Mislagšar hendur

Ķ velferšarrķkjum nśtķmans hefur almannavaldinu vķšast hvar veriš fališ óskoraš forustuhlutverk ķ heilbrigšismįlum, menntamįlum og velferšarmįlum. Žaš er m.a. žetta, sem viš er įtt, žegar talaš er um blandašan markašsbśskap. Blandan helgast af žvķ, aš einkageiranum er ekki treyst til forustu ķ žessum žrem deildum, enda liggja veigamikil rök til verkaskiptingar milli almannavaldsins, heimila og einkafyrirtękja. Um žessa skipan rķkir almenn sįtt. Markašsöflin eru jafnan fęr ķ flestan sjó, reynslan sżnir žaš, en žau duga samt ekki ein og óstudd til aš tryggja žegnum žjóšfélagsins fullnęgjandi heilbrigšisžjónustu, menntun og almannatryggingar. Žess vegna hafa rķki og byggšir heilbrigšismįl, menntun og żmis brżn velferšarmįl į sinni könnu um allan heim, og žykir sjįlfsagt.

Žessir žrķr mįlaflokkar – heilbrigši, menntun, velferš – eru allir žvķ marki brenndir, aš žar skortir jafnan fé, mikiš fé. Žaš kann aš sęta furšu, bęši į Ķslandi og vķša annars stašar ķ Evrópu, aš almannavaldinu skuli hafa mistekizt svo herfilega aš śtvega nęgilegt fé til aš standa straum af žjónustu, sem žegnar samfélagsins – kjósendur! – telja yfirleitt mjög mikilvęga og vildu žvķ mikiš til vinna, aš kęmist ķ gott horf. Žaš lķšur varla svo vika, aš ekki berist fréttir af miklum fjįrskorti og mešfylgjandi ófremdarįstandi ķ heilbrigšis- og menntamįlum og żmsum velferšarmįlum. Hverju sętir žaš? Hvaš er til rįša?

Śrelt verkaskipting

Vandinn er bęši fjįrhagsvandi og skipulagsvandi. Skošum mįliš fyrst af sjónarhóli stjórnmįlamanna. Žeir telja sig flestir hafa gengiš śt į yztu nöf ķ skattheimtu og treysta sér ekki lengra ķ žį įtt, svo aš kjósendur žurfa žį aš sętta sig viš féleysi įfram og ófullnęgjandi almannažjónustu. Mįliš horfir öšruvķsi viš kjósendum: žeir kęra sig yfirleitt ekki um žyngri skattbyrši, af žvķ aš žeir treysta žvķ ekki, aš auknu skattfé yrši variš til aš auka og bęta heilbrigšisžjónustu og menntun handa žeim sjįlfum. Sjónarmišin eru ólķk vegna žess, aš almenningur į žess ekki kost aš greiša millilišalaust fyrir heilbrigšisžjónustu og menntun nema aš litlu leyti. Almannavaldiš er millilišur ķ heilbrigšis- og menntamįlum og slęvir meš žvķ móti tilfinningu fólks fyrir žvķ, aš fjįrśtlįt til žessara mįla komi žvķ sjįlfu aš gagni. Hér höfum viš aušvitaš įstęšuna til žess, aš viš kaupum sjįlf ķ matinn frekar en aš fela Innkaupastofnun rķkisins aš sjį um žaš. Einn höfuškostur markašsbśskapar er einmitt sį, aš hann styttir leišina frį seljendum til kaupenda, svo aš kostnašarvitundin bįšum megin boršs veršur žį nęmari en ella og fólk fer aš žvķ skapi betur meš fé. Frjįls veršlagning į markaši fęrir framleišendum og neytendum heim sanninn um žaš, hvaš hlutirnir kosta ķ raun og veru.

Žessi meginkostur markašsbśskapar og žį um leiš lykillinn aš góšum lķfskjörum almennings ķ okkar heimshluta fęr ekki aš njóta sķn nema aš litlu leyti ķ heilbrigšis- og menntamįlum. Af žessu leišir, aš féš, sem viš verjum til žessara mįla śr sameiginlegum sjóšum, nżtist verr en žaš žyrfti aš gera, miklu verr. Vandinn hér heima er aš žvķ leyti meiri en vķša annars stašar, aš verkaskipting almannavaldsins og almennings er önnur hér en žar. Į Ķslandi nema einkaśtgjöld til heilbrigšismįla ašeins um sjöttungi af heildarśtgjöldum til žeirra mįla į móti nįlega žrišjungi eša fjóršungi ķ żmsum öšrum Evrópulöndum og helmingi ķ Bandarķkjunum og Sviss. Einkaśtgjöld til menntamįla eru helmingi minni mišaš viš landsframleišslu į Ķslandi en į OECD-svęšinu ķ heild. Ķsland er skemmra į veg komiš į žróunarbrautinni frį mišstjórn til markašsbśskapar en żmis nįlęg lönd.

Nżjar leišir

Höfušverkefni almannavaldsins ķ heilbrigšis- og menntamįlum nś er aš finna fęra leišir til aš nżta betur en hingaš til žaš fé, sem variš er nś žegar til žessara mįla. Viš žurfum aš žreifa okkur įfram ķ įtt aš betra jafnvęgi ķ verkaskiptingu milli rķkisins, sveitarfélaga og almennings. Viš höfum žegar stigiš fyrstu skrefin į žessari braut, svo sem rįša mį af auknum umsvifum lękningastofa ķ einkaeign undangengin įr og einnig einkaskóla, einkum į hįskólastigi. Žessi skref marka samt ekki gagngera nżskipan. Viš bśum aš langri hefš fyrir einkarekstri bęši ķ heilbrigšis- og menntamįlum, žvķ aš tannlęknastofur og tónlistarskólar eru einkafyrirtęki į Ķslandi og hafa veriš žaš frį öndveršu, enda žótt almannavaldiš hafi rétt žeim örvandi hönd, og hvort tveggja hefur gefiš góša raun. Žessi fordęmi er vert aš skoša vandlega. Forusta rķkis og byggša ķ heilbrigšis- og menntamįlum žarf ekki aš žżša einokun.

Fréttablašiš, 4. desember 2003.


Til baka