Brjˇstakrabbamein

Hverjar eru orsakir ■essa hŠttulega sj˙kdˇms?

Ein af algengustu dßnarors÷kum vegna krabbameins me­al kvenna Ý Evrˇpu og Nor­ur-AmerÝku er brjˇstakrabbamein. ═ ■essum heimshluta hefur tÝ­ni sj˙kdˇmsins fari­ vaxandi ß undanf÷rnum ßratugum og ß ■essu ßri mß reikna me­ a­ allt a­ 200 konur greinist me­ sj˙kdˇminn hÚr ß landi og 40-50 konur lßtist af v÷ldum hans. ═ BandarÝkjunum greindust 52% fleiri konur me­ sj˙kdˇminn ßri­ 1990 en 1950. ┴ sama tÝma og nřgengi (tÝ­ni) brjˇstakrabbameins hefur fari­ vaxandi, hefur tÝ­ni sumra annarra tegunda krabbameins fari­ hratt minnkandi. Mß ■ar einkum nefna magakrabbamein en fyrir fßeinum ßratugum var tÝ­ni ■ess einna hŠst ß ═slandi Ý ÷llum heiminum og ■a­ var algengasta tegund krabbameins hÚr ß landi. ┴ri­ 1990 dˇu 34 einstaklingar ˙r magakrabbameini ß ═slandi en ■a­ er mj÷g lÝti­ mi­a­ vi­ ■a­ sem ■ekktist ß­ur fyrr. LŠkkandi dßnartÝ­ni af v÷ldum magakrabbameins er bŠ­i vegna ■ess a­ fŠrri fß sj˙kdˇminn en ß­ur og vegna bŠttrar me­fer­ar og greiningar. Ekki er vita­ af hverju ■essar sveiflur Ý nřgengi krabbameins Ý brjˇstum og maga stafa. Ůa­ sem gefur bestan ßrangur Ý barßttunni vi­ brjˇstakrabbamein er a­ greina sj˙kdˇminn nˇgu snemma vegna ■ess a­ ■ß er ßrangur me­fer­ar mun betri en annars.

Um orsakir brjˇstakrabbameins er ekki miki­ vita­. Ůekkt eru tv÷ gen (erf­astofnar) sem auka hŠttu ß brjˇstakrabbameini en ■au skřra ekki nema lÝti­ brot af sj˙kdˇmstilfellunum. ŮŠr konur sem hafa ■essi gen eru ekki margar en ■Šr eru Ý verulegri hŠttu a­ fß sj˙kdˇminn. Engu a­ sÝ­ur er ■a­ svo a­ 15-25% kvenna sem fß brjˇstakrabbamein hafa Šttars÷gu um sj˙kdˇminn og kona sem ß mˇ­ur, systur e­a dˇttur sem hefur fengi­ sj˙kdˇminn er Ý talsvert meiri hŠttu en a­rar. Sß ßhŠttu■ßttur sem almennt vegur ■yngst er aldur og ■ar vir­ast skipta mestu ■Šr hormˇnabreytingar sem fylgja aldrinum. Allt a­ 80% brjˇstakrabbameina kemur Ý konum sem eru yfir fimmtugt og eftir tÝ­ahv÷rf vex tÝ­ni sj˙kdˇmsins mj÷g hratt. Ůa­ mun nŠrri lagi a­ fjˇr­ungur sj˙kdˇmstilfella sÚ Ý konum undir 40 ßra og minna en 0,5% Ý konum undir ■rÝtugu. TÝ­asaga kemur meira vi­ s÷gu vegna ■ess a­ ßhŠttan er meiri hjß konum sem byrju­u a­ hafa tÝ­ir ungar (yngri en 11 ßra) og einnig hjß ■eim sem hafa tÝ­ahv÷rf seint (eldri en 55 ßra). Ůa­ skiptir einnig mßli hvenŠr konur eiga sitt fyrsta barn, ■Šr sem eiga fyrsta barn eftir ■rÝtugt eru Ý helmingi meiri hŠttu a­ fß brjˇstakrabbamein en konur sem eiga fyrsta barn fyrir tvÝtugt. ┴hŠttan er einnig meiri hjß konum sem eignast ekkert barn. Verulegur munur ß tÝ­ni brjˇstakrabbameins er milli ■jˇ­a og kynstofna. TÝ­nin er hŠst Ý hinum svo kalla­a vestrŠna heimi (Evrˇpa og N-AmerÝka) en lŠgst Ý nokkrum l÷ndum AsÝu. Ůarna gŠtu komi­ vi­ s÷gu erf­ir, matarŠ­i e­a eitthva­ anna­. MatarŠ­i vir­ist hafa ßhrif ß tÝ­ni řmissa tegunda krabbameins og mikil fituneysla vir­ist auka hŠttu ß brjˇstakrabbameini. Eitt af ■vÝ sem miki­ hefur veri­ rŠtt og rannsaka­ ßn ■ess a­ skřr ni­ursta­a hafi fengist eru utana­komandi kynhormˇn af ÷strˇgenger­. SlÝk hormˇn eru Ý flestum tegundum getna­arvarnataflna, hormˇname­fer­ sem gefin er vi­ og eftir tÝ­ahv÷rf og sem mengun Ý umhverfinu. Sum skordřraeitur og illgresisey­andi efni hafa ÷strˇgenverkun og er a­ finna mj÷g vÝ­a sem mengun. Margt bendir til a­ getna­arvarnat÷flur og hormˇname­fer­ eftir tÝ­ahv÷rf auki tÝ­ni brjˇstakrabbameins ef ■essi lyf eru notu­ mj÷g lengi, en ■essi aukning er talin vera mj÷g lÝtil. Hugsanlegt er tali­ a­ mengandi efni me­ ÷strˇgenverkun Ý umhverfinu minnki frjˇsemi karlmanna og karldřra af řmsum tegundum, en ekki er vita­ hvort ■au hafi ska­leg ßhrif ß konur. Lyf og nßtt˙rume­ul gŠtu einnig komi­ vi­ s÷gu, vi­ ■ekkjum aldrei allar aukaverkanir lyfja og sum nßtt˙rume­ul, t.d. ginseng, hafa ÷strˇgen ßhrif. Ţmsir a­rir umhverfis■Šttir hafa veri­ rannsaka­ir ßn ■ess a­ skřr ni­ursta­a hafi fengist og mß ■ar nefna ßfengi, tˇbak og segulsvi­.

FaraldsfrŠ­ilegar rannsˇknir benda eindregi­ til ■ess a­ erf­ir, hormˇnar og umhverfis■Šttir rß­i ■vÝ hvort einhver tiltekinn einstaklingur fßi brjˇstakrabbamein e­a ekki. HÚr skortir meiri rannsˇknir og me­an ■Šr hafa ekki veri­ ger­ar er lÝti­ um forvarnir anna­ en regluleg krabbameinssko­un.

j˙nÝ '97