Skipulagšur frumudauši og öldrun

Allt frį ómunatķš hafa menn leitaš rįša til aš berjast gegn ellinni. Ķ textum sem eru um 4000 įra gamlir, og meš žvķ elsta sem hefur varšveist af ritušu mįli, er aš finna lżsingar į jurtum og lindum sem veita eilķfa ęsku. Allar götur sķšan hefur žetta žótt mjög eftirsóknarvert og alltaf hafa veriš į kreiki sögusagnir um töframešul sem lękna eša hęgja į öldrun. Ķ fornöld og į mišöldum er tališ aš mešalaldur fólks hafi veriš um 35 įr og mešalaldur fór ekki aš hękka aš marki ķ Evrópu fyrr en um mišja sķšustu öld. Žetta žżšir aš į ašeins 150 įrum hefur mešalaldur fólks meira en tvöfaldast og viš lifum ķ samfélagi sem veršur stöšugt eldra, ž.e. hlutfall aldrašra fer vaxandi.

Allir vita aš heilbrigt lķferni, hęfileg hreyfing og holl fęša stušlar aš langlķfi. En žetta krefst vissrar įreynslu og ekki eru allir tilbśnir aš leggja hana aš mörkum og enn sķšur aš neita sér um hluti sem kunna aš teljast til lķfsins lystisemda. Margir eru žvķ stöšugt aš leita einhverra töfralausna sem eiga aš veita žeim bęši góša heilsu og langlķfi. Žó svo aš margar töfralausnir séu ķ boši hefur ekkert fundist ennžį sem sannanlega lętur slķka drauma rętast. Eitt af žvķ sem margir binda vonir viš er sameindaerfšatęknin og tekist hefur aš lengja lķf žrįšorma og bananaflugna meš slķkri tękni. Sumt af žvķ sem veriš er aš rannsaka er oddhulsa litninganna (telomer) og skipulagšur frumudauši (apoptosis). Litningarnir geyma erfšastofnana eša genin og į endum žeirra er eins konar hulsa sem styttist viš hverja frumuskiptingu. Žegar oddhulsurnar eru bśnar, trosna endar litninganna og fruman deyr. Ķ nokkrum tegundum frumna, m.a. kynfrumum og krabbameinsfrumum, er ensżm (lķfefnahvati) sem byggir oddhulsurnar upp jafnóšum og žęr eyšast. Ķ gangi eru višamiklar rannsóknir į oddhulsum litninganna og beinast žęr rannsóknir einkum aš krabbameini en einnig nokkuš aš öldrun. Öldrun og krabbamein eru fyrirbęri sem tengjast į żmsa vegu og margar af žeim frumubreytingum sem verša viš öldrun auka hęttu į krabbameini. Annaš fyrirbęri sem tengist fósturžróun, öldrun og krabbameini er skipulagšur frumudauši (apoptosis). Žegar erfšaefni frumu hefur oršiš fyrir skemmdum eša ekki er lengur žörf fyrir frumuna, fer ķ gang fyrirfram skipulagt ferli sem endar meš žvķ aš fruman deyr og brotnar nišur ķ smįhluta sem sķšan er eytt af nęrliggjandi frumum. Žetta hefur veriš kallaš skipulagšur frumudauši (programmed cell death) vegna žess aš žaš er eitthvaš sem er fyrirfram skipulagt ķ lķfi hverrar frumu. Lengi hefur veriš vitaš aš skipulagšur frumudauši er mikilvęgur ķ fósturžróun. Žegar lķffęrin eru aš myndast, snemma į fósturskeiši, myndast oft allt of margar frumur af einhverri gerš og eitt af žvķ sem veršur aš gerast til aš lķffęriš taki į sig rétt form er skipulagšur frumudauši. Žegar lķkaminn hefur nįš fullri stęrš og žroska myndast jafnvęgi milli frumuskiptinga og frumudauša. Žetta jafnvęgi getur fariš śr skoršum og nś er vitaš aš ķ żmsum sjśkdómum hefur oršiš röskun vegna žess aš skipulagšur frumudauši gengur ekki ešlilega fyrir sig. Skipulagšur frumudauši gengur t.d. of hratt fyrir sig ķ żmsum hrörnunarsjśkdómum eins og sumum hjartasjśkdómum, Parkinsons og Alzheimers sjśkdómi. Viš žetta fękkar frumum og viškomandi vefur rżrnar og hrörnar. Į hinn bóginn gengur skipulagšur frumudauši of hęgt fyrir sig ķ mörgum illkynja sjśkdómum eins og ęxlisvexti og hvķtblęši. Ķ slķkum sjśkdómum skipta frumurnar sér išulega of hratt en žar aš auki vantar aš verulegu leyti skipulagšan frumudauša og ķ sameningu leišir žetta af sér hömlulausan vöxt. Žannig eiga truflanir į skipulögšum frumudauša žįtt ķ aš móta meinžróun hrörnunarsjśkdóma og krabbameins en er žar aš auki talin skipta miklu mįli fyrir hvers kyns öldrunarbreytingar. Žegar viš skiljum betur oddhulsur litninganna og skipulagšan frumudauša og į hvern hįtt žessum fyrirbęrum er stjórnaš, mį telja vķst aš viš sjįum nżja möguleika til aš koma ķ veg fyrir og lękna hrörnunarsjśkdóma, krabbamein, żmsa ašra sjśkdóma og jafnvel aš einhverju leyti öldrunina sjįlfa.


© Magnśs Jóhannsson 1997