Verzlunarsaga ķ sextķu įr:

Tķu vöršur į vegi


Tyllidagar eru til žess aš horfa um öxl og įfram veginn inn ķ ókomna tķš. Verzlunarsagan er svo samofin sögu Ķslands sķšustu hįlfa ašra öld, allar götur sķšan Jón Siguršsson hóf višskiptafrelsismerkiš hįtt į loft įriš 1843, aš sextugsafmęli Frjįlsrar verzlunar um žessar mundir veitir okkur veršugt tilefni til aš minnast nokkurra mikilvęgra įfanga į langri leiš. Viš skulum stikla į stóru.

1Tęknibyltingin ķ strķšinu

Hervernd Breta og sķšan Bandarķkjamanna og annarra bandamanna į strķšsįrunum 1941-1945 vakti heitar tilfinningar, svo sem vonlegt var, en verkžekkingin, sem flęddi inn yfir landiš meš hinum erlendu herjum, gerbreytti lķfsskilyršum žjóšarinnar til frambśšar og batnašar. Žessi nįnast óviljaši innflutningur į verkžekkingu markaši žįttaskil og reyndist žjóšinni, žegar upp var stašiš, trślega meira virši en allur strķšsgróšinn, sem streymdi inn ķ landiš um leiš, enda var honum nįnast öllum eytt į örskömmum tķma, svo aš stuttu eftir strķšslokin var efnahagslķfiš ķ landinu aftur komiš ķ kaldakol af völdum vondrar hagstjórnar. Verzlunarhöftin voru enn ķ algleymingi.

2 Millilandaflug

Stuttu eftir strķšslokin 1945 hófust flugsamgöngur milli Ķslands og annarra landa fyrir frumkvęši nokkurra įręšinna einstaklinga og sköpušu skilyrši til miklu nįnari tengsla Ķslendinga viš ašrar žjóšir en skipaferšir höfšu leyft fram aš žvķ. Flugfélag Ķslands var stofnaš (ķ žrišja sinn) įriš 1937 og hóf įętlunarflug til Skotlands og Danmerkur 1946. Loftleišir hófu starfsemi sķna 1944 og įętlunarferšir til Bretlands, Frakklands og Noršurlanda 1947 og sķšan til Lśxemborgar og Bandarķkjanna 1955. Flugfélagiš keypti fyrstu žotuna 1967, og félögin tvö sameinušust sķšan ķ Flugleišum 1973. Millilandaflugiš var forsenda žess, aš Ķslendingar gętu įtt višunanleg višskipti ķ nógu stórum stķl viš ašrar žjóšir. Spįnarferširnar į 7. įratugnum voru annar merkur įfangi į žessari löngu leiš: žęr vķkkušu sjóndeildarhring Ķslendinga og flżttu framförum okkar meš žvķ móti į żmsa lund.

3 Višreisnarstjórnin

Įrin 1950-1960 voru Ķslendingum ekki hagstęš, žótt umheimurinn vęri ķ efnahagsuppsveiflu aš lokinni sķšari heimsstyrjöldinni og frjįlslegir hagstjórnarhęttir ryddu sér til rśms ķ Evrópu į rśstum strķšsins. Höft og skömmtun höfšu rist djśp sįr ķ ķslenzkt efnahagslķf allar götur sķšan um 1930, en stjórnmįlaflokkarnir réšu ekki fram śr vandanum. Blindur leiddi blindan. Kveikjan aš višreisninni kom aš utan. Į flokksžingi sķnu įriš 1959 įkvįšu žżzkir jafnašarmenn aš venda kvęši sķnu ķ kross og taka upp félagslega sinnaša markašsbśskaparstefnu ķ staš žeirrar žjóšnżtingar- og rķkisbśskaparstefnu, sem žeir höfšu fylgt fram aš žvķ. Žannig stóš į žvķ, aš Alžżšuflokkurinn gekk til samstarfs viš Sjįlfstęšisflokkinn 1959 um gerbreytingu į žeim śr sér gengnu hagstjórnarhįttum, sem allir flokkar landsins ķ żmsum hlutföllum höfšu ašhyllzt og įstundaš um žriggja įratuga skeiš. Įn žessara sinnaskipta hefši vitleysan trślega haldiš įfram ķ mörg įr enn. Višreisnarstjórnin aflétti strax żmsum žrśgandi höftum og hömlum af utanrķkisverzluninni, felldi gengi krónunnar og stušlaši meš žvķ móti aš stórauknum višskiptum viš śtlönd. En hśn skildi veršlagningu sjįvarafurša, landbśnašinn og bankakerfiš eftir ķ višjum rķkiseinokunar og mišstżringar og nįši žvķ miklu minni varanlegum įrangri ķ efnahagsmįlum en hśn hefši ella getaš nįš. Erlend višskipti Ķslendinga eru til aš mynda engu meiri nś mišaš viš landsframleišslu en žau voru fyrir višreisn.

4 Stórišja

Um mišjan 7. įratuginn komst langžrįšur skrišur į virkjun fossa og fallvatna og stórišju ķ tengslum viš virkjanirnar, en hįlfri öld of seint. Landsvirkjun var stofnuš 1965, Ķslenzka įlfélagiš (ķ eigu Svisslendinga) įri sķšar, 1966, og Ķslenzka jįrnblendifélagiš (ķ meirihlutaeigu Ķslendinga) 1975. Eftir žaš var gert hlé į stórišjuframkvęmdum, og virkjanir lentu į villigötum: ein žeirra, Kröfluvirkjun, var reist į kraumandi eldfjalli žrįtt fyrir eindregnar višvaranir jaršfręšinga. Śtflutningur tveggja stęrstu og orkufrekustu stórišjufyrirtękjanna, Įlfélagsins og Jįrnblendifélagsins, nam einum tķunda af heildarśtflutningi žjóšarinnar į vörum og žjónustu 1997. Nż stórišja mun vęntanlega auka hlut išnašar ķ heildarśtflutningi į nęstu įrum og draga śr vęgi sjįvarśtvegs aš sama skapi.

5 Inngangan ķ EFTA

Snemma į višreisnarįrunum var hugsanleg ašild Ķslands aš Evrópusambandinu, eins og žaš heitir nś, rędd ķ alvöru į rķkisstjórnarvettvangi ķ eina skiptiš ķ lżšveldissögunni. Full ašild hefši śtheimt beint veišigjald ķ staš hins óbeina veišigjalds, sem fólst ķ tollheimtu af innflutningi og mešfylgjandi hįgengisstefnu, eins og Bjarni Bragi Jónsson benti į ķ umręšum um mįliš 1962. Ašild aš Evrópusambandinu hefši samkvęmt ešli mįlsins gert okkur skylt aš afnema innflutningsverndina, og žį hefši veišigjald legiš beint viš til aš tryggja višunanlega sambśš sjįvarśtvegs viš išnaš, verzlun og žjónustu. Af žessu varš žó ekki, heldur var hitt lįtiš duga aš ganga meš semingi inn ķ EFTA 1970 (Framsóknarflokkurinn sat hjį ķ atkvęšagreišslu um mįliš į alžingi), enda höfšu Danir, Noršmenn, Svķar og Finnar žį ekki heldur įrętt aš ganga alla leiš inn ķ Evrópusambandiš. Žaš er įlitamįl eftir į aš hyggja, hvort efni séu til žess aš įfellast višreisnarstjórnina fyrir aš bśa Ķslendinga ekki strax undir inngöngu ķ Evrópusambandiš 1973 įsamt Bretum, Dönum og Ķrum frekar en aš lįta ašild aš EFTA duga. Inngangan ķ EFTA var eigi aš sķšur afar mikilvęg, žvķ aš įn hennar hefšu utanrķkisvišskiptin oršiš mun daufari, og efnahagslķf landsins hefši žį setiš fast ķ miklu óhagfelldari farvegum en raun varš į.

6 Fiskveišilögsagan og kvótakerfiš

Śtfęrsla fiskveišilögsögunnar ķ 200 sjómķlur 1976 markaši einnig mikilsverš tķmamót. Hśn skapaši žjóšinni einstök skilyrši til aš auka til muna tekjur sķnar af fiskimišunum umhverfis landiš og til aš fénżta mišin į miklu hagkvęmari hįtt en ella. Samt er skerfur sjįvarśtvegsins til žjóšarbśsins nś engu meiri hlutfallslega en hann var fyrir śtfęrsluna 1976, žrįtt fyrir stórauknar śthafsveišar undanfarin įr, og skuldir śtvegsins hafa aldrei veriš meiri en nś mišaš viš landsframleišslu, žótt undarlegt megi viršast eftir allt, sem į undan er gengiš. Žrįtt fyrir žį miklu framför, sem felst ķ frjįlsum višskiptum meš veišiheimildir sķšan 1990, eigum viš enn eftir aš gefa markašsöflunum lausan taum ķ sjįvarśtvegi meš žvķ aš taka upp veišigjald ķ einhverri mynd og leyfa śtvegsmönnum žannig aš keppa į jafnręšisgrundvelli um veiširéttinn į frjįlsum og heilbrigšum markaši ķ staš žess óhagkvęma og ranglįta śthlutunarkerfis, sem enn stendur, žótt allar lķkur viršist nś benda til žess, aš Hęstiréttur muni ryšja žvķ endanlega śr vegi innan tķšar.

7 Menntabyltingin

Śtgjöld rķkisins til menntamįla hafa aukizt um 150% umfram landsframleišslu sķšan ķ strķšslok 1945. Mest var aukningin į 7. įratugnum, en sķšan žį hafa menntamįlaśtgjöld rķkis og byggša aukizt ašeins lķtillega umfram landsframleišslu. Auknar fjįrveitingar til menntamįla eftir 1960 héldust ķ hendur viš róttękar skipulagsbreytingar, svo aš til aš mynda rannsóknir og žróunarstarf efldust einnig til muna meš tķmanum. Žessi umskipti — įsamt tvöföldun rķkisśtgjalda til almannatrygginga og velferšarmįla (og einnig til landbśnašarmįla!) um svipaš leyti — voru fjįrmögnuš meš žvķ aš taka sjįvarśtveginn af beinu rķkisframfęri, enda voru rķkisśtgjöld til śtvegsmįla skorin nišur śr 43% af heildarśtgjöldum rķkisins 1959 ķ 3% 1961.* Žessum breytingum fylgdi žó ekki sżnilegur įhugi, hvorki af hįlfu almennings né yfirvalda, į aš hlśa aš einkaframtaki og markašslausnum ķ menntamįlum. Eigi aš sķšur var meš žessu įtaki lagšur grunnur aš nżrri framsókn fręša og vķsinda į Ķslandi, sem ekki sér enn fyrir endann į. Žetta varšar verzlunarsöguna, žvķ aš meiri og betri menntun og rannsóknir eru įvķsun į aukin višskipti viš umheiminn og öfugt.

8 Vaxtafrelsiš og fjįrmįlabyltingin

Veršbólguhrinan į 8. og 9. įratugnum varš til žess, aš stjórnvöld sannfęršust loksins um naušsyn žess aš sleppa hendinni af vaxtaįkvöršunum višskiptabankanna. Vextir voru gefnir frjįlsir 1986. Žetta varš til žess, aš raunvextir og almenn verštrygging komust į, svo aš Ķslendingar hafa įtt žess kost ę sķšan aš įvaxta sparifé sitt meš ešlilegum hętti. Meš žessu var aš miklu leyti tekiš fyrir möguleika stjórnmįlamanna į aš hleypa veršbólgunni aftur upp meš gamla laginu til aš flytja fé frį sparifjįreigendum til vel séšra skuldara og żmissa śtvalinna óreišumanna. Žį var um leiš lagšur grunnur undir erlend višskipti meš innlend veršbréf. Hagur af frjįlsum višskiptum er ekki bundinn viš vörur og žjónustu, žvķ aš frjįls fjįrmagnsvišskipti geta einnig skilaš drjśgri bśbót, žótt žau geti einnig leitt til sveiflugangs į gjaldeyrismörkušum, einkum ķ smįrķkjum. Nokkru įšur en vextirnir voru gefnir frjįlsir, geršist annaš, sem įtti eftir aš gerbreyta landslaginu į fjįrmįlamarkaši. Nż fjįrmįlafyrirtęki, žar į mešal Fjįrfestingarfélagiš og Kaupžing, hófu göngu sķna į fyrri hluta 9. įratugarins og mišlušu lįnsfé til einstaklinga og fyrirtękja, sem įttu ekki ašgang aš rķkisbönkum og sjóšum. Žessi uppreisn gegn rķkisbankakerfinu įtti eflaust nokkurn žįtt ķ žvķ, aš vaxtafrelsiš fékkst. Nżju einkafjįrmįlafyrirtękin rišu į vašiš meš hverja nżjungina į eftir annarri, öšrum žręši ķ óžökk rķkisvaldsins og bankanna. Žau byggšu til dęmis upp öfluga hlutabréfasjóši og hafa haldiš žessu frumkvęši ę sķšan, enda žótt bankar og sparisjóšir hafi smįm saman hafiš svipaša starfsemi į eigin vegum. Žannig hefur fólkiš ķ landinu öšlazt kost į beinni, virkri žįtttöku ķ atvinnulķfinu sķšustu įr og žį um leiš betri skilning į samhenginu milli góšrar afkomu fyrirtękja og góšra lķfskjara um landiš.

9 EES-samningurinn

Byltingin į fjįrmįlamarkaši var sķšan innsigluš meš ašild Ķslands aš samningnum um Evrópskt efnahagssvęši meš lögum frį alžingi 1993. Samkvęmt žeim samningi er Ķsland nś skuldbundiš til aš virša leikreglur frjįlsrar verzlunar, ekki ašeins meš vörur og žjónustu, heldur einnig meš fjįrmagn og vinnuafl, svo aš til aš mynda atvinnuréttindi Ķslendinga erlendis eru nś miklu rżmri en įšur. Žaš munaši žó ekki nema hįrsbreidd, aš andstęšingum frjįlsra višskipta tękist aš koma ķ veg fyrir ašild Ķslands aš EES-samningnum. Žessi samningur hefur žó nś žegar gert žjóšinni mikiš gagn, ekki ašeins į efnahagssvišinu, heldur einnig til dęmis meš žvķ aš dreifa dómsvaldinu aš nokkru leyti śt fyrir landsteinana og deila žvķ meš öšrum. Mįttur frjįlsra millilandavišskipta er ekki bundinn viš vörur, žjónustu, fólk og fé. Nei, viš Ķslendingar höfum nś žegar haft mikinn hag af žvķ, aš žeir, sem telja innlenda dómstóla hafa brotiš į sér, geta nś leitaš réttar sķns fyrir Eftirlitsstofnun EFTA og EFTA-dómstólnum. Ašhaldiš, sem ķ žessu felst, viršist vķst til aš bęta og efla dómskerfiš hér heima, žegar fram ķ sękir.

10 Tölvubyltingin

Enn önnur bylgja hefur rišiš yfir Ķsland erlendis frį til mikillar blessunar fyrir land og lżš: tölvubyltingin. Stjórnvöld eiga svolķtinn žįtt ķ žessu, žvķ aš žau tóku žį įkvöršun į sķnum tķma, aš innflutningur į tölvum og tölvubśnaši skyldi vera tollfrjįls. Žetta hefur įreišanlega įtt sinn žįtt ķ žvķ, aš tölvuvęšing ķslenzkra heimila og fyrirtękja er alllangt yfir heimsmešallagi og viršist nś žegar hafa skilaš žjóšinni miklum hagsbótum. Fjarskipta- og farsķmabyltingin er angi į sama meiši, žótt sjónvarp og sķmtöl séu sannarlega misjöfn aš gęšum eins og önnur mannaverk. Viš Ķslendingar hefšum ekki sķšur en til aš mynda Ķrar og Skotar įtt aš geta haslaš okkur völl mešal helztu framleišenda hugbśnašar ķ heiminum, en žaš varš ekki og veršur ekki, svo lengi sem išnašur, verzlun og žjónusta, höfušatvinnuvegir Ķslendinga, eiga undir högg aš sękja vegna landlęgra og lķfseigra ranghugmynda um ofurvęgi sjįvarśtvegsins ķ žjóšarbśskapnum.

* * *

Žegar öllu er til haga haldiš, höfum viš Ķslendingar żmsar įstęšur til aš glešjast yfir góšum įrangri sķšast lišin 60 įr. Sumt af žessu getum viš meš sanni žakkaš okkur sjįlfum, en żmislegt af žessu er žó komiš annars stašar aš, svo sem ešlilegt er ķ svo örfįmennu landi. Einmitt žess vegna rķšur okkur svo mjög į žvķ aš efla višskipti okkar viš umheiminn sem allra mest og leita til žess allra fęrra leiša. Žį mun okkur farnast vel į nżrri öld, sem nś er į nęsta leiti. Žaš var einmitt žetta, sem Jón Siguršsson įtti viš, žegar hann sagši įriš 1840: ,,Eftir žvķ sem Danir vakna, eftir žvķ fer hagur okkar versnandi, ef viš vöknum ekki lķka."

____________________________________________________

* Žetta er ekki prentvilla. Sjį Hagskinnu, bls. 759. Sjį einnig Krķtartöfluna, mynd 1.


Frjįls verslun
, 1. tbl. 1999.


Til baka