Samtl um tunguml

zkur kunningi minn kvartai einu sinni undan v, a murml hans hentai ekki ngu vel til rkrna. N? – spuri g. Nei, sagi hann, a er ekki me gu mti hgt a grpa fram fyrir vimlanda snum zku, maur arf a ba, stundum lengi, af v a umsgnin – og um lei lokahnykkurinn! – hverri setningu, og r geta ori i langar eins og essi, birtist yfirleitt ekki fyrr en bllokin. Og zka er ess vegna ekki hagkvm, sagi hann, v a lflegar rkrur – nema r snist upp rfl, mn vibt – stula jafnan a betri og hagfelldari kvrunum en ella vru teknar. g reyndi a malda minn: zka stular a.m.k. a v a kenna mnnum kurteisi. Hann sagist ekki hafa ori ess var, a Englendingar vru verr a sr um mannasii en jverjar. Ekki g heldur: g var a viurkenna a. Hldum fram. Hefu jverjar sigra sari heimsstyrjldinni ea hinni fyrri, hefi zka vntanlega ori heimsml, nema hva, og vri eftir essu minna um rkrur um heiminn af eim skum, tt ekki vri anna. Enska er anna ml: ar er hgt a skakka leikinn tka t og rkra fram og aftur. a munai reyndar ekki nema hrsbreidd snum tma (einu atkvi fundi, g er ekki a ba etta til), a zka yri opinbert ml Bandarkjanna frekar en enska, og vri zka trlega heimsml nna, og hefu jverjar lklega sigra Frakka fyrri heimsstyrjldinni, svo a sari heimsstyrjldin hefi e.t.v. aldrei brotizt t, og vri n mislegt okkar slum me rum brag – ea hva? Eitt atkvi fundi getur skipt skpum.

Mli er etta: jtungur eru lkar, og munurinn eim er margvslegur. Sum ml hafa t.d. meiri orafora en nnur. annig er enska: hn hefur um fimm sinnum fleiri orum a skipa en danska, svo a dmi s teki. Enska er eigi a sur frekar einfld notkun, v a hn er a miklu leyti reist nafnorum og beygingar eim tkast ekki, mean t.a.m. zka og Norurlandamlin, sem af henni eru sprottin, gera sr meiri mat r sagnorum, og au lta beygingum og tiltlulega flknari mlreglum en enska. Franska er a essu leyti lkari zku en ensku. etta er styrkur enskunnar, myndu sumir segja: hn er einfld a byggingu, en hn bur eigi a sur upp rk blbrigi me miklum orafora. Sumir Frakkar og jverjar myndu segja, a franska og zka su fegurri ml en enska. Hr er hugsunin s, a flknar mlreglur bja upp blbrigi, sem menn geta frt sr nyt til a fegra ml sitt. etta myndu sumir einnig segja um slenzku, ar sem stafrfi telur 36 bkstafi mti 26 ensku: vi beygjum allt nema forsetningar og samtengingar og gerum strangar mlfarskrfur, og ess vegna, myndu sumir segja, er meiri munur gri og vondri slenzku en gengur og gerist um mis nnur ml. etta er smekksatrii. rum ykir enska falleg einmitt vegna einfaldleikans, sem henni br: hagkvmni og fegur fara saman. Ensk stafsetning er hinn bginn bsna frbrugin framburi. George Bernard Shaw, leikskldi, barist af einur fyrir einfldun enskrar stafsetningar m.a. til a draga r stttamun og misrtti, og mli snu til stunings stakk hann upp v, a fish vri heldur stafa ghot – gh eins og enough, o eins og women, og t eins og nation. En tunguml eru allra kvikinda seigust, og Shaw fkk a reyna a: hann hafi engan rangur af erfii snu stafsetningarmlum.

Annar kunningi minn, prfessor Prag, sagi mr fyrir mrgum rum, a einhver hrmulegustu mistk forfera hans hefu veri au a taka ekki upp zku, egar fri gafst sinni t. Hann s a fyrir sr, a me v mti hefi Tkkum e.t.v. aunazt a eiga samlei me jverjum og Austurrkismnnum eftir 1945 frekar en a lenda undir jrnhl Sovtrkjanna, og hefi saga landsins ori nnur en hn var. Tkkar eru tu milljnir a tlu, og eir tala ml, sem engin nnur j skilur, hvorki haus n spor. etta gegnir furu, ef vi ltum landakorti: slendingur me venjulega framhaldssklajlfun zku getur bjarga sr Vn, og algeng landlei hans aan beint til Kaupmannahafnar liggur fyrst gegnum Prag og san Berln – nema Prag kann slendingurinn ekki einu sinni a telja upp a rem ea segja j ea nei ea takk fyrir. a er v auvelt fyrir mllausan slending Prag a hafa sam me sjnarmii essa tkkneska kunningja mns: hagkvmnisrkin mlinu blasa vi. mti koma stabundin fegurar- og tilfinningark: tkkneska er flki tunguml, stafrfi er enn lengra en hj okkur, og Tkkar eiga marga ga rithfunda, um a er ekki deilt. hefur varla lst essari eftirsj opinberlega, sagi g vi Tkkann. Nei, maur lifandi, sagi hann, a myndi auvita aldrei hvarfla a mr.

fram. Danskur prfessor sagi mr um daginn, a eir rsum su byrjair a kenna nemendum snum ensku allstrum stl til a koma til mts vi vaxandi fjlda skiptinema erlendis fr. etta kom mr ekki vart, enda gerum vi einnig talsvert a essu Hskla slands af smu skum. g spuri: hafi i engar hyggjur af v, a danskir nemendur, sem lra viskiptafri ensku, geti lent erfileikum me a fjalla um fri sn dnsku? a er n eitthva anna, sagi hann. Danir hafa haft stu til a kvarta undan viskiptafringum linum rum, v a ml eirra var svo myrkt, a a var nr skiljanlegt llu venjulegu flki – langar og snnar setningar, grafnar sundur me aukasetningum eins og essari, allt upp zku. En n er ldin nnur, sagi Daninn: au lra frin ensku og tala betri dnsku fyrir viki, ef eitthva er: ml, sem allir skilja. Norurlandamlin hafa a snnu teki msum breytingum til einfldunar liinni t, t.d. var snsk stafsetning einfldu verulega um aldamtin 1900, egar menn httu a skrifa msa samhlja, sem heyrust ekki lengur framburi, t.d. f og v hli vi hli. slenzkar beygingar eru lngu horfnar r dnsku, norsku og snsku, og r eru engum harmdaui ar eftir a hyggja, en r ykja nsta fbrotnar meal Finna og Eista og Japana, og hj eim eru fallmyndir ora margfalt fleiri en slenzku og beygingar sagna eru einnig mun flknari. Mr er ekki kunnugt um, a Finnum, sem valda bum mlum lands sns, yki finnska fegurri en snska fyrir viki.

Ml eru lfverur: au fast, roskast, dreifa r sr og deyja. Fjldi jtungna er floginn smu lei og geirfuglinn, og a er msum skiljanlegt harmsefni. En vera menn helzt einnig a kunna a glejast yfir nfddum mlum. Enska er t.a.m. orin svo margbrotin, a menn geta velt v fyrir sr, hvort rtt s a skoa hana sem eitt ml ea mrg. Stafsetningarforriti mitt fr Microsoft bur ekki upp tvenns konar ensku, eins og msir kynnu e.t.v. a tla, heldur rettn lkar tgfur. Er a hending ein, a enskumlandi hfundar fr Indlandi og Karbahafseyjum eins og t.d. V. S. Naipaul lvarur hafa spa til sn bkmenntaverlaunum undangengin r? g held ekki. Og enska er ekki ein bti, nei, a er rngt um bor: spnska birtist tuttugu gerum sama forriti, arabska sextn, franska rettn, zka og knverska fimm hvor, og samt tala Knverjar miklu fleiri ml en svo.

Margir hafa hyggjur af slenzku. a er elilegt. hyggjurnar helgast sumpart af rlgum annarra jtungna, einkum smrkjum, og sumpart af run mlsins. v tunguml taka breytingum tmans rs: gufall missa nafnora virist t.a.m. vera uppnmi, og eignarfall sumra ora riar til falls. Rut um Rut fr Rut til Rut: etta hef g heyrt. Tmabr einfldun, myndu sumir segja. Uppgjf, segja arir: endalok.

essi rkra vekur bergml fr liinni t. Hlustum: ,,a er lka drt fyrir smj litlu landi a tala srstakt ml. Vi stum miklu betur a vgi a llu leyti, ef murml okkar vri enska.” essi tilvitnun er tekin r ritstjrnargrein Bjarka Seyisfiri, 9. marz 1901. Stay tuned.

Lesbk Morgunblasins, 3. aprl 2004.


Til baka