LŠknisfrŠ­irannsˇknir

Er ekki sama hvernig klÝniskar rannsˇknir eru skipulag­ar og framkvŠmdar?

Margir sj˙klingar hafa upplifa­ ■a­ a­ vera bo­in ■ßtttaka Ý rannsˇkn ß nřju lyfi e­a annarri lŠknisme­fer­ og einnig taka heilbrig­ir einstaklingar oft ■ßtt Ý slÝkum rannsˇknum. Auk ■ess hafa margir teki­ ■ßtt Ý rannsˇkn Hjartaverndar e­a ÷­rum slÝkum rannsˇknum. En ˙t ß hva­ ganga ■essar rannsˇknir, hver er tilgangurinn, hvernig eru ■Šr skipulag­ar og hefur skipulag og framkvŠmd slÝkra rannsˇkna breyst ß undanf÷rnum ßrum?

Oft er sagt a­ lŠknisfrŠ­i sÚ bŠ­i vÝsindi og list. LŠknislistin felst m.a. Ý ■vÝ a­ hafa nŠmt auga fyrir m÷rgum hli­um mannlÝfsins og ■annig vi­mˇt a­ sj˙klingnum lÝ­i betur hvort sem miki­ e­a lÝti­ hafi veri­ gert til a­ lŠkna hann. LŠknisfrŠ­in byggir einnig ß vÝsindalegum grunni sem skiptist Ý grunnrannsˇknir og klÝniskar rannsˇknir. KlÝniskar rannsˇknir eru rannsˇknir ß fˇlki, sj˙ku og heilbrig­u, og takmarkast ■essi umfj÷llum um ■Šr.

Tilgangur klÝniskra rannsˇkna er annars vegar a­ skilja betur e­li og orsakir sj˙kdˇma og hins vegar a­ afla upplřsinga um hugsanlegt gagn af einhverri me­fer­, lyfi, skur­a­ger­ e­a annars konar me­fer­. Ůetta er allt samtvinna­ ■vÝ a­ aukinn skilningur ß ors÷kum og e­li sj˙kdˇms opnar venjulega fyrr e­a sÝ­ar ß­ur ˇ■ekkta m÷guleika ß forv÷rnum e­a me­fer­. Rannsˇknir eins og ■Šr sem t.d. eru unnar ß vegum Hjartaverndar og KrabbameinsfÚlagsins beinast einkum a­ ■vÝ a­ auka skilning ß orsaka■ßttum me­ forvarnir Ý huga. Hjß Hßskˇla ═slands eru unnar rannsˇknir sem a­ hluta eru grunnrannsˇknir, en ■ar eru einnig unnar řmis konar klÝniskar rannsˇknir. Hjß ═slenskri erf­agreiningu er leita­ a­ sj˙kdˇmsvaldandi erf­astofnum en ■ß ■ekkingu ver­ur sÝ­an hŠgt a­ nota til forvarna og lŠkninga. Ůessi verkaskipting er ■ˇ engan veginn svona einf÷ld ■vÝ a­ allt flÚttast ■etta saman og ■eir a­ilar sem hafa veri­ nefndir vinna saman a­ řmsum verkefnum.

Skipulag klÝniskra rannsˇkna byggir a­ nokkru ß aldag÷mlum grunni en hefur veri­ a­ breytast miki­ ß undanf÷rnum ßratugum. N˙ gera menn sÚr gl÷gga grein fyrir ■vÝ a­ vŠntingar vÝsindamanna og ■ßtttakenda geta haft ßhrif ß ni­urst÷­ur rannsˇknar og ■ess vegna hafa veri­ ■rˇa­ar a­fer­ir sem koma Ý veg fyrir e­a draga ˙r slÝkum ßhrifum. Ůessar a­fer­ir byggjast ß slembir÷­un (handahˇfskennd r÷­un) og blindun. Slembir÷­un fer ■annig fram a­ ■ßtttakendur Ý rannsˇkninni fß t.d. anna­hvort lyf A e­a B eftir lista sem ˙tb˙inn er fyrir rannsˇknina og er ger­ur ■annig a­ hrein hending rŠ­ur r÷­inni. Rannsˇkn getur veri­ opin, einblind e­a tvÝblind. ═ opinni rannsˇkn vita bŠ­i ■ßtttakendur og stjˇrnendur hva­a me­fer­ hver og einn fŠr. ═ tvÝblindri rannsˇkn vita hvorki ■ßtttakendur nÚ stjˇrnendur hva­a me­fer­ hver og einn fŠr en upplřsingar ■ar um eru geymdar hjß ■ri­ja a­ila og ekki nota­ar fyrr en vi­ ˙rvinnslu ß ni­urst÷­um rannsˇknarinnar. ═ einblindri rannsˇkn er annar hvor a­ilinn ˇvitandi um me­fer­ina.

Si­frŠ­i er mikilvŠgur ■ßttur Ý ÷llum rannsˇknum ß fˇlki og hafa um ■a­ veri­ ger­ar al■jˇ­legar sam■ykktir sem eiga a­ tryggja rÚtt sj˙klinga og annarra ■ßtttakenda; ■ekktust ■essara sam■ykkta er kennd vi­ Helsinki. SÚrstaklega erfi­ si­frŠ­ileg vandamßl tengjast vissum hˇpum sj˙klinga sem eiga erfitt me­ a­ gera sÚr grein fyrir rannsˇkninni og hugsanlegum hŠttum sem tengjast henni en ■ar mß nefna sem dŠmi b÷rn og ge­sj˙klinga. Oft er tala­ um upplřst sam■ykki (ß ensku informed consent) en ■a­ er sam■ykki einstaklings a­ taka ■ßtt Ý rannsˇkn eftir a­ hann hefur veri­ upplřstur um rannsˇknina og e­li hennar. ═ al■jˇ­legum reglum um klÝniskar rannsˇknir eru reyndar nßkvŠmlega talin upp ÷ll ■au atri­i sem ß a­ upplřsa ■ßtttakendur um til a­ hŠgt sÚ a­ tala um upplřst sam■ykki.

Fj÷l■jˇ­legar reglur um skipulag og framkvŠmd klÝniskra rannsˇkna hafa einnig veri­ Ý gildi Ý nokkur ßr. Ůetta eru mj÷g Ýtarlegar reglur um nßnast allt sem var­ar skipulag, framkvŠmd og ˙rvinnslu klÝniskra rannsˇkna. Til a­ hŠgt sÚ a­ framkvŠma klÝniskar rannsˇknir ß ═slandi ■arf sam■ykki opinberra a­ila og nefnda og mß ■ar helst nefna si­anefnd vi­komandi sj˙krastofnunar, Lyfjanefnd rÝkisins og T÷lvunefnd.

Fram■rˇun lŠknavÝsinda byggist ß rannsˇknum, bŠ­i grunnrannsˇknum og klÝniskum rannsˇknum. ┴n slÝkra rannsˇkna ver­a engar framfarir og komi­ hefur Ý ljˇs a­ rannsˇknir sem eru skipulag­ar og framkvŠmdar Ý samrŠmi vi­ ■Šr reglur sem lřst hefur veri­ stuttlega gefa mun ÷ruggari ni­urst÷­ur en annars vŠri.

Magn˙s Jˇhannsson 1999