og hśsnęšiskostur Rśssa voru og eru enn ķ stórum drįttum ķ samręmi viš öryggisleysiš, sem fylgir tryggingaskortinum. Žetta hangir saman,

Og žaš er vķšar en ķ Rśsslandi, aš tryggingum er įfįtt. Kunningi minn einn, lęknaprófessor, žurfti aš lįta tryggja bķlinn sinn ķ Sįdi-Arabķu. Hann heimsótti tryggingafyrirtęki og falašist eftir tryggingu, en fékk lošin svör. Žegar lęknirinn gekk į starfsmann tryggingafélagsins og baš um greišari svör, žį sagši starfsmašurinn: ,,Ég sting upp į einfaldri tryggingu eins og žeirri, sem ég hef sjįlfur. Ef bķllinn veldur tjóni, žį bętir tryggingin fjóra dauša Sįdi-Araba eša įtta Sżrlendinga eša sextįn Jemena.” Sem sagt: blóšfé. Žaš er žvķ gamanlaust aš lenda ķ įrekstri į Arabķuskaga. Žaš er viš žvķ aš bśast, aš lķfskjörin séu bįg og gróskan lķtil ķ löndum, sem flaska į grundvallaratrišum eins og heilbrigšum, lögvöršum tryggingum.

Aš kaupa öryggi

Öryggi er eins og hver annar varningur og gengur žvķ kaupum og sölum į markaši. Sumir eru įhęttufęlnir og kaupa sér miklar og dżrar tryggingar. Ašrir eru įhęttufķknir og kaupa sér ķ samręmi viš žaš litlar og ódżrar tryggingar. Žetta er eins og vera ber. Žaš er samt ekki einkamįl hvers og eins, hvernig hann hagar tryggingamįlum sķnum, žvķ aš atferli eins hefur įhrif į ašra. Žetta kallast śthrif. Žeirra vegna tķškast alls kyns skyldutryggingar. Mönnum er til aš mynda skylt aš tryggja bķlinn sinn gagnvart tjóni, sem žeir valda öšrum. Śtgeršum er skylt aš tryggja skipin sķn og įhafnir, žvķ aš žaš er ekki einkamįl śtvegsmanna, hvort skipin sökkva eša ekki. Flugfélögum er meš lķku lagi skylt aš tryggja flugvélar sķnar og žannig įfram.

Frjįls markašur er samt ekki einfęr um aš tryggja višunandi öryggi. Gleggsta dęmiš um žetta er e.t.v. öryggi žegnanna: engum dettur ķ hug aš einkavęša varnarmįlarįšuneyti Bandarķkjanna eša annarra landa, enda žótt Bandarķkin og bandamenn žeirra eigi nś ķ höggi viš einkaheri hryšjuverkamanna. Einnig žetta er spurning um śthrif: landvarnir koma öllum žegnum lands til góša, svo aš hver og einn hefur hag af žvķ aš vķkja sér undan aš žvķ aš greiša fyrir varnirnar. Žess vegna standa menn straum af vörnum lands meš sköttum og skyldum og ekki meš frjįlsum framlögum eša višskiptum į markaši. Annaš dęmi er heilbrigšistryggingar: almannavaldiš hleypur undir bagga, af žvķ aš frjįls markašur bżšur ekki upp į višunandi einkatryggingar handa gömlu fólki eša lasburša. Enn önnur dęmi mį nefna: einkafyrirtęki fįst yfirleitt ekki til aš tryggja menn gegn atvinnumissi, bankahruni eša nįttśruhamförum, og rķkiš hleypur ķ skaršiš.

Ķ hverju liggur markašsbresturinn, sem kallar į rķkisafskipti af tryggingum? Hann felst fyrst og fremst ķ fyrirbęri, sem hagfręšingar kenna viš ósamhverfar upplżsingar (e. asymmetric information), en Nóbelsveršlaunin ķ hagfręši nś ķ haust voru einmitt veitt žrem mönnum, sem hafa fjallaš af mikilli skarpskyggni um orsakir, ešli og afleišingar ósamhverfra upplżsinga. Hugmyndin er einföld: mašur, sem falast eftir tryggingu, veit jafnan meira en tryggingafyrirtękiš um tryggingarhęfi bķlsins eša bįtsins eša hvaš žaš nś er, sem hann ętlar aš tryggja. Į frjįlsum markaši įn rķkisafskipta hefur kaupandinn hag af žvķ aš leyna tryggingafyrirtękiš upplżsingum, t.d. um lélegar bremsur ķ bķl eša leka ķ bįt. Žess vegna hneigist tryggingafyrirtękiš til aš halda aš sér höndum, og nišurstašan į frjįlsum markaši veršur minni tryggingar, meira öryggisleysi. Žessu fyrirbęri sér staš vķšs vegar um efnahagslķfiš: nįmsmašur getur t.a.m. ekki gengiš inn ķ banka og tekiš lįn meš veši ķ menntuninni, sem hann ętlar aš afla sér. Žessir markašsbrestir og żmsir ašrir kalla į rķkisafskipti ķ tryggingamįlum, menntamįlum og vķšar.

Rekstur og rammi

Žar fyrir ber enga naušsyn til žess, aš rķkiš sé sjįlft aš vasast ķ tryggingum į bķlum eša bįtum, enda eru einkafyrirtęki yfirleitt betur til slķks fallin. Į hinn bóginn žarf almannavaldiš aš smķša umgerš utan um tryggingastarfsemi, til dęmis varšandi öryggiseftirlit til sjós og lands. Žannig veršur verkaskipting einkafyrirtękja og almannavalds ķ tryggingamįlum hagkvęmust į heildina litiš: einkafyrirtękin sjį um reksturinn, rķkiš sér um rammann.

Vķsbending, 23. nóvember 2001.


Til baka