Bankar og stjˇrnmßl

Atvinnumßl og stjˇrnmßl hafa veri­ samofin ß ═slandi alla tÝ­, langt umfram al■jˇ­lega vi­urkennda hollustuhŠtti. Bankar landsins hafa gegnt lykilhlutverki Ý ■essum ■jˇ­lega vefna­i. Byrjum ß Tryggva Gunnarssyni, en hann var bankastjˇri Landsbanka ═slands 1893-1909 og einna mestur ßhrifama­ur ═slands um sÝna daga og lÚt margt gott af sÚr lei­a. Hann ßtti ■a­ til a­ koma ß kj÷rsta­ og sitja ■ar yfir reikningum Landsbankans, ß me­an menn kusu til Al■ingis Ý heyranda hljˇ­i; honum var viki­ ˙r bankastjˇrastarfinu me­ miklum lßtum 1909. Tryggvi var bandama­ur Magn˙sar Stephensen landsh÷f­ingja, og ■eir fˇru fyrir bŠndum og embŠttism÷nnum: ■etta var afturhaldsli­i­, sem Bj÷rn Jˇnsson ritstjˇri ═safoldar kalla­i svo. Bj÷rn var samherji Valtřs Gu­mundssonar.

Ůa­ var m.a. fyrir ˇßnŠgju me­ stjˇrn Tryggva ß Landsbankanum, a­ m÷nnum ■ˇtti m÷rgum nau­synlegt a­ stofna nřjan banka eftir aldamˇtin 1900. Um ■etta snerist deilan um bankamßli­ ß fyrstu ßrum heimastjˇrnarinnar. Valtřingar vildu la­a hinga­ heim erlendan banka til a­ veita nřju framkvŠmdafÚ inn yfir landi­, en heimastjˇrnarmenn hiku­u, ■ar e­ ■eim var mj÷g Ý mun, a­ ˙tlendingar fengju ekki Ýt÷k Ý Ýslenzku atvinnulÝfi. Eftir nokkurt ■ref var ═slandsbanki settur ß fˇt. En bankinn var­ innan skamms a­ skiptimynt Ý valdabraski stjˇrnmßlamannanna. Ůegar Hannes Hafstein hvarf ˙r rß­herraembŠtti ßri­ 1909, ger­ist hann umsvifalaust bankastjˇri ═slandsbanka. Ůar me­ var lÝnan l÷g­, og alla ÷ldina sem lei­ var b÷nkunum střrt af stjˇrnmßlaflokkunum me­ illum aflei­ingum. Eftir einkavŠ­ingu rÝkisvi­skiptabankanna beggja eiga stjˇrnarflokkarnir tveir enn sem fyrr fulltr˙a Ý bß­um bankarß­um. Um ■etta mß hafa al■ekkta Ýtalska reglu: Breytum ÷llu, svo a­ ekkert breytist.

Ůingmenn allra flokka sameinast

Einangrun ═slands frß fjßrmßlam÷rku­um heimsins nŠr alla sÝ­ustu ÷ld ger­i ■a­ m.a. a­ verkum, a­ rÝkisbankarekstur stjˇrnmßlaflokkanna jafngilti Ý raun og veru leyfi til a­ prenta peninga. Sparifjßreigendur ßttu ekki Ý ÷nnur h˙s a­ venda me­ laust fÚ. Stjˇrnmßlamenn sßtu Ý bankarß­um og skipu­u řmist hverjir a­ra e­a sau­trygga samherja sÝna Ý bankastjˇrast÷­ur, svo a­ ekkert fŠri ˙rskei­is. Ůetta var reglan, me­ fßum undantekningum. Bankarnir rřr­u sparifÚ ■jˇ­arinnar og veittu ni­urgreiddu lßnsfÚ Ý řmsar ßttir. Ůeir moru­u Ý fyrirhyggjuleysi, sukki og spillingu: ■etta vissu allir, en enginn sag­i neitt, a.m.k. ekki svo a­ ■a­ heyr­ist greinilega ˙t fyrir virkisveggina. Miki­ fÚ fˇr Ý s˙ginn. Allir bßru ßbyrg­ ß ■essu ßstandi, svo a­ enginn bar ßbyrg­. Ska­inn var vÝ­tŠkur. Bankarnir tˇku ekki ˙t ■ann ■roska, sem ■eir hef­u ■urft ß a­ halda til a­ koma landinu a­ fullu gagni. Ůa­ hefur t.d. tÝ­kazt fram ß ■ennan dag, a­ bankar meti umsŠkjendur um lßn eftir ve­hŠfi eigna ■eirra frekar en eftir vandlegu ar­semismati ß ■eim framkvŠmdum, sem lßnsfÚnu er Štla­ a­ standa straum af. Ůetta vinnulag hefur dregi­ ˙r gŠ­um fjßrfestingar landsmanna langt aftur Ý tÝmann og řtt me­ ■vÝ mˇti undir miklar lßnt÷kur Ý ˙tl÷ndum.

┴standi­ Ý bankamßlum byrja­i ekki a­ breytast verulega til batna­ar fyrr en eftir 1980. Ůar muna­i mj÷g um tilkomu FjßrfestingarfÚlagsins og Kaup■ings. Ůessi fÚl÷g voru stofnu­ og starfrŠkt Ý ˇ■÷kk rÝkisvaldsins, enda var ■eim Štla­ a­ fullnŠgja ■÷rfum, sem bankarnir h÷f­u ekki sinnt. Ůessi nřju fÚl÷g bu­u sparifjßreigendum raunverulega ßv÷xtun sparifjßr Ý sta­ ■rßfelldrar rřrnunar, og ■au veittu lßnsfÚ til řmissa vel rekinna fyrirtŠkja, sem ßttu ekki a­gang a­ rÝkisb÷nkunum. Ůarna var­ ß sk÷mmum tÝma til ver­mŠt sÚr■ekking ß fjßrmßlum og fyrirtŠkjarekstri, ■ekking, sem rÝkisbankarnir h÷f­u ekki hirt um a­ byggja upp. Landslag bankamßlanna hlaut ■vÝ a­ breytast: vextir voru gefnir frjßlsir 1986, og ver­trygging fylgdi Ý kj÷lfari­. Sparisjˇ­irnir, sem h÷f­u veri­ sÚr ß parti Ý bankakerfinu og geti­ sÚr gott or­, gengu til samstarfs vi­ Kaup■ing og sÝ­an einnig B˙na­arbankinn, og ■arna var lag­ur grunnurinn a­ ■vÝ samstarfi, sem ■ingmenn allra flokka – allir nema dr. PÚtur Bl÷ndal og ■rÝr hjßsetumenn – hafa n˙ st÷­va­ Ý ofbo­i me­ sÚrstakri brß­al÷ggj÷f. NŠr aldarlangur ferill stjˇrnmßlaflokkanna Ý bankamßlum lofar ekki gˇ­u um ■ann ßsetning, sem a­ baki břr.

Ůjˇ­argj÷fin

Svo eindrŠgur samhugur ß Al■ingi vekur ekki heldur traust eftir ■a­, sem ß undan er gengi­. Eru menn kannski b˙nir a­ gleyma ■vÝ, ■egar einhuga ■ingheimur fŠr­i sau­kindinni einn milljar­ krˇna a­ gj÷f ß 1100 ßra afmŠli ═slandsbygg­ar 1974?

FrÚttabla­i­, 19. febr˙ar 2004.


Til baka