19

┌t■rß, menning og heim■rß

 

Fram undir aldamˇtin sÝ­ustu var ═sland enn■ß eitt ferlegasta fßtŠktarbŠli, sem s÷gur fˇru af um alla Evrˇpu. YfirgnŠfandi hluti ■jˇ­arinnar bjˇ Ý ■ess konar torfbŠjum, sem ˙tlendingar kalla moldarkofa, og haf­i hvorki rafmagn nÚ rennandi vatn. Forfe­ur okkar lif­u langflestir svipu­u lÝfi og forfe­ur ■eirra h÷f­u gert ÷ldum saman og h÷f­u lÝtt samband vi­ umheiminn, af ■vÝ a­ skipakomur voru svo skelfilega stopular. Fiskimi­in voru ■ß a­ s÷nnu jafnau­ug og n˙, enda sˇttu erlend skip ■anga­ Ý stˇrum stÝl, en bŠndaveldi­ kaus heldur a­ binda vinnuafli­ vi­ ˇar­gŠfan landb˙na­, svo a­ sjˇsˇkn var ÷ldum saman ekki anna­ en lÝtils hßttar aukab˙grein bŠnda. Ůetta byrja­i ekki a­ breytast a­ rß­i, fyrr en vi­ hˇfum frjßlsa verzlun vi­ ˙tl÷nd, eins og Ůrßinn Eggertsson prˇfessor hefur lřst Ý ßgŠtri ritger­ Ý erlendu tÝmariti. FßtŠktin og fßsinni­ settu mark sitt ß allt lÝf Ý landinu. Tˇnlist heyr­ist nŠstum aldrei. Dˇmkirkjan Ý ReykjavÝk eigna­ist ekki orgel fyrr en 1840, og ■ar heyr­ust hvorki eins÷ngur nÚ blanda­ur kˇrs÷ngur fyrr en 1880, vi­ jar­arf÷r Jˇns Sigur­ssonar forseta og Ingibjargar konu hans, og ■ß ekki heldur annars sta­ar ß almannafŠri. Ë■rifna­ur, ˇmynd og drykkjuskapur lßgu eins og mara ß ■jˇ­inni. StjˇrnmßlaumrŠ­an var a­ sama skapi illskeytt, innantˇmt og tilgangslaust ■ref, ef frß er tali­ framlag ÷rfßrra manna, sem fylgdust me­ Ý ˙tl÷ndum og skrifu­u vi­ og vi­ skynsamlegar greinar Ý bl÷­in, og voru sumir ■eirra ■ˇ or­ljˇtir ß vi­ řmsa hinna. HÚr h÷f­u nŠstum engar efnalegar framfarir ßtt sÚr sta­ sÝ­an ß ■jˇ­veldis÷ld, engar borgir myndazt, engin nř menning nß­ a­ festa rŠtur, nema vond danska haf­i nokkru fyrr nŠstum nß­ a­ ˙trřma Ýslenzku Ý ReykjavÝk. NŠstum allt var eins og ■a­ haf­i veri­ ÷ld fram af ÷ld. Ůjˇ­lÝfi­ var lama­.

Eitt stˇ­ ■ˇ upp ˙r: bˇkmenntirnar. Vi­ ßttum ßgŠt skßld ß ÷llum tÝmum ■rßtt fyrir eymd og ÷rbirg­, t.d. HallgrÝm PÚtursson og Jˇnas HallgrÝmsson. N÷fn ■eirra er a­ finna enn ■ann dag Ý dag Ý erlendum uppslßttarritum um skßldskap og alfrŠ­i, t.d. Ý EncyclopŠdia Britannica. Ůessir menn stˇ­u ß ÷xlum fornaldarskßldanna, eins og Egils SkallagrÝmssonar. H÷fu­skßld okkar ß ÷ldinni, sem er a­ lÝ­a, Einar Benediktsson og Halldˇr Laxness, standa me­ lÝku lagi ß ÷xlum hinna eldri manna. Allir fimm eiga ■a­ sammerkt, a­ ■eir voru langvistum Ý ˙tl÷ndum, ■ar sem ■eir drukku Ý sig erlenda strauma og veittu ■eim hinga­ heim. Einar Benediktsson fˇr jafnvel til AfrÝku a­ sŠkja sÚr yrkisefni. ┴ hinn bˇginn eignu­umst vi­ enga mßlara, sem or­ er hafandi ß, fyrr en ß ■essari ÷ld, engin tˇnskßld (nema Sveinbj÷rn Sveinbj÷rnsson, sem bjˇ erlendis alla sÝna fullor­instÝ­) og enga afreksmenn Ý vÝsindum, enda ■ˇtt myndlist, tˇnlist og vÝsindi blˇmstru­u ˙ti Ý Evrˇpu um daga sÚra HallgrÝms og Jˇnasar. Sambandsleysi­ vi­ umheiminn olli mestu um ■essa slagsÝ­u. FßtŠktin var ekki helzta fyrirsta­an, enda eignu­ust a­rar ■jˇ­ir afreksmenn Ý listum og vÝsindum ■rßtt fyrir efnaleysi. Nei, fyrirsta­an var fyrst og fremst einangrun.

Sambandsleysi­ vi­ umheiminn hefti framsˇkn ■jˇ­arinnar ÷ldum saman Ý ÷llum greinum nema bˇkmenntum, ■ar sem vi­ h÷f­um ■egar nß­ gˇ­um ßrangri Ý forn÷ld, ■egar efnahagur ═slands var Ý mestum blˇma og vi­skiptin vi­ ˙tl÷nd voru mest, eins og Jˇn forseti lag­i mikla ßherzlu ß Ý barßttu sinni fyrir frjßlsum vi­skiptum. ┴ ÷­rum svi­um ger­ist hins vegar lÝti­ sem ekkert fyrr en ß ■essari ÷ld.

T÷kum tˇnlistina fyrst. Ůar hefur veri­ lyft Grettistaki. Vi­ b˙um n˙ vi­ grˇskumeira tˇnlistarlÝf en flest ÷nnur samfÚl÷g svipa­rar stŠr­ar ˙ti Ý heimi. ═ hitti­fyrra (1995) voru haldnir um 1400 opinberir tˇnleikar ß ═slandi, ■ar af r÷sklega 800 ß h÷fu­borgarsvŠ­inu, e­a nŠstum fernir tˇnleikar um landi­ ß hverjum degi a­ jafna­i allan ßrsins hring. Vi­ eigum s÷ngvara, sem syngja Ý řmsum helztu ˇperuh˙sum heims, og hljˇ­fŠraleikara, sem eru gjaldgengir hvar sem er. Vi­ eigum tˇnskßld, sem hafa ekki a­eins sungi­ sig inn Ý hj÷rtu ■jˇ­arinnar, heldur eru verk ■eirra sum einnig flutt Ý ˙tl÷ndum vi­ ßgŠtar undirtektir. Og vi­ eigum ˇperu og sinfˇnÝuhljˇmsveit ß heimsmŠlikvar­a. Tˇnlistarfˇlki­ stendur ß ÷xlum brautry­jendanna, Jˇns Leifs og Pßls ═sˇlfssonar, sem h÷f­u bß­ir hasla­ sÚr v÷ll Ý ˙tl÷ndum, annar sem tˇnskßld, hinn sem organisti, og kostu­u sÝ­an kapps um a­ veita nřjum hugmyndum hinga­ heim Ý fßsinni­, hvor ß sinn hßtt. Einkum var Pßll ßhrifamikill um sÝna daga. Og n˙ selst tˇnlist Jˇns Leifs eins og heitar lummur ˙ti Ý heimi. Einn diskurinn hans var tilnefndur ,,diskur mßna­arins" Ý einu helzta tˇnlistartÝmariti Ůřzkalands fyrr ß ■essu ßri. SvÝar hafa ßtt mikinn ■ßtt Ý a­ koma Jˇni Leifs ß framfŠri. SŠnska ˙tgßfufyrirtŠki­ BIS hefur t.a.m. gefi­ ˙t fjˇra diska me­ verkum Jˇns og stefnir ß enn fleiri.

DagbŠkur Jˇn Leifs frß heimsstyrjaldarßrunum fyrri, ■egar hann var vi­ nßm Ý Menntaskˇlanum Ý ReykjavÝk, vitna um mikinn ■roska og viljastyrk. Hann lřsir ■ar ß einum sta­ ■eim feiknarlegu ßhrifum, sem kynni hans af 9. sinfˇnÝu Beethovens h÷f­u ß hann. Ůß ßtti enn eftir a­ lÝ­a meira en hßlf ÷ld, ■ar til h˙n heyr­ist fyrst Ý Ýslenzkum hljˇmleikasal. Jˇn Leifs kynntist 9. sinfˇnÝunni af nˇtnalestri. Og hann var kominn ˙t Ý heim 17 ßra a­ aldri, sonur s÷nglausrar ■jˇ­ar, sta­rß­inn Ý a­ ver­a tˇnskßld, og hann kom ekki aftur heim til a­ vera fyrr en ß fullor­insaldri.

Gˇ­ur ßrangur eftirkomendanna Ý tˇnlistarheiminum stafar ekki sÝzt af ■vÝ, a­ ■eir hafa fylgt fordŠmi brautry­jendanna, afla­ sÚr reynslu erlendis og starfa­ ■ar ßfram ÷­rum ■rŠ­i til a­ tryggja al■jˇ­lega samkeppnishŠfni sÝna. SinfˇnÝuhljˇmsveit ═slands hefur yfirleitt haft erlenda hljˇmsveitarstjˇra, og vŠnn hluti sveitarinnar er skipa­ur ˙tlendum hljˇ­fŠraleikurum. ═slenska ˇperan hefur aldrei sett svo upp sřningu, a­ ■ar hafi ˙tlendingar ekki komi­ a­ verki sem hljˇmsveitarstjˇrar, leikstjˇrar, s÷ngvarar, b˙ningah÷nnu­ir e­a eitthva­ anna­ auk margra ˙tlendinga Ý hljˇmsveitargryfjunni. Ëperan er einkafyrirtŠki og hefur haft mestan hluta tekna sinna af mi­as÷lu eins og ÷nnur einkaleikh˙s, ■ˇtt h˙n njˇti einnig lÝtils hßttar rÝkisstyrks. Ăfingar Ý Ëperunni fara yfirleitt fram ß erlendum mßlum. Svipa­ vinnulag tÝ­kast einnig me­al margra dŠgurtˇnlistarmanna, enda hafa sumir ■eirra nß­ ßgŠtum ßrangri heima og erlendis. Ůannig ß ■etta a­ vera. TˇnlistarlÝfi­ naut einnig um mi­bik aldarinnar stu­nings framsřnna stjˇrnmßlamanna vi­ stofnun sinfˇnÝuhljˇmsveitarinnar og tˇnlistarskˇla um allt land. Ůa­ var ß hinn bˇginn dßnargj÷f Sigurli­a Kristjßnssonar kaupmanns og Helgu Jˇnsdˇttur konu hans, sem ger­i ═slensku ˇperuna a­ veruleika.

Og t÷kum hin leikh˙sin. Leikh˙slÝf ß ═slandi er me­ afbrig­um blˇmlegt. Ůar b˙um vi­ enn a­ ßhrifum frumkv÷­lanna, t.d. leikskßldanna Indri­a Einarssonar, Jˇhanns Sigurjˇnssonar og Gu­mundar Kamban, sem h÷f­u allir b˙i­ erlendis. Margir helztu leikarar Ůjˇ­leikh˙ssins og annarra leikh˙sa landsins hafa veri­ Ý erlendum leiklistarskˇlum, Ý London og annars sta­ar, og sumir hafa leiki­ ß erlendum fj÷lum og filmum. FordŠmi frumkv÷­lanna hefur fyllt yngri kynslˇ­ina metna­i, svo a­ leikarastÚttin Ý heild stendur gˇ­um leikurum grann■jˇ­anna fyllilega ß spor­i. ═slenzkt leikh˙s er einfaldlega fyrsta flokks, hvernig sem ß er liti­. Svipa­a s÷gu er a­ segja um Ýslenzka kvikmyndager­ sÝ­ustu ßr. H˙n hefur a­ miklu leyti veri­ borin uppi af ungu og vel menntu­u fˇlki, sem hefur stofna­ til ßrangursrÝks samstarfs vi­ erlenda kvikmyndamenn og b˙i­ me­ ■eim til myndir, sem sumar hafa vaki­ ver­skulda­a athygli ˙ti Ý heimi.

Og myndlistin? Ůjˇ­mßlarinn, Jˇhannes Kjarval, kom hinga­ heim a­ loknu nßmi Ý Kaupmannah÷fn ß sinni tÝ­ og haf­i frß upphafi svo mikil ßhrif, a­ ÷ll myndlist Ý landinu hefur Ý raun og veru teki­ mi­ af honum Š sÝ­an. Kjarval hefur hins vegar aldrei nß­ hylli utan ═slands og Danmerkur. Hann fˇr ekki oft utan eftir fyrstu heimkomuna, heldur festist hÚr heima og mßla­i einkum Ýslenzkt landslag. Samt var hann fj÷lhŠfur me­ afbrig­um. Hann hef­i geta­ or­i­ heimsmßlari.

LÝku mßli gegnir um frŠ­i og vÝsindi. ┴ ■au er Ý rauninni hŠgt a­ leggja einn og a­eins einn mŠlikvar­a. ┴rangur Ý vÝsindarannsˇknum ß okkar d÷gum fer svo a­ segja eing÷ngu eftir ■vÝ gagni, sem ■Šr gera ß heimsvÝsu. Allt anna­ er aukaatri­i. Hrˇ­ur Ýslenzkra vÝsindamanna fer a­ langmestu leyti eftir ■vÝ, hversu verk ■eirra mŠlast fyrir me­al annarra vÝsindamanna ˙ti Ý heimi, ß hversu vir­ulegum vettvangi ■au birtast, hversu oft er til ■eirra vÝsa­ Ý verkum annarra og ■annig ßfram. Al■jˇ­leg vi­horf og vi­mi­anir eru e­a eiga a.m.k. a­ vera alls rß­andi Ý hßskˇlum og rannsˇknastofnunum, einmitt vegna ■ess a­ heimsmarka­urinn er har­asti h˙sbˇndinn. Gˇ­ir vÝsindamenn eru keyptir sta­ ˙r sta­ ˙ti Ý heimi lÝkt og Ý■rˇttamenn. Vi­ eigum n˙ marga afbur­amenn Ý m÷rgum greinum frŠ­a og vÝsinda, menn, sem birta bŠkur sÝnar hjß sumum beztu og vir­ulegustu forl÷gum heims og greinar Ý sumum beztu tÝmaritunum og gista beztu hßskˇla og rannsˇknastofnanir ß fer­um sÝnum um heiminn. Yngri mennirnir feta og framlengja slˇ­ hinna eldri, sem v÷r­u­u veginn Ý al■jˇ­arannsˇknum og almannafrŠ­slu fyrr ß ÷ldinni, manna eins og Bj÷rns Sigur­ssonar ß Keldum og Sigur­ar Nordal. Ůannig ß ■etta a­ vera.

Og nŠstum allt ■etta hefur gerzt ß einni ÷ld, ■ˇtt arfurinn teygi sig lengra aftur Ý tÝmann.

┴n ■essarar menningaruppsveiflu, sem Úg hef lřst, vŠri ═sland tr˙lega enn■ß hßlfger­ ey­im÷rk, og ■eir, sem mestar t÷ggur eru Ý, vŠru farnir e­a myndu flytja burt vi­ fyrstu hentugleika. Menningarbyltingin ß ■essari ÷ld ß a­ minni hyggju mestan ■ßtt Ý ■vÝ, a­ ungt fˇlk, sem ß annarra kosta v÷l, vill ßfram eiga heima ß ═slandi. ┴n hennar hef­um vi­ misst miklu fleira af bezta fˇlkinu burt, af ■vÝ a­ launin eru svo frßmunalega lßg, ef forrÚttindastÚttirnar og fßeinir a­rir hˇpar eru undan skildir. ١ h÷fum vi­ misst miki­ af fˇlki. N˙ břr tˇlfti hver ═slendingur erlendis (r÷sklega 22000 manns!) bori­ saman vi­ um 1% fyrir 30 ßrum. Ůa­ eru mikil umskipti.

Veltum ■essu fyrir okkur eitt andartak. Hva­ vŠrum vi­ ═slendingar margir, ef okkur hef­i fj÷lga­ um ■ˇ ekki vŠri nema um 0,5% ß ßri frß landnßms÷ld Ý sta­ tŠplega 0,2%, eins og raun var­ ß? Ůß vŠrum vi­ n˙ nŠstum 5 milljˇnir lÝkt og Nor­menn, Danir, Finnar og ═rar. (HÚr hef Úg framreikna­ ߊtla­an fˇlksfj÷lda ß ═slandi ßri­ 1100, 50000 manns.) Ůß vŠri ÷­ruvÝsi umhorfs n˙ ß ═slandi, ■vÝ a­ fˇlksfŠ­in hßir okkur enn svo mj÷g, eins og h˙n hefur alltaf gert.

Einar Benediktsson skrifa­i prř­ilega ritger­ um ■etta (,,Fˇlksekla ß ═slandi") Ý Dagskrß ßri­ 1896. Ůar segir hann m.a.: ,,Mesti og bezti au­ur hvers lands er fˇlki­ sjßlft, sem lifir ■ar, hugsar og starfar, og hver, sem stu­lar til ■ess, a­ fˇlk flytji sig burt ˙r jafn lÝtt bygg­u landi sem ═sland er, vinnur ■jˇ­inni tjˇn, ■vÝ meira sem honum ver­ur betur ßgengt." Grein hans var skrifu­ a­ gefnu tilefni, ■vÝ a­ sveitarstjˇrnir um allt land h÷f­u keypt ,,vel vinnandi fˇlk hundru­um saman til ■ess a­ fara til Vesturheims Ý ■vÝ skyni a­ lÚtta auka˙tsv÷rum af gjaldendum hreppanna." Og Einar bŠtir vi­: ,, ... ÷llu ska­vŠnlegra flˇnskubrag­i mun sjaldan hafa veri­ beitt Ý gˇ­u skyni. Landi­ er svo a­ segja fˇlkslaust. ... Ůa­ hef­i veri­ skylda allra sveitastjˇrna a­ reyna a­ koma Ý veg fyrir ˙tflutningana me­ ■vÝ a­ bŠta kj÷r ... Ý sta­ ■ess a­ verja stˇrfÚ til ■ess a­ kosta unga og gamla burt ˙r landinu ..."

N˙ mß enginn skilja or­ mÝn svo, a­ menntun og reynsla frß ˙tl÷ndum sÚ upphaf og endir alls lÝfs, sem lifandi sÚ ß ═slandi e­a annars sta­ar, ■vÝ a­ svo er alls ekki. Gott mannlÝf břr Ý gˇ­u og skemmtilegu fˇlki me­ gott hjartalag, hvar svo sem ■a­ er e­a hefur veri­. En ■etta dregur me­ engu mˇti ˙r nau­syn hagkvŠmrar verkaskiptingar, sem sÚ ■annig, a­ tˇngßfa­ir menn og ekki lagleysingjar semji s÷ngl÷gin handa ■jˇ­inni og syngi ■au, gˇ­ skßld og ekki leirberar yrki kvŠ­in og s÷gurnar, fŠrir frŠ­imenn og vÝsindamenn og ekki f˙skarar stundi rannsˇknirnar og ■annig ßfram. Til ■ess a­ geta unni­ ■essi verk sˇmasamlega og řmis ÷nnur ■urfa menn a­ hafa afla­ sÚr reynslu og ■ekkingar, sem smß■jˇ­ veitist jafnan au­veldast a­ sŠkja til annarra landa. Nßin tengsl vi­ ˙tl÷nd ß sem flestum svi­um eru bezta lei­in til a­ tryggja hagkvŠma verkaskiptingu heima fyrir. SlÝk tengsl standa yfirleitt Ý beinu sambandi vi­ umfang erlendra vi­skipta.

Vi­ ═slendingar h÷fum Ý sem fŠstum or­um sagt, sřnist mÚr, nß­ mestum ßrangri ß ■eim svi­um, ■ar sem vi­ h÷fum haft nßnust tengsl vi­ ˙tl÷nd. Ůetta ß einnig vi­ um m÷rg ÷nnur og miklu fj÷lmennari l÷nd en ═sland. Jˇn forseti var sama sinnis. Hann segir ß einum sta­ um ßhrif verzlunarˇfrelsis ß ■jˇ­ina: ,,Ůetta hnekkir framf÷rum hennar ß margan hßtt og gerir hana ein■ykka og hleypidˇmasama."

En ■ˇtt okkur hafi reitt břsna vel af Ý menningarefnum ß ÷ldinni, sem er a­ lj˙ka, ver­ur hi­ sama ekki sagt um atvinnumßl og stjˇrnmßl, ■vÝ a­ ß ■eim vettvangi hefur margt ■vÝ mi­ur fari­ ˙rskei­is a.m.k. allar g÷tur sÝ­an 1930. Vi­ ═slendingar h÷fum a­ vÝsu eignazt tvo stˇrbrotna stjˇrnmßlamenn, Jˇn Sigur­sson og Hannes Hafstein. Beggja er t.d. geti­ og helztu barßttumßla ■eirra Ý EncyclopŠdia Britanica. Bß­ir h÷f­u stjˇrnmßl reyndar a­ aukastarfi, ■vÝ a­ annar var fyrst og fremst frŠ­ima­ur og rith÷fundur og bjˇ erlendis alla tÝ­ frß tvÝtugu og hinn var skßld og lif­i og hrŠr­ist Ý norrŠnum raunsŠisbˇkmenntum. Auk sjßlfstŠ­isbarßttunnar bar­ist Jˇn fyrir ˇskoru­u vi­skiptafrelsi ß ÷llum svi­um og aukinni menntun, og Hannes bar­ist m.a. fyrir j÷fnun atkvŠ­isrÚttar auk bŠttrar menntunar. Arftakar ■essara frumkv÷­la ß Al■ingi hafa ekki lagt nŠga rŠkt vi­ helztu barßttumßl ■eirra. Hßlfrar aldar st÷­nun erlendra vi­skipta, hverfandi erlend fjßrfesting, vanrŠksla menntamßla og misvŠgi atkvŠ­isrÚttar eru enn eftir ÷ll ■essi ßr ß me­al mest a­kallandi ˙rlausnarefna ß vettvangi Ýslenzkra stjˇrnmßla.

Mannval kann a­ valda nokkru um ■essa vanrŠkslu. Til forustustarfa Ý stjˇrnmßlum okkar ═slendinga veljast yfirleitt menn, sem hafa ekki afla­ sÚr menntunar e­a starfsreynslu erlendis. Ůannig hefur ■etta yfirleitt veri­ allan lř­veldistÝmann og raunar lengur me­ tilt÷lulega fßum og ˇverulegum undantekningum, og ■etta vir­ist hafa ßgerzt ■rßtt fyrir sÝauki­ vŠgi mikilla og gˇ­ra tengsla vi­ umheiminn ß tŠkni÷ld. Ůetta er ekki sagt stjˇrnmßlam÷nnum, lÝfs og li­num, til hnjˇ­s, enda er t.d. skˇlaganga innan lands e­a utan alls ekki einhlÝtur mŠlikvar­i ß nau­synlegan e­a Šskilegan undirb˙ning undir stjˇrnmßlaforustu, ˇlÝkt t.a.m. s÷ng e­a frŠ­ast÷rfum. Ůa­ vanta­i t.d. ekki, a­ Atli Dam l÷gma­ur, einn umsvifamesti arkÝtektinn a­ efnahagshruni FŠreyja, hef­i sˇtt menntun og reynslu til ˙tlanda, ■vÝ a­ hann vann um tÝma verkfrŠ­ist÷rf Ý Arabal÷ndum, ■a­an sem hann var kvaddur heim til a­ keyra sk˙tuna Ý kaf. Nei, ■etta er sagt til ■ess eins a­ reyna a­ breg­a birtu ß ■ß alvarlegu sta­reynd, a­ ˙tflutningsverzlun okkar ═slendinga hefur sta­i­ Ý sta­ Ý hßlfa ÷ld og hamla­ heilbrig­ri ■rˇun efnahagslÝfsins. Menn, sem hafa ekki veri­ langvistum Ý ˙tl÷ndum, eiga stundum ekki au­velt me­ a­ gera sÚr fulla grein fyrir nau­syn erlendra vi­skipta, og skynja ■vÝ ekki nau­syn ■ess a­ efla ■au og opna hagkerfi­ me­ ÷llum tiltŠkum rß­um. Ůeim er hŠttara en ÷­rum vi­ a­ ˇttast erlend ßhrif og ßnetjast řmsum innilokunarsjˇnarmi­um, jafnvel ßn r÷krŠ­na, eins og t.d. ■vÝ, a­ ═slendingar geti ekki ßtt heima me­ nßgr÷nnum sÝnum Ý Evrˇpusambandinu. Ůeim hŠttir frekar en ÷­rum til a­ hugsa sem svo, a­ heima sÚ bezt Ý gegn um ■ykkt og ■unnt, og taka gagnrřni sem fjandskap.

Vi­ ■etta bŠtist svo ■a­, a­ of nßin tengsl ß milli stjˇrnmßla, peningamßla og atvinnumßla hafa rutt einangrunar- og innilokunarsjˇnarmi­um braut um allt efnahagslÝfi­. Ůa­ er t.d. eftirtektarvert, a­ fyrirtŠkin Ý landinu, stˇr og smß, sem hafa augljˇsan hag af grei­ari tengslum vi­ ˙tl÷nd, skuli ekki enn hafa lßti­ Evrˇpumßlin til sÝn taka me­ afgerandi hŠtti. Um alla Evrˇpu eru samt÷k atvinnulÝfsins eindregi­ fylgjandi a­ild a­ Evrˇpusambandinu og ßttu t.d. umtalsver­an ■ßtt Ý inng÷ngu Finnlands og SvÝ■jˇ­ar Ý Sambandi­ Ý hitti­fyrra ßsamt verklř­shreyfingunni Ý bß­um l÷ndum. HÚr heima heyrist ß hinn bˇginn hvorki hˇsti nÚ stuna frß helztu samt÷kum atvinnulÝfsins og laun■ega. Ůau hafa leyft ˙tvegsm÷nnum a­ rß­a fer­inni Ý Evrˇpumßlum enn sem komi­ er. Ef erlend vi­skipti okkar vŠru meiri, ■ß vŠru fleiri Ýslenzk fyrirtŠki Ý beinum tengslum vi­ ˙tl÷nd, og ■ß vŠri ßhugi stjˇrnenda ■eirra og starfsmanna ß a­ild a­ Evrˇpusambandinu meiri, og ■a­ myndi grei­a fyrir auknum vi­skiptum og ÷rari hagvexti. Ůennan vÝtahring ver­ur a­ rj˙fa.

Og ■a­ er t.a.m. fyrst n˙, eftir ÷ll ■essi ßr, a­ stjˇrnmßlamenn eru farnir a­ rŠ­a Ý alv÷ru ■ann m÷guleika a­ bŠta bankakerfi­ me­ ■vÝ a­ fella ■a­ loksins undir aga erlendrar samkeppni. Ůa­ hef­i veri­ hŠgt a­ spara fˇlkinu Ý landinu miki­ fÚ me­ ■vÝ a­ einkavŠ­a banka- og sjˇ­akerfi­ fyrir l÷ngu og me­ ■vÝ a­ taka upp vei­igjald Ý tŠka tÝ­. Bankar og sjˇ­ir hafa sÝ­ustu ßr afskrifa­ lßnsfÚ, sem nemur nŠstum 1 milljˇn krˇna ß hverja fj÷gurra manna fj÷lskyldu Ý landinu skv. upplřsingum Se­labanka ═slands. Ëkeypis ˙thlutun vei­iheimilda hefur ■ˇ gert řmsum ˇar­bŠrum ˙tvegsfyrirtŠkjum kleift a­ halda ßfram rekstri og standa Ý skilum vi­ banka og sjˇ­i—fyrirtŠkjum, sem hef­u a­ rÚttu lagi ßtt a­ leggja upp laupana fyrir l÷ngu til a­ lÚtta ■ungu fargi af almenningi, sem ■arf a­ borga br˙sann ß endanum. Og n˙ flytja bl÷­in frÚttir af ■vÝ, a­ einn bankinn a.m.k. hafi ■ar a­ auki bˇkfŠr­ar tekjur af ■vÝ a­ selja aflakvˇta, sem hann hefur teki­ upp Ý skuldir. Me­ ■essu mˇti hefur ˇkeypis ˙thlutun ver­mŠtra vei­iheimilda til ˙tvegsmanna gefi­ ranga mynd af raunverulegri afkomu ekki a­eins ˙tvegsins sjßlfs, heldur einnig banka- og sjˇ­akerfisins, og vir­ist mega rekja gallhar­a andst÷­u sumra stjˇrnmßlamanna gegn vei­igjaldi a­ nokkru leyti til ■essara tengsla, svo mj÷g sem stjˇrnmßlaflokkarnir leggja bersřnilega enn upp ˙r Ýt÷kum sÝnum Ý b÷nkum og sjˇ­um.

Ůetta ß au­vita­ allt eftir a­ breytast. Enginn getur st÷­va­ ■a­, ˙r ■vÝ sem komi­ er. Efnahags- og atvinnulÝfi­ Ý landinu mun smßm saman laga sig a­ ■eim ßrangri, sem nß­st hefur ß menningarsvi­inu me­ nßnum tengslum vi­ umheiminn. Krafan um al■jˇ­lega samkeppnishŠfni mun ry­ja sÚr til r˙ms um allt samfÚlagi­. ┴ nŠstu ÷ld mun ■a­ ßrei­anlega fŠrast mj÷g Ý v÷xt, a­ ═slendingar b˙i og starfi bŠ­i heima og erlendis, eins og řmsir gera n˙ ■egar. Menn geta Ý sÝauknum mŠli flutt vinnu sÝna me­ sÚr Ý ÷nnur plßss: ■eir geta sungi­ s÷mu hlutverkin hÚr heima og Ý ˙tl÷ndum og ort s÷mu kvŠ­in hÚr og ■ar, flutt s÷mu fyrirlestrana, haldi­ s÷mu nßmskei­in, sami­ s÷mu forritin, lŠkna­ s÷mu sj˙kdˇmana, selt s÷mu v÷rur og s÷mu ■jˇnustu og ■annig ßfram. ┌t■rß og heim■rß eru Ý rauninni ein og sama tilfinning.

Og ■ß rÝ­ur mest ß ■vÝ, a­ ═sland haldi a­drßttarafli sÝnu gagnvart ÷llu ■essu fˇlki Ý framtÝ­inni. Til ■ess ■urfum vi­ ekki a­eins a­ halda menningarbyltingunni ßfram, heldur einnig a­ rÚtta rammskakka innvi­i efnahagslÝfsins, svo a­ launin Ý landinu geti hŠkka­ og lÝfskj÷rin geti batna­ til framb˙­ar. A­ ÷­rum kosti er mikil hŠtta ß ■vÝ, a­ a­drßttarafli­ dvÝni og sÝaukinn hluti ■jˇ­arinnar kjˇsi a­ b˙a alfari­ Ý ˙tl÷ndum, einkum ■eir, sem vi­ megum sÝzt vi­ a­ missa. Ůa­ mß ekki ver­a, ,, ... fyrr en ═slendingar hafa komi­ sÚr saman um a­ gj÷rey­a landi­ a­ fˇlki, leggja ni­ur tungu sÝna og ■jˇ­erni og hverfa saman vi­ a­rar ■jˇ­ir, sem vita, a­ hi­ fyrsta nau­synlega skilyr­i fyrir velmegun hverrar ■jˇ­ar er ■a­, a­ h˙n haldi ÷llu ■essu," eins og Einar Benediktsson or­a­i ■essa hugsun fyrir 101 ßri.

Fj÷lnir, 2. tbl., 1997.


Til baka

Aftur ß heimasÝ­u