Sótthiti

Hvaša skilaboš er sótthiti aš senda okkur?

Lķkamshitann mį męla meš żmsum ašferšum en algengast er aš hann sé męldur meš męli sem stungiš er ķ munn eša endažarm. Almennt er tališ aš męling ķ endažarmi sé öruggust en ašrar ašferšir eru oft handhęgari og žęgilegri einkum žegar börn eiga ķ hlut. Til eru t.d. handhęgir strimlar sem leggja mį į enni sjśklingsins og gefa žeir upplżsingar um lķkamshita sem ekki eru sérlega nįkvęmar en geta oft dugaš. Ef lķkamshitinn er męldur ķ munni heilbrigšra einstaklinga, fyrri hluta dags, er hann aš mešaltali 36,7° C. Ekki hafa allir nįkvęmlega sama hita en hjį meira en 95% einstaklinga er hann į bilinu 36,0 til 37,4°. Ešlilegur hiti ķ endažarmi eša leggöngum er 0,5° hęrri en ķ munni. Ešlilegt er aš lķkamshitinn breytist yfir sólarhringinn og er hann aš öšru jöfnu lęgstur aš morgni en hęstur sķšdegis og getur žessi sveifla numiš 1° C. Hjį konum hękkar lķkamshitinn lķtillega eftir egglos og einnig į fyrsta hluta mešgöngu.

Lķkamshitinn įkvaršast af tvennu, myndun varma vegna bruna ķ öllum frumum lķkamans og hitatapi um hśš og lungu. Stöšvar ķ heilanum stjórna hitanum og geta žęr sent boš um aukna varmamyndun og žęr stjórna einnig svitamyndun og blóšflęši til hśšar en meš žessu er lķkamshitinn fķnstilltur. Efni sem sum hvķt blóškorn gefa frį sér viš įkvešiš įreyti geta haft žau įhrif į žessar heilastöšvar aš lķkamshitinn stillist į hęrra hitastig og žannig fęst žaš įstand sem viš köllum sótthita. Til aš lķkamshitinn hękki, žarf aš koma til aukin varmamyndun, oftast meš skjįlfta, eša minnkaš blóšflęši til hśšar og minnkuš svitamyndun. Ešlilegasta ašferšin til aš lękka sótthita er žvķ aš kęla hśšina og žaš sama gerist reyndar žegar gefin eru hitalękkandi lyf vegna žess aš žau lękka sótthita meš žvķ aš auka svitamyndun og blóšflęši til hśšar. Af öllu žessu mį sjį aš sótthiti er ekki sjśkdómur heldur sjśkdómseinkenni. Segja mį aš sótthiti žjóni tvenns konar tilgangi, annars vegar er hann skilaboš um žaš aš eitthvaš sé aš (į sama hįtt og verkir) og hins vegar heftir sótthiti vöxt sumra sżkla og hjįlpar žannig til viš aš vinna bug į žeim. Ef hitinn fer upp ķ 41-42° eša žar yfir, getur hann valdiš varanlegum heilaskemmdum eša jafnvel dauša, en slķkt er mjög sjaldgęft. Žaš er vel žekkt aš börn rjśka oft upp ķ hįan hita af litlu tilefni eins og t.d. venjulegu kvefi og almennt er frekar lķtiš samband milli žess hve hitinn er hįr og hve alvarleg veikindin eru. Nżfędd börn og aldrašir geta t.d. veriš meš alvarlega sżkingu įn žess aš hafa teljandi sótthita. Algengustu įstęšur fyrir sótthita eru sżkingar af völdum bakterķa eša annarra sżkla (veira, sveppa, frumdżra), sjįlfsofnęmissjśkdómar eins og t.d. żmsir gigtsjśkdómar, sjśkdómar eša skemmdir ķ mištaugakerfi, żmsir illkynja sjśkdómar eins og t.d. ristilkrabbamein eša hvķtblęši, hjartasjśkdómar eins og hjartadrep, żmsir bólgusjśkdómar ķ meltingarfęrum, innkirtlasjśkdómar eins og t.d. ofstarfsemi skjaldkirtils og fleira mętti telja.

Stundum hefur fólk sótthita įn žess aš višunandi skżring sé fyrir hendi, stundum nefnt sótthiti af óžekktum įstęšum. Til hagręšis er stundum reynt aš skilgreina žetta og ein skilgreiningin er į žį leiš aš hiti af óžekktum įstęšum sé žaš žegar viškomandi einstaklingur hefur haft hita yfir 38,3° ķ meira en žrjįr vikur og eftir rannsóknir ķ viku hafi ekki fundist skżring į sótthitanum. Eins og sést af upptalningunni hér aš ofan eru įstęšur fyrir sótthita fjölmargar og žvķ er ekki skrżtiš žó aš stundum taki nokkurn tķma aš finna višeigandi skżringu. Ķ langflestum tilvikum finnst einhver skżring aš lokum og hjį fulloršnum er um aš ręša sżkingu ķ 30-40% tilvika, illkynja sjśkdóm ķ 20-35% tilvika og sjįlfsofnęmissjśkdóm ķ 10-20% tilvika. Einstaka sinnum hverfur sótthitinn af sjįlfu sér įn žess aš nokkur skżring finnist.

1996