Magns Jhannsson lknir - almenningsfrsla        <til baka>

H

Pistlar:

- Barnaexem 

Spurningar og svr:

- blstur varir
- blstur
- Barnaexem  
- Blettaskalli 
- Brothttar neglur  
- Fituxli 
- Hrkr
- Hrufttar neglur
- Hrukkur
- Hflr 
- Hsepar
- Litbrigaofsakli 
- Rsroi
- Slbruni
- Slarexem
- Sri (psoriasis)  
- Svitnun (flsviti) 
- tbrot  
- aslit 

 

 

blstur varir

Spurning: Af og til f g blstur kringum varirnar og hefur etta gerst seinni t. Venjulegur varasalvi dugar skammt og g hef reynt bur sem heitir Zovirax, me takmrkuum rangri. Af hverju stafar etta og er eitthva til ra?

Svar: blstur er veirusking af vldum svokallara herpesveira (herpes simplex). a giska annar hver einstaklingur er smitaur af essum veirum, flestir smitast sku en flk getur smitast hvenr sem er vinnar. egar eitthva svi hefur smitast, losnar vikomandi aldrei vi veirurnar, lengst af eru r dvala en vi vissar astur blossar skingin upp og vikomandi fr blstur ea frunsur. Vessinn sem kemur r frunsunum upphafi skingar inniheldur veirur og getur smita, hvort sem er annan sta sama einstaklingi ea annan einstakling. a er v mikilvgt a sna var og hreinlti egar sjkdmurinn er essu stigi. Algengast er a skingin s vrum ea umhverfis r en hn getur veri nnast hvar sem er. Arir algengir stair eru munnhol, augu og kynfri. Einstaka sinnum geta herpesveirur valdi alvarlegum og jafnvel lfshttulegum skingum og er einkum um a ra nbura ea sjklinga me blt nmiskerfi. Eins og ur var sagt liggja veirurnar lengst af dvala en vi vissar astur blossar skingin upp. Yfirleitt er ekki vita hva setur etta af sta en stundum er a slarljs ea anna tfjlubltt ljs, rum tilvikum kemur blstur kjlfar kvefs, flensu ea annarra skingar og einnig getur tivera kldu veri ea streita sett af sta blstur. Oft byrjar etta me kla ea firingi einn slarhring ea svo, san koma blrur sem springa, hrur og etta tekur gjarnan 1-2 vikur. Best er a blrur og sr fi a orna og v ekki a hylja au me neinu. Varasalvi hindrar ornun og getur gert illt verra, zinkpasta (Zinkox Delta) er betra vegna ess a a urrkar hina. Zovirax krem (einnig krem sem heita Zovir og Veban; innihalda ll virka efni acklvr) gerir takmarka gagn nema a s bori svi upphafi skingar; egar myndast hafa blrur gerir a lti gagn. egar um miklar ea alvarlegar skingar er a ra eru urnefnd lyf gefin tfluformi ea .

 

blstur

Spurning: Vegna greinar um blstur vrum lkningattinum nlega hj g eftir v a lknirinn nefndi ekki lyfi colodium, sem hefur reynst mr vel gegnum rin. etta er ykkfljtandi vkvi og egar maur ber hann varirnar rstir hann blstrinum inn og myndar eins konar „plasthimnu" og blsturinn hjanar niur. g er 73 ra gamall og hef nota etta me gum rangri san g var ungur maur.

Svar: Efni kolldon ea kolldum (collodion ensku) er upplausn af ntursellulsa, ru nafni sprengibamull, blndu af alkohli og eter. egar essi ykkfljtandi vkvi er borinn hina, gufa leysiefnin upp og eftir verur seig himna. a etta efni hafi greinilega gagnast fyrirspyrjanda vel, mli g ekki me notkun ess vegna ess a a hindrar a blsturinn orni. etta efni flokkast n undir relt lyf. A lyf s relt arf ekki a a a a s me llu gagnslaust en oftast eru komin marka nrri lyf sem verka betur ea hafa minna af aukaverkunum. Kolldon var nota vi blstrum og vrtum en illa hefur gengi a sna fram gagnsemi efnisins vi essum kvillum og ess vegna eru nnast allir httir a nota a. fyrri umfjllun um blstur var nefnt zinkpasta, sem flestum tilvikum er tali hafa betri verkun en kolldon.
ess m einnig geta a fyrstu ratugum ljsmyndatkninnar var etta efni nota mjg miki til a ba til ljsnma filmu glerpltu.

 

 

Barnaexem

2. Spurning: Hvenr m bast vi v a barnaexem fari a minnka og er lagi a nota sterakrem a hverjum degi mrg r?

Svar: Barnaexem eru rauir flekkir sem oftast eru stasettir kinnum og enni, stundum einnig eyrum og hlsi en sjaldnar annars staar lkamanum. Hin er oftast urr og getur fylgt essu kli, stundum mikill. Einstaka sinnum er hgt a finna eitthva sem ertir og veldur tbrotunum, a getur veri fa, ft, vottaefni, barnapur ea eitthva anna. Brnin ola yfirleitt best a vera bmullarftum og ekki tti a baa au oftar en nausyn krefur. Oft er gott a hafa huga a tbrotin opna hina og gera hana vikvma fyrir skingum af vldum baktera, veira (t.d. frunsum) og sveppa. Barnaexem hverfur oftast aldrinum 3-5 ra en einstaka sinnum varir a lengur. Sterakremum er skipt fjra flokka eftir styrkleika steranna sem au innihalda. Mildustu kremin innihalda sterann hdrkortisn (af styrkleikaflokki I) og eru litlum brnum yfirleitt ekki gefnir sterkari sterar. a getur veri varasamt a nota sterakrem daglega, mnuum saman, einkum handa brnum. Httan sem essu felst er tvenns konar, annars vegar geta ori skemmdir hinni, hn ynnist og ar vaxa t hana sem er srlega slmt andliti. Hins vegar geta sterarnir borist t bli og valdi almennum einkennum lkamanum, m.a. getur dregi r hormnaframleislu nrnahettum.

 

Brothttar neglur

Spurning: Er nglum httara vi a brotna ef of miki klesterl er blinu og ef svo er, hva er til ra?

Svar: Engar ruggar heimildir eru fyrir v a htt klesterl bli valdi brothttum nglum. Htt klesterl getur hins vegar tt tt a trufla blfli hrum og getur annig trufla naglvxtinn. Htt klesterl eykur httu hjarta- og asjkdmum og oft er sta til a halda v niri me rttu matari og lyfjum. Brothttar ea aflagaar neglur eru oft arfgengar en stur fyrir slku geta einnig veri sjkdmar ea ytri stur. Af ytri stum m nefna a miki sull vatni, vottaefnum, lt ea lfrnum leysiefnum getur skemmt neglurnar. Sama gildir um msar skingar, einkum sveppaskingar, nglum ea naglbei. Naglalakk og naglaherir getur skemmt neglurnar, t.d. ef vikomandi hefur ofnmi fyrir efnunum og hfleg naglapssun ynnir neglurnar og gerir r brothttar. msir sjkdmar geta valdi brothttum og aflguum nglum og m ar nefna srasis, blettaskalla, msa lungnasjkdma, blleysi vegna jrnskorts, skjaldkirtilssjkdma og fleira.

 

 

Hrkr

Spurning: ar sem hr mitt er fari a ynnast dlti var mr bent a hgt vri a kaupa svokallaan HRKR lyfjaverslunum, sem inniheldur valin btiefni fyrir hri. Hvaa btiefni eru etta og hefur etta eitthva a segja hva varar hrvxtinn raun og veru? Er htt a bta essari btiefnatku ofan nnur vtamn, sem g tek reglulega inn?

Svar: Hri ynnist ekki vegna ess a a vanti einhver vtamn ea btiefni nema um s a ra alvarlegan og langvarandi skort. ess vegna er ekki vi v a bast a hrkrar rvi hrvxtinn en eir geta hugsanlega gert hri fallegra. lyfjabum og var fst aragri af btiefnablndum sem eiga a bta og styrkja hri. Oftast er um a ra eitthva sem a taka inn en einnig fst vrur sem a bera hri. eir hrkrar sem g hef skoa innihalda vtamn og steinefni svipuu magni og hlutfllum og hverjar arar vtamn- og steinefnablndur sem hr eru markai. Eini berandi munurinn liggur merkingunni, sumt a vera almennt btandi og styrkjandi en anna er srstaklega tla fyrir hr og neglur. Ef flk vill taka vtamn og steinefni til a tryggja a a bi ekki vi skort slkra efna er sjlfsagt a gera a, en hflegu magni. Til er talsverur fjldi fjlvtamna me steinefnum og er best a velja eina tegund og taka hana samkvmt rleggingum umbum. Rtt er a bera saman veri nokkrum tegundum, etta eru yfirleitt drar vrur.

Hrufttar neglur

Spurning: Er a merki um einhvern sjkdm, ea skort vtamnum, egar neglurnar vera jafnar, t.d. eins og mnu tilfelli ar sem eru lrttar hrufur nglunum?

Svar: msir sjkdmar geta valdi tlitsbreytingum nglum, bi litabreytingum og margs konar aflgun. ar getur veri um a ra sjkdma lungum, lifur, nrum ea annars staar. Algengast er sennilega a um s a ra hsjkdma sem m.a. leggjast neglurnar ea sveppaskingar nglum. Sveppaskingar eru talsvert algengar og valda gjarnan slttum nglum sem jafnframt eru gular ea hvtleitar og eru slkar neglur oft kallaar kartneglur. Sveppasking er venjulega takmrku vi eina ea tvr neglur, a.m.k. byrjun, og slkar skingar eru mun algengari tnglum en fingurnglum. Hrufttar ea holttar neglur fylgja oft sra (psoriasis), blettaskalla og fleiri langvinnum hsjkdmum. Jrnskortur getur valdi tlitsbreytingum nglum en ekkert bendir til ess a vtamnskortur geri slkt. Ekki m gleyma v a a er fullkomlega elilegt a neglurnar veri hrjfari me aldrinum. Margar af eim naglabreytingum sem hr hefur veri lst eru srkennilegar og einkennandi fyrir vissan sjkdm annig a hafi flk hyggjur af naglabreytingum er sjlfsagt a fara til lknis og lta athuga mli. Takist a lkna sjkdminn ea bta upp skortinn m gera r fyrir a breytingar nglum lagist ea hverfi.

 

 

Hflr

Spurning: Er einhver mguleiki a n tattveringu af hinni? Ef svo er hvernig er a gert, hvar er a gert og er a drt?

Svar: a er bara til eitt gott r vi hflri ea tattveringu, a lta aldrei setja svoleiis sig. Mjg margir af eim sem lta hflra sig sj eftir v fyrr ea sar og gildir a srstaklega um ungar konur sem stundum gera au mistk a lta hflra sig berandi stum, jafnvel andliti. Hflr byggist v a litarefnum er sprauta inn hina ar sem au sitja a sem eftir er vinnar. Ekki er til nein g afer til ess a fjarlgja hflr og alltaf kemur r eftir slka ager. Ef hflri er lti er mguleiki a skera allt stykki burt og sauma barmana saman. Ef etta er ekki mgulegt vegna strar ea stasetningar hflrsins er um nokkrar aferir a ra en r skilja allar eftir sig r sem lkist ri eftir brunasr. Stundum er heppilegast a beita hhefli og skafa hina niur ar til litarefnin hafa veri fjarlg. a njasta er a beita leysigeislum en eirri tkni hefur fleygt fram undanfrnum rum. Veri er a ra mis konar leysitki me mismunandi bylgjulengd sem hita og brenna vefi mismunandi dpi hinni. Menn hafa t.d. n undraverum rangri a fjarlgja valbr me srstakri tegund leysigeisla. Hflr er hgt a fjarlgja me slkri tkni en hn skilur einnig eftir sig r. Best er a sna sr til ltalknis, en nokkrir lknar me essa srgrein eru starfandi hr landi. Ltalknirinn getur sagt til um hvernig heppilegast s a fjarlgja hflri og hva slk ager muni kosta. Rtt er a taka fram a sjkratryggingakerfi tekur ekki tt a greia kostna vi agerir sem eru einungis til fegrunar en hafa ekki lkningalega ingu.

 

Hsepar

Spurning: Hr skrifar kona sem komin er htt sextugt. Upp r fimmtugu fr g a f litla hsepa hr og ar hlsinn, niur bringuna og t axlir. a angrar mig a hafa essa litlu spena og finnst g urfi a vera sfellt ftum sem n upp undir hku. Hva er etta og hva er til ra?

Svar: Um er a ra hsepa (skin tags ensku) sem eru algengir flki eftir mijan aldur. Hsepar eru tvxtur r hinni og eru algerlega meinlausir. eir hafa oftast sama lit og hin en geta veri dekkri ea ljsari. Algengasta stasetning er andlit, hls, bringa, handarkrikar, nrar og augnlok, en eir geta veri nnast hvar sem er. Ekki er vita um orsakir hsepa en eir eru ttgengir. Yfirleitt er ekki sta til a fjarlgja svona hsepa nema eir valdi gindum vegna ertingar af fatnai ea a eir su til lta. Einfalt og httulaust er a fjarlgja hsepa og eir hanga iulega mjum stilk sem gerir brottnm enn einfaldara. Oft er einfaldlega hgt a klippa sepana af me beittum skrum og stva blingu me rstingi ea efnum sem borin eru sri. Einnig er hgt a brenna sundur stilkinn. Og enn ein afer er a frysta hsepana sem visna upp og detta af eftir nokkra daga. Flk alls ekki a fikta vi a gera etta sjlft heldur leita lknis. Ekki er teljandi htta a f aftur hsepa sama sta og sepi hefur veri fjarlgur en bast m vi a nir myndist annars staar og engin afer er ekkt til a hindra slkt.

 

 

Litbrigaofsakli

Spurning: Kona hringdi og vildi f upplsingar um sjkdm sem hn kallai „urticaria pigmentosa". Hn vildi f a vita hvort til vri nafn yfir hann slensku. Hn sagist hafa leita til lkna hr heima en fir virtust hafa huga ea ekkingu essum sjkdmi. Hn sagi a hann virkai eins og ofnmi og losai um mastfrumur lkamanum. Einkennin vru aallega au a a kmu dkkir blettir hina. Hn biur lkninn jafnframt um a benda sr lkni sem kann skil essum sjkdmi.

Svar: Urticaria pigmentosa hefur veri kalla litbrigaofsakli slensku. etta er sjaldgfur sjkdmur hj brnum og fullornum sem lsir sr me tbrotum, oftast hlsi, handleggjum, ftleggjum ea bk. tbrotin eru raubrnleitir blettir sem hlaupa upp ef eir eru nuddair ea klrair. Stundum myndast blrur blettunum og venjulega kljar miki. Blettirnir innihalda miki magn af srstakri tegund frumna sem heita mastfrumur en ef r vera fyrir einhvers konar ertingu losnar r eim efni sem heitir histamn. Histamn veldur totum, roa og kla. Ekki er vita hvers vegna mastfrumur safnast bletti hinni hj eim sem hafa ennan sjkdm ea kvilla. egar brn f sjkdminn fyrir 5 ra aldur lknast hann oftast af sjlfu sr vi kynroska ea snemma fullorinsrum. eir sem f sjkdminn eftir 5 ra aldur losna fstir nokkurn tma vi hann. Engin g lkning er til en venjulega er hgt er a halda einkennum skefjum me v a forast vissa hluti og taka lyf. a sem ber a forast eru lyf eins og aspirn (Magnl o.fl.), kdein, morfnlyf og einnig ber a forast fengi, heit b og a nudda hina eftir ba. Til eru nokkrar gerir lyfja sem draga r gindunum og m ar fyrst nefna andhistamnlyf. Hsjkdmalknar kunna g skil essum sjkdmi.

 

Hrukkur

Spurning: Mig langar a vita hvort hgt s a sltta hrukkur fyrir ofan efri vrina, og ef svo er, hvar a s gert og hva kosta slkar agerir?

Svar: Hrukkur andliti er alltaf hgt a laga a.m.k. a vissu marki en slkar agerir eru ekki httulausar og skilja alltaf eftir sig einhver r. Einkum koma rjr aferir til greina, leysigeislamefer, hslpun ea bruni me sru. Leysigeislar valda annars stigs bruna og skilja alltaf eftir sig einhverja rmyndun. essi tkni er mikilli run og stugt eru a koma fram njungar og endurbtur. Hslpun kemur einnig til greina en einnig er htt vi a hn skilji eftir sig r. Hgt er a nota mis konar srur, m.a. vaxtasrur, til a mkja og jafnvel leysa upp hina og undirlag hennar. Ef vel tekst til getur slk srumefer sltta hrukkur en hn getur einnig valdi alvarlegum hskemmdum og verur a fara mjg varlega me slk efni. Alltaf er talsvert auglst af efnum og aferum til a sltta hrukkur en best er a taka v me gagnrni og tra ekki llu sem ar er sagt. msir geta gefi r og veitt mefer vi hrukkum og m ar nefna snyrtifringa, heilsugslulkna, hsjkdmalkna og ltalkna.
Kostnaur vi slkar agerir er mjg breytilegur. a fer m.a. eftir v hvaa afer er valin og hversu miki arf a gera.

 

 

Rsroi

Spurning: Fyrirspyrjandi hefur rsroa og samhlia honum blhlaupin og sr augu. Stundum er sviinn nnast brilegur. Raunar hfust augnvandrin fyrst, eins og oft vill vera me rsroasjklinga, ur en h nefi og kinnum var rj, bltt og gilega heit, en augnlknar ttuu sig ekki, rtt fyrir a leita vri til eirra, sgu aeins a sjklingurinn hefi fullkomna sjn. Heitir bakstrar augun og augndropar duga a nokkru leyti, r sem lrust af Netinu en ekki munni slenskra lkna, en vinna fyrir framan tlvuskj veldur urrki og svia. Kanntu nokkur skrri r, nnur en inntaka fkalyfja, og ertu sammla um a lknar ekki ekki ngilega vel ennan afar algenga og hvimleia sjkdm?

Svar: Rsroi (rosacea) er langvinnur blgusjkdmur, af ekktri orsk, sem byrjar venjulega mijum aldri ea sar og einungis mjg sjaldan hj flki undir rtugu. Sjkdmurinn einkennist af hratvkkun, roa, nbbum og graftarblum sem eru venjulega mest berandi miju andlitinu .e. nefi, kinnum og enni. Einstaka sinnum fylgja sjkdmnum blgur og gindi augum sem geta veri alvarleg og jafnvel leitt til sjnskeringar ef ekkert er a gert. Sjkdmurinn er heldur algengari hj konum en krlum en karlar vera stundum verr ti og geta fengi strt og sltt nef sem hefur veri kalla hnskanef. eir sem f rsroa eru oftast ljsir yfirlitum og einstaklingar sem hafa mikla tilhneigingu til a rona eru aukinni httu a f sjkdminn. Sumir rona andliti hita, vi geshrringu, fengisdrykkju, heita drykki ea kryddaan mat. essi andlitsroi getur aukist me tmanum og stai lengur og lengur og endanum veri stugt til staar. Ofan roann geta svo komi avkkun, nabbar og blur. Einkennin geta lkst eim sem koma fram vi raua lfa og stundum er erfitt a greina ar milli.

Meferin byggist aallega v a halda bakteruskingum skefjum og draga r amyndun og roa hinni. Skingar eru mehndlaar me sklalyfjum, anna hvort til inntku (tflur, hylki) ea sem borin eru hina (krem, hlaup) og gengur a yfirleitt vel. Oft er nausynlegt a grpa til langtmameferar me sklalyfjum. Stundum hjlpar a bera milda stera hina en fara arf varlega og sterkir sterar gera standi oftast verra. Sumir geta dregi r gindunum me v a forast fengi, miki kryddaan mat ea anna sem hver og einn verur a finna sjlfur. Slarljs gerir rsroa oft verri og m verjast v me v a bera sig slarvrn.

Ekki get g dmt um a hvort slenska lkna skorti ekkingu essum sjkdmi en a er rtt hj brfritara a hann er algengur og ef tlur erlendis fr gilda hr landi m gera r fyrir a 10-15 sund slendingar su haldnir rsroa einhverju stigi.

 

Slarexem

Spurning: Af hverju myndast slarofnmi og slarexem og eru einhver r til a koma veg fyrir a?

Svar: tbrotum sem vi fum af slarljsi er oft skipt tvo flokka, slarofnmi og slarexem. Ekki er hgt a hafa ofnmi fyrir slarljsinu sem slku en slin getur haft annig hrif sum efni (mlma o.fl.) a au tengjast prteinum lkamanum og valda ofnmi. Ofnmi af essum toga er tali vera frekar sjaldgft en slarexem mun algengara. Slarexem getur veri af msum toga og sjaldnast er vita nkvmlega af hverju a stafar. Slarexem lsir sr eins og mikill slbruni og kemur einungis hsvi sem slin hefur skini , slarofnmi getur ar a auki komi hsvi sem varin voru fyrir slinni. Slarexem getur veri merki um sjkdm og ar kemur m.a. til greina blstur (herpes), helluroi (lpus ea rauir lfar) ea sri (psoriasis). Sri lagast venjulega vi slb en vissum tilvikum getur hann versna annig a hgt s a tala um slarexem. Alltaf verur a hafa huga ann mguleika a sum lyf geta gert hina vikvma fyrir slarljsi. ar er um a ra fjlmrg lyf eins og sum slfalyf (geta veri sklalyf, vagrsilyf og sykurskilyf), gelyf, sklalyf af tetracklnflokki, litarefni og auk ess mis lyf sem borin eru hina eins og sum slvarnarkrem og tjrulyf. Sumar matjurtir geta einnig stula a slartbrotum (steinselja, seljurt, gulrtur, sinnep, grfkjur, o.fl.) og einnig mtti nefna stuefni cklamat og fjldann allan af snyrtivrum. Slvarnarkrem gera venjulega lti gagn vi slartbrotum og sum eirra geta jafnvel valdi eim eins og nefnt hefur veri. er ftt eftir til varnar anna en a forast slb og kla af sr slarljsi.

 

 

Slbruni

Spurning: g er 29 ra og hef teki eftir a undanfarin tv r oli g verr a liggja sl og ljsalmpum, .e.a.s. mr er httara vi a brenna en ur. Er etta eitthva sem fylgir aldrinum ea er etta kannski eitthva sem vi flk almennt, e.t.v. vegna ynningar zonlagsins?

Svar: Mr finnst lklegt a etta vandaml tengist aldri vegna ess a algengt er a flk oli slarljs betur egar a eldist. ynning zonlagsins er heldur ekki lkleg skring og okkar heimshluta er hn ekki a mikil, srstaklega ekki a sumrinu, a hn s lkleg til a hafa hrif sem flk tekur eftir. ynning zonlagsins gti veri farin a auka tni hkrabbameins en a er nnur saga. Breytingar eins og fyrirspyrjandi lsir geta ori hj flki n ess a nokku srstakt s a og n ess a nokkur skring finnist v en ekki m heldur gleyma v a mislegt sem vi ltum okkur og getur auki nmi harinnar fyrir tfjlublu ljsi. Nokkur lyf ( formi taflna ea hylkja) eru ekkt a v a gera hina vikvma fyrir slarljsi og er ar helst a nefna sum sklalyf, vagrsilyf, tetracklnlyf, gelyf og gigtarlyf. msar jurtir ( mat ea einhverju sem bori er hina) eru einnig ekktar fyrir a geta auki ljsnmi harinnar og m ar nefna sem dmi steinselju, hvnn, grfkjur, strnur og appelsnur. Nokkrir sjkdmar geta auki ljsnmi harinnar en ar er aallega um a ra nokkra sjaldgfa, arfgenga blsjkdma.
Vi etta m svo bta a a er ekki hollt fyrir hina a stunda slb ea ljsab, a eykur httu hkrabbameini og fltir fyrir v a hin eldist og veri hrukktt.

 

 

Sri (psoriasis)

Spurning: Hva er a njasta og rangursrkasta gegn psoriasis?

Svar: Ekki hafa nlega fundist lyf sem valda straumhvrfum mefer sra (psoriasis). hefur mislegt gerst og m.a. er fari a nota vi essum sjkdmi lyf sem ur voru notu vi ru. Sjkdmurinn sri getur teki sig msar myndir og veri misjafnlega svsinn annig a ekki a sama vi hj llum. Meferin skiptist tvennt, lyf og anna sem verkar stabundi hina og lyf sem tekin eru inn. gilegasta meferin er eflaust sl- ea ljsab og saltvatnsb, t.d. Bla lninu. hrif af tfjlublu ljsi aukast af sumum lyfjanna og eru lyf og ljsab v oft notu saman. Af lyfjum sem borin eru hina m nefna krem sem innihalda efni r tjru, dtranlkrem, kalcptrl (Daivonex) og sterasmyrsli. essi lyf hafa ll fr me sr aukaverkanir og gindi, dtranl hefur gta verkun og lti af aukaverkunum en fyrir tilstilli andrmsloftsins litast a brnfjlubltt og litar h, neglur, hr og ft. Tjrulyf og steralyf eru talin varasm vi langtmanotkun en kalcptrl (Daivonex) verkar oft gtlega og olist vel. Til inntku m nefna metoxalen sem oft er nota me ljsabum og erfium tilfellum er gripi til acitretns (Neotigason), mettrexats ea ciclosporins en essi lyf eru einnig notu vi rum sjkdmum. Veri er a ra ntt lyf, tazarten, sem verkar svipa og acitretn en er bori hina og er ess vegna laust vi flestar aukaverkana ess lyfs. Rannsknir essu lyfi lofa gu en a er lklega hvergi komi marka enn.


Hva orsakar tbrot?

Spurning: Eldri kona hringdi: g er me mikil tbrot sem mig kljar miki . g leitai til lknis en bururinn sem hann skrifai upp sl ekki etta. Getur etta veri ofnmi og ef svo er hva gengur flk lengi me slkt? Er eitthvert gagn af mentol-kremi sem hgt er a kaupa n lyfseils?

Svar: tbrot geta veri margvsleg og af msum toga. Hin og a sem henni fylgir er eitt strsta lffri lkamans og gegnir einkum v mikilvga hlutverki a verja lkamann fyrir umhverfinu og srstaklega fyrir alls kyns sklum. Vegna essara varna gegn sklum eru sterk tengsl milli harinnar og nmiskerfisins.

tbrot geta haft margvslegt tlit og eim geta fylgt mismikil gindi. Algengast er a tbrot su me einhvern rauan lit en au geta lka veri t.d. bl, hvt, brn ea svrt. Stundum er eingngu um litabreytingu a ra og hin sltt og mjk en einnig geta myndast ykkildi undir hinni, tbrotin geta veri upphleypt, blrur geta myndast, fleiur, hreistur ea sr. Bakteruskingum fylgja oft graftarpollar og kli. Sum tbrot eru bundin vi andlit, hls og hendur, .e.a.s. au svi sem birta og slarljs nr venjulega til. rum tilvikum fylgja tbrotin tbreislu vissrar taugar ea ar, au geta takmarkast vi tlimi ea bk en stundum eru au dreif um allan lkamann. Sumum tbrotum fylgja alls engin gindi, jafnvel a au su tbreidd og lti illa t. rum tbrotum getur fylgt verkur, svii, stingur ea kli. Sum tbrot koma skyndilega og geta horfi eftir nokkra klukkutma en nnur tbrot koma hgt og geta stai vikum, mnuum ea rum saman. ll atriin sem lst hefur veri skipta miklu mli fyrir greiningu sjkdmsins og greiningu byggist hugsanleg mefer.

Orsakir tbrota eru jafn margvslegar og tlit eirra. Sum tbrot eru merki um sjkdm innri lffrum og m ar nefna sjkdma innkirtlum, lifur ea ristli. tbrot geta einnig veri hluti sjkdms sem leggst mrg lffri eins og rauir lfar, vagsrugigt og of h blfita. Efni sem snerta hina geta valdi ofnmi ea ertingu og er a algeng sta tbrota; sem dmi m nefna snyrtivrur og vottaefni. Lyf valda stundum ofnmi og lyf sem tekin eru inn geta valdi tbrotum sem oftast eru tbreidd en geta stundum veri mjg stabundin. Mikill hiti ea kuldi valda vel ekktum bruna- og kalskemmdum hinni. Einnig geta tfjlubl geislun (fr ljsalmpum ea slinni) og geislun fr geislavirkum efnum valdi tbrotum og skemmdum h. er eftir a nefna hskingar af vldum baktera, veira ea sveppa sem eru algengar stur tbrota. Skordr sem bta og alls kyns snkjudr valda einnig tbrotum en a er frekar sjaldgft hr landi.

Mefer tbrota fer alveg eftir v hver sjkdmsgreiningin er og tbrot sem valda miklum gindum ea sem standa lengur en nokkra daga er sjlfsagt a fara me til lknis (heilsugslulknis ea hsjkdmalknis) og f greiningu. Vi ofnmi er t.d. mikilvgt a finna ofnmisvaldinn og fjarlgja hann, a rum kosti lagast standi ekki. Greining hsjkdma er oft erfi og af lsingu brfritara er lti hgt a ra um hva gti veri a ra. Mentlkrem verkar klandi og getur dregi r gindum tmabundi en a lknar ekki.


Hva er blettaskalli og unnar neglur?

Spurning: Fyrir um einum og hlfum mnui tku neglur mnar a ynnast mjg og flagna lgum eins og r vru r pappr. sama tma var g vr vi miki hrlos. Hrlosi er n htt en neglurnar halda fram a ynnast og eru komnar langleiina inn a kviku llum fingrum nema tveimur sitt hvorri hndinni. g tek bi vtamn og kalk en g jist af beinynningu. Hva veldur essu, er etta hyggjuefni og er eitthva hgt a gera?

Svar: msum sjkdmum geta fylgt unnar neglur en vegna ess a brfritari talar einnig um hrlos, er blettaskalli (alopecia areata) a fyrsta sem manni dettur hug. Blettaskalli og unnar ea aflagaar neglur fara oft saman. Venjulega er hrlos aalvandamli, oft detta skallablettir hfui en sjaldgfum tilfellum rast sjkdmurinn yfir a allt hr dettur af hfinu (um 5% tilfella) ea jafnvel llum lkamanum (minna en 1% tilfella). Blettaskalla var fyrst lst fyrir meira en 2000 rum og alltaf hafa veri uppi alls konar kenningar um orsakir essa sjkdms. N er helst tali a um s a ra a sem kalla er sjlfsofnmissjkdmur en a er egar nmiskerfi lkamans rst gegn eigin vefjum, essu tilfelli hrum og nglum. Ekki er vita hvers vegna etta gerist en a liggur oft ttum (er ttgengt) og sumum ttum koma fyrir msir mismunandi sjlfsofnmissjkdmar. Blettaskalli hefur oft rj stig, fyrst verur skyndilegt hrlos og sumum tilfellum breytingar nglum, san verur framhaldandi hrlos og skallablettir stkka og a lokum kemur hri aftur og neglurnar lagast. etta ferli getur teki mnui ea jafnvel mrg r. Blettaskalli er ekki smitandi og hann stafar ekki af vissum futegundum eins og sumir virast halda. Einstaka sinnum byrjar etta kjlfar mikillar streitu en a er ekki oft. Blettaskalli er ekki httulegur sjkdmur en hann getur valdi sjklingnum miklu hugarangri. rugg meferarrri eru ekki mrg og venjulega lagast etta af sjlfu sr a lokum. Stundum er nja hri grtt ea hvtt en a fr oftast sinn upphaflega lit a lokum. mis konar mefer hefur veri reynd, ekkert er ekkt sem hjlpar llum en sumir f bata hvort sem a er vegna meferarinnar ea a sjkdmurinn lagast af sjlfu sr. Stundum er reynt a sprauta sterum skallablettina og reynt hefur veri a bera mis konar efni hina. Svipa gildir um neglurnar egar r breytast og valda gindum.
Fleiri sjkdmar eins og t.d. sri (psoriasis) geta lagst hr og neglur og brfritari tti a fara sem fyrst til heilsugslu- ea hsjkdmalknis til a f sjkdmsgreiningu og rleggingar um mefer.


Hva er fituxli?


Spurning
: Sjkrajlfarinn minn segir mr a g s me fituxli handarbakinu. Hva er etta? Hvernig myndast slkt xli? Er rf a fjarlgja etta og hvaa mefer kemur til greina?

Svar: Fituxli (lipomas) eru mjk, hreyfanleg xli ea hntar sem venjulega liggja grunnt undir hinni. Hin yfir fituxlum er elileg. Hver einstaklingur me fituxli getur haft eitt ea mrg xli. Fituxli eru algengari hj konum en krlum, au geta veri hvar sem er lkamanum en eru algengust bk, hnakka og framhandleggjum. essi xli eru stabundinn ofvxtur fituvef, au vaxa oftast mjg hgt og ekki er vita um orsakir eirra. Fituxli valda yfirleitt ekki gindum og eru ekki aum vikomu en stku sinnum getur verkja au ea au valdi ertingu. Greiningin er venjulega einfld og byggist tliti xlisins, stasetningu og sjkrasgu. Fituxli eru gkynja og yfirleitt alveg meinlaus en ef slkt xli stkkar hratt er stundum teki nlarsni til a tiloka illkynja vxt. Venjulega er stulaust a fjarlgja fituxli en ef au valda gindum m fjarlgja au me skurager ea fitusogi. Fituxli geta einnig komi fyrir annars staar lkamanum, m.a. rmum og geta einstaka sinnum valdi garnastflu.


Hva er aslit?

Spurning: Fjlmargar konur mijum aldri eiga vi hraslit ftum a glma. Hvernig lsir etta sr? Hva veldur essu? Er til einhver lausn og hver?

Svar: Hraslit ea aslit er rangnefni vegna ess a ekki er um slitnar ar a ra heldur einungis vkkaar. essi or eru samt almennt notu og erfitt a breyta v. Til eru einnig orin hrastjarna, hrafltta og kngulfltta til a lsa essum fyrirbrum. Um er a ra tvkkaar ar hinni, venjulega hrar sem eru minnstu arnar. Vi elilegar astur eru essar ar svo smar a r sjst alls ekki en ef r vkka t vera r snilegar. aslit er algengt hj flki sem komi er um ea yfir mijan aldur og er oft mest berandi ftum og andliti. etta fyrirbri er algerlega meinlaust og er venjulega n ginda en a getur veri til lta. ftum m ekki rugla essu saman vi ahnta sem eru strir og blir (vkkaar blar) en aslit er fngert og oft blrautt ea blleitt lit. Ekki er vita um orsakir aslits anna en a a fylgir aldrinum og a getur einnig fylgt vissum sjkdmum. Ekki er sta til a mehndla aslit nema egar af v er verulegt lti. Stundum er reynt a sprauta arnar efnum sem loka eim en a er vandasamt og ber misjafnan rangur. Sumir hsjkdmalknar hafa yfir a ra tki sem getur eytt asliti. etta tki sendir rstutt leiftur af sterku ljsi inn hina sem skemmir arnar annig a r minnka ea lokast, en a er a sem sst er eftir og alveg meinlaust. etta veldur litlum sem engum srsauka og aukverkanir eru oftast mildar. Stundum kemur smvegis roi ea blga og jafnvel blrur en a lagast feinum dgum. Stundum ngir ein slk mefer en a getur urft a mehndla svi nokkrum sinnum til a n besta mgulega rangri. Me essari nju tkni hafa mguleikarnir a bta tlit flks me aslit gjrbreyst. En ar me er sagan ekki ll sg v a essa ljstkni m nota vi mefer msum rum hkvillum svo sem valbr, elliblettum, hflri, fingarblettum, freknum og skilegu hri. Valbr er, eins og aslit, tvkkaar ar hinni og me ljstkni hafa mguleikarnir mefer gjrbreyst. Elliblettir, fingarblettir og freknur eru stundum annig a sta er til a eya eim og m flestum tilfellum gera a me ljstkni. Suma essara bletta verur a fjarlgja me v a skera burt, m.a. sem eru illkynja. Hlknar og ltalknar hafa miki a gera vi a fjarlgja hflr sem flk hefur lti setja sig n ess a hugsa dmi til enda. Sumt hflr er best a fjarlgja me skurager en stundum er einfalt og hrifarkt a nota ljstkni. skileg hr andliti kvenna eru algengt vandaml sem mis konar rum hefur veri beitt vi. Me essari ljstkni m stilla ljsi annig a a skemmi hrsekkina og vi a detta hrin af og koma ekki aftur, a.m.k. ekki langan tma. essi ljstki eru sem sagt hin gagnlegustu tl og m nota au vi mefer mis konar kvilla.

 

elilega mikil svitamyndun

Spurning: g skrifa r von um a getir hjlpa mr varandi vandaml sem 2 af 3 brnum mnum eru a vandrast me dags daglega. annig er a au svitna elilega miki og urfa au ekki a gera anna en a ganga rsklega um hsi til ess a svitinn spretti fram. au eru 27 og 19 ra gmul og hafa reynt mislegt til a glma vi ennan vanda. au hafa bi fari til lkna sem segja eim a ekkert s vi essu a gera, au veri bara a lifa me essu. g rakst grein Morgunblainu fyrir lngu (1-3r) ar sem kona segir fr sams konar vandamli en hafi fundi lausn sem flst inntku einhverra tveggja efna sem g man ekki hver voru. ar sem g var ekki ngu gfuleg a geyma blai eru essar upplsingar mr horfnar. Er einhver von til ess a getir fengi upplsingar um essi skrif konunnar og e.t.v. btt einhverju vi sem kmi sr vel a vita fyrir brnin mn. Vandamli er miki eirra augum ar sem svitinn hamlar eim daglegu lfi.

Svar: A svitna er elilegt og nausynlegt og tekur mikilvgan tt a stjrna lkamshitanum og halda honum stugum. Flk svitnar mismiki en um einn af hverjum 100 einstaklingum svitnar elilega miki, annig a a veldur vikomandi gindum. essi mikla svitamyndun getur veri takmrku vi viss svi, eins og lfa, iljar, handarkrika, andlit ea bk, ea dreift um allan lkamann. elilega mikil svitamyndun (hyperhydrosis) getur tt sr ekktar orsakir ea veri af ekktum uppruna. ekktar orsakir fyrir mikilli svitamyndun eru oft lknanlegar a einhverju marki og getur ar t.d. veri um a ra ofstarfsemi skjaldkirtils, hormnamefer vi krabbameini blruhlskirtli, offitu, sykurski, tahvrf og gesjkdma. Sumir svitna miki vegna kva og flni, t.d. ef eir urfa a koma fram svii, rustl ea sjnvarpi. egar ekki finnst nein srstk orsk er oft um a ra ttgengan kvilla sem gjarnan byrjar barns- ea unglingsrum og fylgir vikomandi einstaklingi alla vi. Sumir essara einstaklinga svitna elilega miki allan slarhringinn en arir vi minnstu reynslu, hkkun lofthita, stthita, kva ea miki kryddaan mat. Oft fylgir essu roi h, einkum andliti og hlsi.

Sum lkamssvi hafa miki af svitakirtlum, nnur minna. Mest af svitakirtlum er a finna lfum og iljum. handarkrikum og nrum er miki af srstakri ger svitakirtla sem framleia ykkan, fitumikinn svita. essi fitumikli sviti getur auveldlega ori grrarsta fyrir srstakar tegundir baktera sem brjta niur fituna og vi a myndast lyktarsterk efni, .e. svitalykt. Svitalykt getur ori a alvarlegu vandamli sem m.a. leiir stundum til flagslegrar einangrunar.

Ekki er hgt a lkna ennan kvilla en mis konar mefer kemur til greina sem hjlpar mrgum. Tir vottar og svitameul geta hjlpa og svitameul sem innihalda lklr verka venjulega best. Rafmagnsmefer hjlpar sumum en er erfitt a beita nema hendur og ftur. Hndum ea ftum er stungi ofan saltlausn og vgum rafstraumi hleypt gegn (me ar til geru tki). etta arf a gera daglega fyrstu, vi a minnkar svitamyndun smm saman, og eftir nokkurn tma er vikuleg mefer venjulega ngjanleg. Tvenns konar lyfjainntaka kemur til greina, andklnvirk lyf og betablokkar. Til eru mis lyf af essum flokkum og sumum gagnast a taka anna en rum hjlpar mest a taka lyf af bum flokkum. a njasta essu svii er a sprauta hina handarkrikunum lyfi sem stvar allan boflutning til svitakirtlanna og dregur verulega r svitamyndun nokkra mnui eftir hverja mefer. Oftast arf a prfa sig fram til a leita uppi mefer sem hentar hverjum og einum. Ef anna bregst og standi er alvarlegt er hgt a grpa til skuragera sem eru strar og ekki httulausar. Stundum eru svitakirtlar handarkrikum fjarlgir, sem er nokku str ager, og einnig er stundum ger str ager ar sem fari er inn brjsthol og taugar til svitakirtla strum hluta lkamans rofnar. Sumir prfa hmpatalyf, nlastungulkningar, nudd, dleislu ea nttrumeul en vst er um rangur.

Erfitt er a leita uppi gamalt efni dagblum en vonandi hefur spurningum brfritara veri svara. eir sem jst af mikilli svitamyndun ttu a leita til heimilislknis. Meira efni ( ensku) m finna Netinu, t.d. www.excessivesweating.org/.

Meira um svita

Nlega var svara spurningu um elilega mikla svitamyndun og mundi spyrjandi ljst eftir umfjllun um etta vandaml Morgunblainu ar sem sagt var a taka einhverra tveggja efna gti hugsanlega hjlpa. essi umfjllun hefur n fundist og var a frsgn tveggja systra sem lguust smm saman af ntursvita vi a taka kalk og D-vtamn. Ekki veit g hvort etta hjlpar rum en hr er um a ra einfalt og drt r sem vel m reyna. Vi neyslukannanir hr landi hefur komi ljs a margir f of lti af D-vtamni og kalk er nausynlegt steinefni, srstaklega fyrir konur. D-vtamn er einfalt a f lsi og kalktflur fst matvrubum og lyfjabum.