Varnir og fjßrmßl

═sland hefur samkvŠmt al■jˇ­legum varnarmßlaskřrslum ˇtvÝrŠ­a sÚrst÷­u Ý samfÚlagi ■jˇ­anna a­ ■vÝ leyti, a­ hÚr ß landi hefur engum innlendum fjßrmunum veri­ vari­ til landvarna, ■ar e­ BandarÝkin hafa sÚ­ ═slandi fyrir landv÷rnum ß vegum Atlantshafsbandalagsins, og enginn ═slendingur ■arf heldur a­ vinna vi­ varnir landsins, ekki beint a­ minnsta kosti, ■ar e­ BandarÝkjamenn hafa teki­ a­ sÚr a­ sjß um varnirnar ═slendingum a­ kostna­arlausu samkvŠmt varnarsamningi ■jˇ­anna frß 1951. BandarÝkjamenn hafa sÚ­ ═slendingum fyrir varnarli­i Ý algengri stŠr­ ľ l÷ngum 3.500 manns, n˙ 2.400 manns ľ mi­a­ vi­ fˇlksfj÷lda og mi­a­ vi­ ■a­, sem gengur og gerist annars sta­ar um heiminn. BandarÝkjamenn hafa ■ar a­ auki veitt ═slendingum řmsa ˇskylda ■jˇnustu, sem ella hef­i kosta­ heimamenn stˇrfÚ: ■eir halda KeflavÝkurflugvelli Ý fullkomnu ßstandi Ý řmsum ve­rum ßri­ um kring og grei­a me­ ■vÝ mˇti fyrir far■egaflugi Fluglei­a, og ■eir ˙tvega sj˙kraflug, ■egar ney­in kallar, me­ ■vÝ a­ senda ■yrlur til a­ flytja brß­asj˙klinga ˙r afskekktum bygg­um e­a utan af mi­unum undir lŠknishendur Ý ReykjavÝk. Hvort tveggja hefur reynzt ═slendingum afar vel og spara­ ■jˇ­inni miki­ fÚ, svo sem nŠrri mß geta.

TvŠr forsendur

Nema n˙ hefur ■a­ gerzt, sem margir hafa lengi vŠnzt, a­ BandarÝkjamenn vir­ast vilja draga ˙r v÷rnum ═slands, e­a rÚttara sagt ˙r eigin skerfi til varnanna, Ý ljˇsi breyttra a­stŠ­na. HÚr ■arf a­ hafa tvennt Ý huga. Varnarsamningnum, sem gekk Ý gildi 1951, var ÷­rum ■rŠ­i Štla­ a­ vera framlag ═slands til sameiginlegra varna Atlantshafsbandalags■jˇ­anna. Ůetta framlag kosta­i ßt÷k og fˇrnir hÚr innan lands, enda hefur smß■jˇ­ řmsar rÚttmŠtar ßstŠ­ur til a­ ˇttast og kvÝ­a herna­arvi­veru stˇrveldis fyrir fram, jafnvel ■ˇtt flest hafi Ý raun og veru gengi­ a­ ˇskum eftir ß a­ hyggja. Ţmsir ■eirra, sem voru andvÝgir hersetu ß ═slandi (t.d. dr. Sigurbj÷rn Einarsson, sÝ­ar biskup, sem Morgunbla­i­ kalla­i ,,smur­an agentö), mßttu una ■vÝ a­ ˇsekju a­ vera ßtaldir fyrir fylgispekt vi­ SovÚtrÝkin ľ ■eir voru me­ ÷­rum or­um saka­ir um landrß­. Hitt atri­i­ er ■etta og skiptir n˙ meginmßli: tilgangurinn me­ varnarsamningnum var einnig a­ tryggja varnir ═slands gegn hugsanlegri innrßs utan ˙r heimi. Margir virtust lÝta svo ß, a­ v÷rnunum vŠri stefnt fyrst og fremst gegn ˇvinaherjum R˙ssa og bandamanna ■eirra Ý Varsjßrbandalaginu, en varnarli­inu var einnig Štla­ a­ verja landi­ gegn ˇvelkomnum heimsˇknum annars sta­ar a­: innrßs hry­juverkamanna, en ■a­ or­ var a­ vÝsu ekki til ■ß, enda kom ■a­ fyrst fram hjß Ëlafi Hauki SÝmonarsyni leikskßldi Ý tÝmaritinu Ůjˇ­lÝfi ßri­ 1988. Hva­ um ■a­, ═slendingar hafa lauslega reikna­ fengi­ slÝkar heimsˇknir ß 200 ßri fresti: Tyrkjarßni­ 1627 og J÷rund hundadagakonung 1809, en ═sland var ■ß ˇvari­ Ý bŠ­i skiptin.

BandarÝkjamenn vir­ast n˙ ekki telja neina ■÷rf lengur ß framlagi ═slands til sameiginlegra varna Atlantshafsbandalags■jˇ­anna. SÚu a­rar bandalags■jˇ­ir sama sinnis, ■ß standa ═slendingar n˙ frammi fyrir ■vÝ a­ ■urfa a­ gera ■a­ upp vi­ sig, hversu fara beri me­ hina h÷fu­forsendu varnarsamningsins frß 1951: varnar■÷rf ═slands sjßlfs. Reifum s÷gu mßlsins. Ůegar ═sland var hluti Danmerkur, voru landvarnir ═slands e­lilega ß vegum Dana. Ůegar ═slendingar fengu heimastjˇrn 1904, hÚldu Danir ßfram a­ střra utanrÝkismßlum ═slendinga og ßbyrgjast landvarnir. Ůegar ═slendingar fengu fullveldi 1918, haf­i heimurinn breytzt, ■vÝ a­ ■ß var fyrri heimsstyrj÷ldinni nřloki­. Danir hÚldu a­ vÝsu ßfram a­ sjß um utanrÝkismßl fyrir h÷nd ═slands, en ekki landvarnir. A­ fengnu fullveldi Ý strÝ­slok 1918 gßfu Ýslenzk stjˇrnv÷ld ˙t yfirlřsingu um vopnleysi og hlutleysi og fylgdu ■vÝ ßfram s÷mu utanrÝkisstefnu og Danir, enda h÷f­u Danir og a­rar Nor­urlanda■jˇ­ir lřst yfir hlutleysi, ■egar styrj÷ldin brauzt ˙t 1914. Hlutlaus gat Danm÷rk a­ sjßlfs÷g­u ekki ßbyrgzt ÷ryggi ═slands. Hlutleysi­ hr÷kk skammt. ═ sÝ­ari heimsstyrj÷ldinni rufu Ůjˇ­verjar hlutleysi Danmerkur og Noregs, hertˇku bŠ­i l÷ndin (Ůjˇ­verjar h÷f­u me­ lÝku lagi rofi­ hlutleysi BelgÝu 1914), en Bretar ur­u fyrri til ß ═slandi og sendu herli­ hinga­ 1940. BandarÝskur her leysti hinn brezka af hˇlmi hÚr heima ßri­ eftir, 1941. A­ strÝ­inu loknu skipu­u ═slendingar sÚr f˙sir og frjßlsir eins og Danir og Nor­menn Ý sveit bandamanna og ger­ust stofnfÚlagar a­ Atlantshafsbandalaginu 1949. KeflavÝkursamningurinn gekk sÝ­an Ý gildi 1951 og geymir gagnkvŠm uppsagnarßkvŠ­i, en ═slendingar h÷f­u ß­ur hafna­ tilbo­i BandarÝkjamanna um a­ gera samning vi­ ■ß um a­ veita ■eim herna­ara­st÷­u ß ═slandi til 99 ßra.

Nokkrar spurningar

N˙ vakna nokkrar spurningar, sem vert er a­ huglei­a.

Er ═sland er eina land heimsins, sem hefur tekizt a­ gera landvarnir a­ langvinnri au­suppsprettu? Svari­ liggur ekki Ý augum uppi. ═slendingar eru a­ vÝsu eina ■jˇ­in, sem hefur ekki ■urft a­ kosta neinu fÚ til landavarna, en vi­ erum ekki eina ■jˇ­in, sem hefur gert sÚr mat ˙r veru erlends herli­s Ý landi. BandarÝkjamenn hafa herst÷­var um allan heim, og heimamenn hafa margir maka­ krˇkinn. Ůa­ er vel hŠgt a­ hugsa sÚr, a­ hreinn ßvinningur hafi einhvers sta­ar veri­ svipa­ur og hÚr, jafnvel meiri. Um ■etta eru engar t÷lur til.

┴ hinn bˇginn hefur h˙n veri­ a­ skřrast smßm saman myndin af ■vÝ, hversu langt ═slendingar hafa seilzt Ý a­ fÚnřta veru varnarli­sins Ý landinu. Ůar er ekki sÝzt fyrir a­ ■akka rannsˇknum Vals Ingimundarsonar dˇsents, enda ■ˇtt sumt af ■vÝ, sem hann hefur grafi­ upp ˙r skjalas÷fnum, hafi lengi veri­ ß margra vitor­i, en ˇsta­fest. Ůegar ■essi saga er sko­u­ ni­ur Ý kj÷linn, ver­ur ■a­ ef til vill skiljanlegra, hvers vegna n˙verandi rÝkisstjˇrnarflokkar, sem beittu sÚr fyrir stofna­ild ═slands a­ Atlantshafsbandalaginu ß sÝnum tÝma og ger­ varnarsamningsins vi­ BandarÝkin sk÷mmu sÝ­ar, eru ßhugalausir n˙ um inng÷ngu ═slands Ý Evrˇpusambandi­, ■vÝ a­ Evrˇpusambandi­ veitir ekki kost ß sams konar fyrirgrei­slu og hŠgt var a­ kreista ˙t ˙r tvÝhli­a samningum og einkavi­rŠ­um vi­ BandarÝkjamenn ß sÝnum tÝma.

NŠsta spurning: Hva­ kostar a­ verja ═sland? Ůa­ er sn˙i­ reikningsdŠmi og ver­ur ekki gert upp hÚr. Hitt er hŠgt a­ sko­a, hversu miki­ ■a­ kostar a­ verja ÷nnur l÷nd samkvŠmt al■jˇ­at÷lum um kostna­ vi­ landvarnir. Vi­ skulum lÝta ß ■rj˙ stˇrveldi (BandarÝkin, KÝna og R˙ssland), ■rj˙ Evrˇpul÷nd (Bretland, Frakkland og Ůřzkaland), Nor­url÷ndin fimm og loks nokkur eyrÝki (Barbados, GrŠnh÷f­aeyjar, ═rland, MßritÝus, M÷ltu og Nřja-Sjßland), til ■ess a­ myndirnar ver­i ekki of kr÷kkar.

Fyrsta myndin sřnir ˙tgj÷ld til varnarmßla sem hlutfall af rÝkis˙tgj÷ldum. T÷lurnar eru me­alt÷l fyrir ßrin 1989-1999. HÚr er rÝki­ skilgreint ■r÷ngt, svo a­ sveitarfÚl÷g eru ekki h÷f­ me­, enda eru varnarmßl Ý verkahring rÝkisins alls sta­ar um heiminn og ekki einstakra sveitarfÚlaga. Myndin sřnir, a­ KÝna, R˙ssland og BandarÝkin verja langhŠstu hlutfalli rÝkis˙tgjalda sinna til varnarmßla Ý ■essum hˇpi, enda ■ˇtt ÷nnur rÝki, einkum řmis ArabarÝki, vŠru miklu ofar ß listanum, vŠru ■au h÷f­ me­ Ý samanbur­inum. EvrˇpurÝkin eru vi­ mi­bik t÷flunnar: ■ar tÝ­kast a­ nota 6-9% rÝkis˙tgjalda til varnarmßla. ŮvÝ nŠst koma Nor­url÷ndin Ý einum hnappi me­ 5-6% rÝkis˙tgjalda til varnarmßla. Ůß koma eyrÝkin: Nřja-Sjßland me­ 4%, ═rland me­ 3%, ÷nnur me­ 1-2%. ═sland rekur lestina, ey­ir ekki eyri af eigin aflafÚ til landvarna.

 

 

Mi­myndin sřnir ˙tgj÷ld til varnarmßla sem hlutfall af landsframlei­slu. HÚr breytist r÷­ landanna lÝtils hßttar, enda er hlutfall rÝkis˙tgjalda Ý landsframlei­slu ˇlÝkt eftir l÷ndum. Taki­ eftir ■vÝ, a­ Noregur og SvÝ■jˇ­ eru n˙ fyrir ofan mi­bik myndarinnar, enda eru ■etta stˇr l÷nd og strjßlbřl. Munurinn ß myndunum stafar einnig af ■vÝ, a­ rÝkis˙tgj÷ld Ý Noregi og SvÝ■jˇ­ eru hß mi­a­ vi­ landsframlei­slu, svo a­ hlutfall varnarmßla˙tgjalda af rÝkis˙tgj÷ldum er ■ß lŠgra fyrir viki­, svo sem sÚst ß fyrstu myndinni. ŮvÝ mß segja, a­ mi­myndin veiti betri innsřn Ý umfang varnarmßla˙tgjalda Ý efnahagslÝfinu en fyrsta myndin. Taki­ einnig eftir ■vÝ, a­ eyrÝkin skipa sÚr ßfram Ý ne­stu sŠtin ß mi­myndinni.

 

 

Lokamyndin sřnir mannaflanotkun landvarnarli­sins Ý s÷mu sautjßn l÷ndum. N˙ breytist r÷­ landanna svolÝti­. Hitt vekur ■ˇ ef til vill meiri eftirtekt, hversu l÷ndin liggja ■Útt ß myndinni, ■vÝ a­ flest nota ■au 1-1Ż% mannaflans til landvarna e­a ■ar um bil. Og taki­ einnig eftir ■vÝ, a­ enn skipa eyl÷ndin sÚr Ý ne­stu sŠti listans. Barbados vir­ist ekki nota neinn mannskap til landvarna, en ■a­ stafar af ■vÝ, a­ t÷lur vantar. ═sland er eina landi­, sem sty­st eing÷ngu vi­ erlent varnarli­.

 

Hva­ kostar a­ verja ═sland?

Hva­ myndi ■a­ ■ß kosta a­ verja ═sland? Ef vi­ reynum a­ heimfŠra ■essar t÷lur ß ═sland me­ ■vÝ a­ hugsa okkur, a­ vi­ gŠtum vŠnzt ■ess a­ ■urfa ß eigin spřtur a­ verja svipu­um fjßrmunum og mannskap til landvarna og ■Šr ■jˇ­ir, sem eru nŠgjusamastar Ý ■essum efnum, hva­ er ■ß hŠgt a­ lesa ˙t ˙r t÷lunum?

Af fyrstu myndunum tveim mß rß­a, a­ a­rar ■jˇ­ir telja sig ekki sleppa me­ minni ˙tgj÷ld til varnarmßla ß hverju ßri en jafnvir­i 1-3% af rÝkis˙tgj÷ldum e­a Ż-1% af landsframlei­slu. Vi­ erum ■vÝ a­ tala um 5-6 milljar­a krˇna ß ßri, og ■ß er stofnkostna­ur vegna vopnab˙na­ar, ■jßlfunar og tŠkja ekki talinn me­. Ůetta er svipu­ fjßrhŠ­ og n˙ er vari­ til l÷ggŠzlu Ý landinu ß hverju ßri. Lokamyndin sřnir, a­ a­rar ■jˇ­ir telja sig ekki komast af me­ minna en Ż% mannaflans vi­ landvarnir. Ůa­ gerir 800 manns ß ═slandi, sem er svipa­ur fj÷ldi og starfar vi­ Hßskˇla ═slands. Breytt skipan varnarmßlanna getur ■vÝ bersřnilega haft umtalsver­ar efnahagslegar aflei­ingar fyrir landi­.

Hver er lÝkleg ni­ursta­a mßlsins? Um ■a­ getur enginn vita­ neitt me­ vissu a­ svo st÷ddu. Ef BandarÝkjamenn draga sig Ý hlÚ, vir­ist ■a­ lÝklegast, a­ ═slendingar geri anna­ tveggja: (a) hverfi aftur til vopnleysis og lßti sÚr duga verndina, sem felst Ý a­ildinni a­ Atlantshafsbandalaginu, og ver­i ■ß eina vopnlausa land heimsins fyrir utan KosturÝku e­a (b) afrß­i a­ fylla a­ hluta skar­i­, sem BandarÝkjamenn skilja eftir sig, me­ ■vÝ a­ stofna innlent varnarli­, sem kostar a­eins lÝti­ brot af ■eirri fjßrhŠ­, sem nefnd var a­ ofan: fßmennasta og ˇdřrasta varnarli­ Ý heimi.

Hvort er lÝklegra? Reynslan mun skera ˙r ■vÝ. Ůri­ji kosturinn ľ fullbur­a innlent varnarli­, sem kostar ═slendinga svipa­ fÚ og svipa­an mannskap og a­rar ■jˇ­ir leggja til landvarna, jafnvel hinar nŠgjus÷mustu ľ vir­ist ekki koma til greina af fjßrhagsßstŠ­um, enda hafa ═slendingar yfirleitt vanizt ■eirri hugsun, a­ hervernd sÚ anna­hvort ˇ■÷rf e­a ˇkeypis.

VÝsbending, 4. j˙lÝ 2003.


Til baka