Magnśs Jóhannsson lęknir - almenningsfręšsla        <til baka>

Almenn atriši

Pistlar:

- Įhrif rafsegulsvišs į lifandi verur
- Fósturžyngd og sjśkdómar
- Höfušverkur
- Kostnašur viš heilbrigšiskerfiš
- Lękningar meš hjśpušum frumum
- Rannsóknir ķ lęknisfręši
- Sjśkdómar og fordómar
- Skipulagšur frumudauši og öldrun
- Skottulękningar
- Sótthiti
- Upplżsingar
- Upplżsingar um lęknisfręši
- Verkir
-

Spurningar og svör:

- Flķs śr gleri
- Gnķstir tönnum
- Handanudd 
- Heilsufar
- Hreyfing
- Lķkamshiti 
- Nętursviti
- Sólarljósiš
- Stęrš į typpi
- Sveppaóžol
- Vatnsdrykkja
- Verkir undan hringum

 

 

 

Handanudd

Spurning: Eru einhver lęknisfręšileg rök fyrir žvķ aš hęgt sé aš lina žjįningar manna, t.d. höfušverk, tannpķnu, magaverk eša vöšvabólgu meš žvķ aš nudda įkvešin svęši ķ lófum og į höndum?

Svar: Aš nudda įkvešin svęši ķ lófum og į höndum er skylt kķnverskum nįlastungulękningum. Žó aš žessar ašferšir séu oftast kenndar viš nįlastungur er ekki nęrri žvķ alltaf beitt nįlum vegna žess aš žaš hefur sömu eša svipuš įhrif aš stinga, klķpa, žrżsta eša nudda viškomandi staš eša svęši. Žessum ašferšum mį skipta ķ tvo meginflokka, žęr sem beinast aš žvķ aš stilla sįrsauka og žęr sem eiga aš lękna sjśkdóma, en į žessu tvennu er ešlismunur. Ķ Kķna er žaš raunar svo aš nįlastungur til aš lina sįrsauka eru śtbreiddar og almennt višurkenndar en ašferšir til aš lękna sjśkdóma eru minna śtbreiddar og ekki almennt višurkenndar. Lęknar į vesturlöndum voru lengi įkaflega vantrśašir į žessar ašferšir og ekki var fariš aš rannsaka žęr sem nokkru nemur fyrr en eftir 1970. Žęr rannsóknir leiddu fljótlega ķ ljós aš hęgt var aš draga śr sįrsauka meš žvķ aš erta vissa staši vķšs vegar į lķkamanum og ekki skipti miklu mįli hvort ert var meš nįlastungum eša annarri tegund ertingar. Ein žessara rannsókna var framkvęmd žannig aš framkallašur var sįrsauki ķ tönn meš žvķ aš hleypa rafstraum gegnum tönnina. Nįlastunga į įkvešnum staš į hendi deyfši žennan sįrsauka, žaš tók aš mešaltali 15 mķnśtna ertingu žar til žessi įhrif fengust og žau stóšu aš mešaltali ķ 30 mķnśtur eftir aš ertingu meš nįl var hętt. Žaš er einnig žekkt ķ stórum drįttum į hvern hįtt žetta gerist: Viš ertingu įkvešinna staša į lķkamanum, berast boš eftir sįrsaukataugum til mištaugakerfisins, žessi taugaboš valda losun bošefna ķ mištaugakerfinu sem hamla flutningi sįrsaukaboša frį öšrum lķkamshlutum. Žannig getur erting eša sįrsauki į einum staš deyft sįrsauka į öšrum staš. Ķ gamla daga var notuš svo nefnd spanskfluga sem var ertandi plįstur sem settur var t.d. į bakiš į sjśklingnum og sįrsaukinn sem hann olli gerši ašra verki bęrilegri. Žetta er ekki žaš sama og hér er til umręšu, nįlastungur eša ašrar skyldar ašferšir geta veitt mun öflugri og markvissari verkjadeyfingu en spanskflugan. Žaš er einnig ljóst aš žessar ašferšir duga ekki į alla verki, žęr geta dugaš vel į tannpķnu og höfušverk en mun sķšur į verki frį maga, hjarta eša gallblöšru, svo aš fįein dęmi séu nefnd. Ekki hefur tekist aš sżna fram į aš nįlastungur eša skyldar ašferšir geti lęknaš sjśkdóma enda er žaš annars ešlis eins og nefnt var ķ upphafi.

 

 

Gnķstir tönnum

Spurning: Sonur minn hefur gnķst tönnum ķ svefni frį unga aldri. Nś er hann 17 įra og gnķstir enn tönnum žannig aš hann vaknar öržreyttur į morgnana. Slökun fyrir svefn viršist ekki duga til. Eru til einhver önnur rįš?

Svar: Viš nżlega rannsókn ķ Bandarķkjunum kom ķ ljós aš 15% barna og unglinga og allt aš 95% fulloršinna höfšu įtt viš žaš vandamįl aš strķša aš gnķsta tönnum. Oftast gnķstir fólk tönnum ķ svefni og veit žess vegna ekki af žessu en glķmir viš vandamįl svo sem aumar eša jafnvel brotnar tennur, óžęgindi ķ tannholdi, auma tyggingarvöšva, verki ķ kjįlkališum eša höfušverk. Eymsli eša verkir ķ kjįlkališum eša tönnum geta veriš merki um aš viškomandi gnķsti tönnum ķ svefni. Ef óžęgindin eru mest frį tönnum eša tannholdi er rétt aš fara til tannlęknis og lįta hann athuga mįliš.
Ekki er vitaš af hverju fólk gnķstir tönnum en margt bendir til aš orsökin sé oftast einhvers konar streita. Einnig er til ķ dęminu aš žetta stafi af skökku biti, ofnęmi eša óheppilegri svefnstellingu og vitaš er aš sum lyf, žreyta og įfengi geta gert įstandiš verra. Stundum er įstęša til aš śtvega bitvörn sem sofiš er meš til aš hlķfa tönnum og tannholdi og bitvörn getur einnig hlķft kjįlkališunum. Stundum er hjįlp ķ žvķ aš breyta um svefnstellingu. Ef allt annaš bregst er stundum įstęša til aš grķpa til kvķšastillandi lyfja ķ stuttan tķma. Besta lausnin er žó oftast fólgin ķ žvķ aš nį tökum į lķfi sķnu og losna žar meš viš streitu.

 

Flķs śr gleri

Spurning: Ég fékk lķtiš glerbrot ķ fingur fyrir skömmu. Ég finn ekkert fyrir žessu nema žegar ég žrżsti į blettinn, žar sem glerbrotiš fór inn. Mun žaš grafa śt af sjįlfu sér? Hversu langan tķma tekur žaš?

Svar: Flestir ašskotahlutir sem stingast inn ķ eša rétt inn fyrir hśšina skila sér śt aftur aš lokum. Žetta er žó undir żmsu komiš eins og stęrš og gerš ašskotahlutarins, stašsetningu į lķkamanum og hversu djśpt hluturinn fór. Hlutir sem eru tiltölulega hreinir og vel afmarkašir, eins og t.d. hlutir śr gleri, plasti eša mįlmi žurfa ekki aš valda ertingu žar sem žeir eru stašsettir og fólk getur žess vegna gengiš meš žį mjög lengi eša jafnvel žaš sem eftir er ęvinnar. Ef slķkir hlutir eru ekki ķ snertingu viš liši, taugar eša ęšar geta žeir veriš įn vandręša og viškomandi einstaklingur veit jafnvel ekki af ašskotahlutnum. Žekkt dęmi um slķka hluti eru byssukślur eša sprengjubrot sem fólk fęr ķ sig ķ hernaši. Allt öšru mįli gegnir um hluti sem eru ekki eins vel afmarkašir eins og t.d. tréflķsar. Inni ķ slķkum flķsum eru svęši sem blóšrįs lķkamans nęr ekki til og eru žar meš varin fyrir ónęmiskerfinu. Žar myndast gjarnan įkjósanlegar ašstęšur fyrir bakterķur sem geta vaxiš og dafnaš ķ friši fyrir ónęmiskerfi lķkamans. Lķtiš gagnar aš gefa sżklalyf vegna žess aš lyfin komast illa inn ķ svona svęši. Flķsar af žessu tagi valda žess vegna stöšugri ertingu og sżkingu sem endar gjarnan ķ graftarkżli sem opnast śt į žaš yfirborš sem nęst liggur, hvort sem žaš er hśšin eša eitthvaš innra lķffęri. Ekki er öruggt aš lķtil glerflķs ķ fingri grafi śt af sjįlfu sér og valdi hśn óžęgindum er réttast aš lįta fjarlęgja hana.

 

Verkir undan hringum

Spurning: Aš undanförnu hef ég fundiš fyrir eins konar beinverkjum undan tveimur gullhringum į sitt hvorri hendi. Verkirnir hverfa svo smįm saman eftir aš ég tek hringina nišur. Er einhver ešlileg skżring į žessu?

Svar: Žaš er örugglega einhver ešlileg skżring į žessu en hśn er ekki augljós. Žaš er hins vegar alveg ljóst aš hringar, einkum ef žeir eru stórir og žungir, geta valdiš nokkru įlagi į fingur og hendur. Žetta gildir žó einkum um žį sem eru komnir nokkuš til įra sinna eša eru meš slitgigt ķ höndum. Kannski er žetta eitthvaš tilfallandi sem veršur horfiš eftir nokkra daga eša vikur įn žess aš viš vitum hver įstęšan var. Žaš er alveg óhętt aš bķša ķ nokkrar vikur og sjį til hvort žetta lagast ekki, ef žaš gengur ekki eftir žį er sjįlfsagt aš fara til lęknis.

 

Hreyfing

Spurning: Ég er 70 įra kona og hef mikla žörf fyrir hreyfingu, ég geng 6 daga ķ viku, um klukkustund į dag, og žar af ķ um 10 mķnśtur upp bratta brekku og sķšan geri ég leikfimi ķ 10 mķnśtur. Er žetta of mikiš fyrir minn aldur? Svo er annaš: Žegar ég sit ķ ró og nęši er pślsinn 50-60 slög į mķnśtu en žegar ég labba upp brekkuna fer hann ķ 100 slög. Er žetta ešlilegt?

Svar: Žaš sem žś gerir er örugglega eitt af žvķ besta sem hęgt er aš gera til aš halda heilsu. Margir sem komnir eru į žinn aldur hreyfa sig allt of lķtiš en žaš skal einnig tekiš fram aš žaš er einstaklingsbundiš hve mikil hreyfing er hęfileg, žaš er svolķtiš sem hver og einn veršur aš finna sjįlfur. Hęfileg hreyfing er, įsamt hollu mataręši, eitt af žvķ sem hver og einn getur gert til aš minnka hęttuna į hjarta- og ęšasjśkdómum og einnig beinžynningu. Sś hreyfing sem lżst er er hreint ekki of mikil fyrir 70 įra gamla konu sem ekki er haldin einhverjum sjśkdómi sem gęti gert įreynslu óęskilega. Pślsinn eša hjartslįttartķšnin er aš vissu marki męlikvarši į žaš ķ hve góšri lķkamsžjįlfun viš erum. Viš lķkamsžjįlfun styrkist hjartavöšvinn eins og ašrir vöšvar lķkamans og viš žaš žarf hjartaš ekki aš slį eins hratt til aš dęla žvķ magni af blóši sem žarf hverju sinni. Pśls sem er 50-60 slög į mķnśtu ķ hvķld og hękkar ekki nema ķ 100 slög viš talsverša įreynslu er ekki bara ešlilegt heldur merki um gott lķkamlegt įstand.

 

Sólarljósiš

Spurning: Hver er lękningamįttur sólarljóssins? Mig minnir aš hafa heyrt aš Niels Finsen hafi stundaš rannsóknir į žessu sviši. Er ef til vill skynsamlegt fyrir okkur Ķslendinga aš stunda ljósaböš ķ hęfilegum męli yfir vetrartķmann?

Svar: Niels R. Finsen var danskur lęknir af ķslenskum ęttum, sem varš stśdent frį Menntaskólanum ķ Reykjavķk įriš 1882. Hann stundaši rannsóknir į lękningamętti sólarljóssins og fékk Nóbelsverlaunin ķ lęknisfręši 1903 en dó įri sķšar ašeins 44 įra gamall. Eitt af žvķ sem žótti merkilegt viš rannsóknir Nielsar R. Finsen var aš hann notaši śtfjólublįtt ljós meš góšum įrangri viš aš lękna hśšberkla. Nś į tķmum er vitaš aš śtfjólublįtt ljós, m.a. sólarljós, drepur żmsar tegundir sżkla auk žess sem žaš stušlar aš myndun D-vķtamķns ķ hśšinni. Śtfjólublįtt ljós bętir suma sjśkdóma eins og t.d. sórķasis (psoriasis) en gerir ašra verri. Fyrir heilbrigt fólk į öllum aldri gildir almennt aš śtfjólublįtt ljós er ekki hollt nema ķ mjög litlum skömmtum. Skašleg įhrif śtfjólublįs ljóss eru aš žaš stušlar aš hśškrabbameini og gerir žaš aš verkum aš hśšin eldist óešlilega fljótt og veršur hrukkótt. Sumir eru viškvęmari fyrir žessu en ašrir og mį žar nefna einstaklinga meš ljósa hśš, blį augu og ljóst eša rautt hįr en žeir hafa oft tilhneigingu til aš sólbrenna en verša sķšur brśnir. Einnig mį nefna fólk meš vissa sjśkdóma eša žį sem taka sum lyf. Af žessum įstęšum er ekki hęgt aš męla meš ljósaböšum yfir veturinn og sólböšum aš sumri til ętti einnig aš stilla mjög ķ hóf. Hér mį einnig geta žess aš žynning ózonlagsins leišir til aukins magns śtfjólublįrra geisla ķ sólarljósinu og gerir sólböš enn varasamari.

 

Hvaš er venjuleg stęrš į typpi?

Spurning: Mig langar aš spyrja um žaš hvort typpi į litlum drengjum eigi ekki aš vaxa ešlilega eins og ašrir partar lķkamans og žį er ég ekki aš tala um kynžroskavöxt.
Ég į dreng sem er 8 įra og ķ nokkur įr hef ég haft af žessu įhyggjur žvķ ég tel typpiš į honum vera ķ sömu stęrš og žegar hann fęddist, hann er mjög stór eftir aldri, stęrstur ķ bekknum. Ég į tvo ašra drengi, yngri og eldri, og tel mig žvķ hafa samanburš žar. Į žessum eldri hef ég séš ešlilegar breytingar ķ gegnum įrin (hann er 10 įra) og žessi litli (sem er 2 įra) hefur stęrra typpi en žessi 8 įra. Sį sem er 8 įra hefur tekiš eftir žessu sjįlfur og nś er svo komiš aš hann kemur grįtandi til mķn og segist ekki fara ķ leikfimi śt af žessu og ķ skólasundi beiš hann žar til allir voru bśnir ķ sturtu og fór žį sjįlfur. Fyrir stuttu fór ég meš hann til heimilislęknis okkar śtaf öšru og spurši žį aš žessu ķ leišinni. Lęknirinn gerši žaš lķtiš śr žessu aš mér fannst ég kjįnaleg aš spyrja, athugaši hvort forhśšin kęmist upp, sem er reyndar nżtilkomiš. Drengurinn sat į mešan svo hann gat ekki hafa séš stęršina vel, hann sagši mér aš gleyma žessu og talaši um kynžroska. Ég hef samt įhyggjur af žessu ennžį žar sem ég sé aš barninu lķšur illa yfir žessu og vona aš žś getir hjįlpaš mér eša bent mér į einhvern sem getur žaš ef žś sérš įstęšu til žess.

Svar: Įhyggjurnar sem lżst er eru mjög ešlilegar og algengar. Žęr snśast almennt um žaš hvort viš séum ešlileg eša į einhvern hįtt afbrigšileg og žegar um er aš ręša viss lķffęri geta įhyggjurnar veriš meiri en annars. Allir foreldrar hafa af žessu meiri eša minni įhyggjur. Viš fęšingu og į fyrstu vikum og mįnušum aš henni lokinni hefur fólk įhyggjur af žvķ hvort hvort barniš sé ešlilega skapaš eša hvort um sé aš ręša vansköpun, sżnilega eša į innri lķffęrum. Sķšan taka viš įhyggjur af žvķ hvort barniš sé ešlilegt andlega og hvort žaš žroskist ešlilega, lķkamlega og andlega. Sem betur fer er hver einstaklingur einstakur, bęši lķkamlega og andlega, engir tveir eru eins (nema eineggja tvķburar, žó ašeins aš vissu marki). Viš erum öll ólķk ķ vexti, t.d. hvaš varšar lķkamshęš, holdafar, hįralit, nefstęrš, eyru og sķšan žaš sem einkennir stelpur og strįka eins og brjóst og typpi. Breytileiki milli einstaklinga er mikill og žess vegna getur veriš erfitt aš įtta sig į žvķ hvaš er innan ešlilegra marka og hvaš getur talist afbrigšilegt. Hvort typpi eru stór eša lķtil įkvaršast ekki af sjśkdómum frekar en žaš hversu śtstęš eyru fólks eru. Börn og unglingar eru žekkt aš žvķ aš vera miskunnarlaus ķ sambandi viš allt óvenjulegt ķ lķkamsbyggingu og žeir sem į einhvern hįtt eru óvenjulegir óttast aškast og strķšni jafnvel žó ekki hafi komiš til slķks. Žeim sem eru hį- og lįgvaxnastir ķ hverjum skóla er oft strķtt og sama gildir um śtstęš eyru, stórt eša lķtiš nef, litla eša stóra höku og hvašeina sem er ašeins öšruvķsi en hjį flestum. Žegar kemur aš séreinkennum ķ vaxtarlagi kynjanna, hvort sem žaš er fyrir kynžroska eša eftir aš hann hefst, getur veriš um sérstaklega viškvęm mįl aš ręša. Flest börn og unglingar standa įgętlega af sér slķka strķšni og įreiti en ķ versta falli getur žetta leitt til eineltis og žį verša foreldrar og kennarar aš taka ķ taumana. Sem betur fer eru įhyggjur foreldra af börnum sķnum oft eša kannski oftast įstęšulausar en žeim į aldrei aš žurfa aš finnast žęr vera kjįnalegar eins og bréfritari lżsir. Ķ žessu tilviki er vęntanlega įstęšulaust aš hafa įhyggjur en aušvitaš mętti lįta annan lękni lķta į drenginn til öryggis.

Sumir halda įfram aš hafa įhyggjur af typpisstęrš sinni eftir aš žeir hafa nįš fullum lķkamlegum žroska žó aš žaš sé löngu sannaš aš slķkt skipti ekki mįli, t.d. fyrir kynlķf. Žessar įhyggjur lżsa sér m.a. ķ ótal könnunum į lengd žessa lķffęris viš fulla reisn en žar hefur komiš ķ ljós aš mešallengd er 13-16 cm en breytileikinn er mikill, frį 9 og upp ķ 23 cm.

Nętursviti

Spurning: Sęll, ég er 64 įra og sķšastlišiš eitt og hįlft įr hef ég svitnaš svo mikiš į nóttinni aš stundum žarf ég aš skifta um nįttkjól į mišri nóttu, žetta er ekki allar nętur og viršist vera kaldur sviti, mér hefur ekki oršiš misdęgurt į žessum tķma, er mjög hraust, veistu nokkuš af hverju žetta stafar ?
Svar: Nętursviti getur įtt sér fjölmargar orsakir, hann getur veriš saušmeinlaus en hann getur lķka stundum veriš merki um alvarlegan sjśkdóm. Nętursviti stafar oft af žvķ aš of heitt er ķ herberginu eša viškomandi notar of heit nįttföt eša of heita sęng. Stundum žarf einungis aš opna glugga eša fį sér kaldari sęng. Aukin svitamyndun, og žar meš talinn nętursviti, fylgir oftast sótthita, jafnvel žó ašeins sé um aš ręša smįvęgilega hitahękkun. Nętursviti er algengt og stundum mjög bagalegt vandamįl hjį sjśklingum meš lungnaberkla og getur einnig fylgt żmsum öšrum sżkingum ķ öndunarfęrum. Žeir sem eru meš ofstarfsemi skjaldkirtils verša oft heitfengir og svitna mikiš, lķka į nóttunni, og žetta getur fylgt fleiri hormónatruflunum. Nętursviti getur fylgt lįgum blóšsykri, en žaš getur gerst hjį sykursżkisjśklingum sem taka of stóra lyfjaskammta og žaš getur lķka gerst af óžekktum įstęšum. Ķ sjaldgęfum tilfellum stafar nętursviti af ęxlum eša öšrum sjśkdómum ķ heilanum. Allt žaš sem tališ hefur veriš upp getur gerst į hvaša aldri sem er og einnig geta veriš fleiri įstęšur fyrir nętursvita en raktar hafa veriš. Eins og sést af lżsingu bréfritara er žetta įstand mjög óžęgilegt og engin įstęša til aš sętta sig viš žaš aš óreyndu. Ef einföld rįš duga ekki er full įstęša til aš leita lęknis og fį śr žvķ skoriš hvort finna megi orsök nętursvitans.

Sveppaóžol

Spurning: Af hverju stafar gersveppaóžol?
Svar: Um sveppaóžol (gersveppaóžol) eru mjög skiptar skošanir og žess vegna er ekki einfalt mįl aš svara žessari spurningu. Sumir lęknar eru žeirrar skošunar aš sveppasżkingar, einkum meš sveppnum Candida albicans (hvķtsveppur eša žruskusveppur), séu verulegt og vaxandi heilbrigšisvandamįl sem sé undirrót alls kyns sjśkdóma og krankleika. Flestir lęknar eru hins vegar vantrśašir į žetta og benda į aš traustar sannanir skorti. Žessir lęknar hafa veriš gagnrżndir fyrir vantrś sķna į sveppaóžoli og sagt hefur veriš aš žessa ótrś megi rekja til žess aš ašalįstęšur sveppaóžols séu viss lyf og žeir beri žvķ nokkra įbyrgš į vandamįlinu. Žessi rök geta varla talist gild enda žekkja lęknar og višurkenna aš öll lyf hafa aukaverkanir og sumar alvarlegar.
Kenningin um sveppaóžol er ķ stuttu mįli į žessa leiš: „Mikil notkun breišvirkra sżklalyfja, barkstera og getnašarvarnalyfja getur valdiš truflun į ešlilegum bakterķuvexti ķ lķkamanum žannig aš sveppir fari aš blómstra. Žessi aukni sveppavöxtur į sér einkum staš ķ meltingarvegi og fęšingarvegi og hann leišir aš lokum til žess aš lķkaminn fer aš mynda mótefni gegn sveppunum. Mótefnamyndunin leišir smįm saman til eins konar ofnęmis eša óžols sem veikir ónęmiskerfiš og er undirrót alls kyns sjśkdóma og kvilla."
Sumt af žessu er žekkt og višurkennt, en annaš, einkum žaš sķšasttalda, er ósannaš og veršur einnig aš teljast ósennilegt. Žeir sem ašhyllast žessa kenningu telja sveppasżkingar undirrót sjśkdóma eins og alnęmis, sóra (psoriasis), fyrirtķšaspennu, blęšandi žarmabólgu, žunglyndis, męnusiggs (MS), lįgs blóšsykurs, įfengissżki, sķžreytu, meltingartruflana, ofnęmis og fjölda annarra. Žetta er langur listi og segja mį aš varla sé til sį kvilli sem einhver hefur ekki viljaš tengja sveppasżkingum. Lękningin į aš vera fólgin ķ žvķ aš taka sveppalyf og neyta fęšu sem hindrar vöxt sveppanna. Foršast į fęšutegundir eins og sykur, ferska įvexti, įvaxtasafa, žurrkaša įvexti, įfengi, ost, edik, brauš og kökur, sojasósur, hnetur, sveppi o.fl. Vandašar rannsóknir į įrangri svona mešferšar eru mjög af skornum skammti og mešan svo er hljóta flestir aš efast. Žęr rannsóknir sem geršar hafa veriš eru margar hverjar illa skipulagšar og nišurstöšurnar hafa žvķ ekki fengist birtar ķ vöndušum tķmaritum. Oft er erfitt eša ógerlegt aš draga įlyktanir af nišurstöšum slķkra rannsókna. Sem dęmi mį nefna aš til eru rannsóknir sem sżna aš sjśklingar meš blęšandi žarmabólgur eru oftar meš mótefni ķ blóši gegn braušgeri en višmišunarhópur. Žetta gęti veriš vķsbending um aš braušger sé orsakažįttur ķ blęšandi žarmabólgu en žaš gęti allt eins veriš žannig til komiš aš vegna slķmhśšarskemmda séu sjśklingar meš blęšandi žarmabólgu viškvęmir fyrir braušgeri og myndi žess vegna mótefni fyrir žvķ oftar en heilbrigšir.

 

Heilsufar - hvaš er ešlilegt?

Spurning: Nżlega fór ég ķ tékkun śt af blóšžrżstingi, blóšfitu og žess hįttar. Ég var ekki nógu dugleg aš spyrja hvaš allt žetta žżddi og hvort öll sżninvęru of hį eša ešlileg. Žaš voru svo mikil lęti og bišröš en śtkoman varžessi:
Blóšžrżstingur 162/71. Pśls: 71. Žyngd: 69.7. Blóšfita: 5,0. BMI: 28. Hlutfall vefjafitu: 41. Blóšsykur: 5,8. Hvaš žżšir t.d. BMI eša vefjafita? Er žetta of hįtt eša ešlilegt? Ég er 70 įra og 158 cm į hęš.

Svar: Žaš er į vissan hįtt dapurlegt og merki um brotalöm ķ heilbrigšiskerfinu aš sjśklingur skuli žurfa aš leita svara hjį dagblaši viš atrišum sem hefši įtt aš śtskżra ķ ró og nęši į lęknastofunni. Ég skal reyna aš śtskżra žetta liš fyrir liš. Blóšžrżstingur er męldur ķ mm kvikasilfurs (mmHg) og gefinn upp sem tvö gildi žaš hęrra og žaš lęgra. Hęrra gildiš sżnir žrżstinginn ķ slagęšum eins og hann veršur hęstur žegar hjartaš dregst saman og lęgra gildiš sżnir lęgsta žrżstinginn ķ slagęšunum į milli samdrįtta ķ hjartanu. Viš hvern samdrįtt ķ hjartanu sveiflast blóšžrżstingurinn žvķ į milli žessara gilda. Nś er tališ ęskilegt aš hęrra gildiš sé undir 140 og lęgra gildiš undir 90. Ef blóšžrżstingurinn er yfir žessum mörkum, 140/90, er viškomandi meš of hįan blóšžrżsting eša hįžrżsting. Žetta žarf aš stašfesta meš nokkrum męlingum vegna žess aš blóšžrżstingurinn sveiflast dįlķtiš yfir daginn og frį einum degi til annars. Bréfritari ętti viš tękifęri aš lįta endurtaka blóšžrżstingsmęlinguna vegna žess aš hśn er nokkuš hį. Pśls segir til um fjölda hjartslįtta į mķnśtu og 71 er fullkomlega ešlilegt.
Śt frį hęš og žyngd er reiknaš lķkamsžyngdarhlutfall eša BMI (Body Mass Index). Žetta er žyngdin ķ kg deilt meš hęš ķ metrum ķ öšru veldi. Žinn BMI er žannig 69,7/(1,58*1,58) sem gerir 28. Fariš er aš nota BMI sem męlikvarša į hvaša lķkamsžyngd sé ęskileg og er talaš um ofžyngd ef BMI er yfir 25 og offitu ef BMI er yfir 30. Til aš komast undir ofžyngdarmörkin (BMI=25) žyrfti bréfritari aš léttast um 8 kg (ķ 62 kg) og telst žaš ęskilegt.
Meš blóšfitu er venjulega įtt viš kólesteról sem er sś blóšfita sem skiptir mestu mįli. Kólesteról skiptist ķ nokkra flokka sem hafa ólķka žżšingu fyrir heilsufar og skipta žar mestu mįli LDL-kólesteról sem stušlar aš ęšakölkun og HDL-kólesteról sem er ęšaverndandi. Stundum eru žessir flokkar męldir hver fyrir sig en algengast er aš męlt sé heildarkólesteról eša blóšfita. Ęskilegt er aš blóšfita sé lęgri en 5,2 mmól/l og bréfritari er žvķ vel innan žeirra marka.
Hlutfall vefjafitu er einfaldlega hve fitan er mörg prósent af lķkamsžyngdinni. Žetta hlutfall hękkar oftast meš aldrinum og hjį konum hękkar žaš aš mešaltali śr 25% hjį ungum konum ķ 40% hjį öldrušum. Bréfritari męldist meš 41 sem er žannig ašeins ķ hęrri kantinum.
Blóšsykursmęling aš morgni (fastandi) er notuš sem vķsbending um sykursżki. Ef blóšsykurinn er hįr bendir žaš til žess aš viškomandi sé meš sykursżki. Oft er mišaš viš aš blóšsykur aš morgni eigi aš vera lęgri en 6,1 mmól/l. Bréfritari męlist meš 5,8 sem er innan ešlilegra marka.

 

Er vatnsdrykkja holl?

Spurning: Hvaša įhrif hefur vatnsdrykkja į lķkama og heilsu? Af mikilli vatnsdrykkju verš ég oft žanin og į mig sest bjśgur er žetta stašreynd og hvaš er žį til rįša?

Svar: Hęgt er aš verša uppžembdur af mikilli vatnsdrykkju en ef allt er ešlilegt fęr mašur ekki bjśg af henni. Bjśgur veršur viš žaš aš vökvi safnast fyrir ķ lķkamanum og sest ķ vefina, t.d. į ökkla. Algengar įstęšur fyrir bjśgi eru hjartabilun, mešganga, nżrnasjśkdómar, blóštappi og einnig geta sum lyf valdiš bjśgi. Žeir sem fį bjśg ęttu aš leita lęknis til aš fį sjśkdómsgreiningu og višeigandi rįšleggingar eša mešferš.
Um 60% af lķkamsžyngd heilbrigšra einstaklinga er vatn. Žetta hlutfall er heldur lęgra hjį konum en körlum og getur veriš enn lęgra hjį žeim sem eru feitir eša aldrašir. Um tveir žrišju af lķkamsvatninu er inni ķ frumum lķkamans (frumuvatn) en žrišjungur utan frumna (millifrumuvökvi). Mešalmašur er žvķ meš meira en 40 lķtra af vatni ķ lķkamanum. Dagleg vatnsneysla getur veriš mjög breytileg milli einstaklinga og frį degi til dags og įkvaršast aš mestu af vana, ašgangi aš vatni og žorsta. Venjulegur einstaklingur meš heilbrigš nżru žarf aš lįgmarki 400-500 ml af vatni į dag til aš skilja śt žau sölt og śrgangsefni sem lķkaminn žarf aš losa sig viš en ķ raun er žvagiš oft um 1000 ml į dag. Viš bruna nęringarefna myndast 200-300 ml af vatni į dag en į móti kemur aš 600-800 ml tapast į dag meš śtöndunarlofti og svita. Žegar upp er stašiš žurfum viš 2-3 lķtra af vatni į dag (ķ mat og drykk) til aš bęta lķkamanum upp vökvatap og gera nżrunum kleyft aš losa lķkamann viš sölt og śrgangsefni. Vatnsdrykkja umfram žetta er eingöngu af hinu góša svo framarlega sem hśn fer ekki śt ķ algerar öfgar. Ef drukkiš er mjög mikiš magn af hreinu vatni (žaš getur žurft 10-20 lķtra eša meira į dag) fer svo aš lokum aš styrkur natrķums (ķ matarsalti) ķ blóšinu fer aš lękka. Lękkaš natrķum ķ blóši gefur einkenni eins og mįttleysi, rugl og krampa og ef lękkunin veršur nógu mikil leišir žaš til dauša. Vatnsžamb af žessari stęršargrįšu er m.a. žekkt viš vissa gešsjśkdóma og hjį žeim sem vinna erfišisvinnu ķ miklum hita, t.d. nįmumenn. Į sķšustu öld var algengt aš nįmumenn sem drukku hreint vatn viš žorsta uršu veikir og fengu krampa. Žegar fariš var aš lįta žį drekka veika saltblöndu ķ stašinn hvarf žetta vandamįl. Vatnseitrun er žvķ žekkt en gerist ašeins viš mjög öfgafullar ašstęšur.
Margt fólk drekkur of lķtiš af vatni og gildir žaš sérstaklega um gamalt fólk og žį sem žjįst af endurteknum nżrnasteinum. Vökvaskortur hjį gömlu fólki stušlar aš slappleika og hęgšatregšu sem er algengt og alvarlegt vandamįl mešal aldrašra. Fólk į öllum aldri ętti aš temja sér aš drekka nokkur glös af vatni į dag, žaš er heilsubętandi og gerir engum nema gott.

 

Hvaš er ešlilegur lķkamshiti?

Spurning: Getur žś sagt mér hvaš veldur žvķ aš sumir eru meš lķkamshita undir 37 grįšu hita (allt undir 36 grįšur). Er žetta algengt lķka hjį börnum? Hver er žį hiti hjį svona fólki og börnum ef žaš veikist? Er žį 37 grįšu hiti žaš sama og t.d. 38-39 grįšu hiti hjį öšrum?

Svar: Ešlilegur lķkamshiti, og žar af leišandi sótthiti, er nokkuš einstaklingsbundinn hjį börnum og fulloršnum. Fyrir rśmum 120 įrum gerši vķsindamašur aš nafni Wunderlich rannsókn į lķkamshita manna og komst aš žeirri nišurstöšu aš ešlilegur lķkamshiti vęri 37ŗ C. Žetta er žó ekki alveg svona einfalt žvķ ekki er sama hvar hitinn er męldur, hvenęr sólarhrings, hvenęr ķ tķšahring kvenna og žar aš auki er hann einstaklingsbundinn. Viš nįnari athugun hefur komiš ķ ljós aš hiti ķ munnholi heilbrigšra einstaklinga į aldrinum 18-40 įra er 36,8 ± 0,4ŗ C (mešaltal ± stašalfrįvik) sem žżšir aš rśmlega 95% žessara einstaklinga eru meš hita į bilinu 36,0 - 37,6ŗ C. Žessi hiti breytist žannig yfir sólarhringinn aš hann er ķ lįgmarki um kl. 6 aš morgni og ķ hįmarki um kl. 16-18. Hęsti hiti sem męlist ķ munnholi er 37,2ŗ C kl. 6 og 37,7ŗ C kl. 16 og hęrri hiti en žetta er venjulega skilgreint sem óešlilega hįr lķkamshiti eša sótthiti. Hiti męldur djśpt ķ endažarmi er venjulega 0,6ŗ C hęrri en hiti ķ munnholi. Sólarhringssveiflan ķ lķkamshita, milli morgunhita og sķšdegishita, er almennt talin vera um 0,5ŗ C en getur hjį sumum veriš allt aš 1ŗ C. Žessi munur į lķkamshita aš morgni og sķšdegi (kvöldi) helst oftast žó aš um sótthita sé aš ręša. Hjį konum er lķkamshitinn lįgur frį byrjun blęšinga og fram aš egglosi en žį hękkar hann nokkuš hratt (į 1-2 dögum) um u.ž.b. 0,5ŗ C og helst hįr fram aš nęstu blęšingum. Mestar lķkur eru į getnaši um žaš leyti sem lķkamshitinn er aš hękka. Żmislegt fleira getur haft įhrif į lķkamshitann og mį nefna sem dęmi stórar mįltķšir, žungun, hormónajafnvęgi og aldur.
Lķkamshitanum er stjórnaš af undirstśku heilans (hypothalamus). Varmi myndast einkum ķ lifur, beinagrindarvöšvum og hjartavöšva og hann tapast śt ķ gegnum hśšina. Viš ofkęlingu geta vöšvarnir aukiš varmamyndun meš stöšugri virkni sem lżsir sér meš hrolli og skjįlfta og viš ofhitnun eykst varmatap ķ hśš meš auknu blóšflęši (roši) og aukinni svitamyndun. Žetta er bżsna öflugt kerfi sem getur haldiš lķkamshitanum réttum viš erfišar ašstęšur, mikinn kulda og hita. Viš vissar ašstęšur, eins og t.d. sżkingar, veršur óešlileg hękkun į lķkamshita yfir žau gildi sem eru ešlileg fyrir viškomandi einstakling og nefnist žaš įstand sótthiti. Sótthiti er talinn vera hluti af varnarkerfi lķkamans gegn sżklum og getur drepiš eša hamiš vöxt sumra sżkla.
Žetta kann aš viršast flókiš svar viš einfaldri spurningu bréfritara en mįliš er nokkuš snśiš ef vel er aš gįš.