Beinžynning

Hvaš er til rįša viš žessum algenga og alvarlega sjśkdómi?

Beinžynning er sjśkdómur sem einkum hrjįir konur (um 80% eru konur). Beinmassi kvenna nęr hįmarki nįlęgt 30-35 įra aldri, fer hęgt minnkandi eftir žaš en nįlęgt tķšahvörfum veršur hreinlega hrun į beinum sumra kvenna sem geta tapaš 20-30% beinmassans į örfįum įrum. Žetta getur haft mjög alvarlegar afleišingar ķ för meš sér meš beinbrotum og miklum veikindum. Hér er žvķ mikiš ķ hśfi og į undanförnum įrum hefur talsvert įunnist viš aš finna ašferšir til lękninga, til aš fyrirbyggja sjśkdóminn og ekki sķst aš finna fyrirfram žęr konur sem eru ķ mestri hęttu aš fį beinžynningu.

Beinin eru mynduš śr flóknum saltkristöllum af kalsķum (kalki) sem raša sér upp ķ misžykka žręši og mynda eins konar net. Žetta net er mjög žétt og žannig uppbyggt aš žaš gefi beininu sem mestan styrk og til žess aš žaš gerist į ešlilegan hįtt žarf hęfilega įreynslu. Beinin eru stöšugt aš eyšast og myndast; ķ beinunum eru beineyšandi frumur (osteoklastar) og beinmyndandi frumur (osteoblastar) sem sinna sķnu hlutverki alla ęvi. Stóran hluta ęvinnar er žessi starfsemi, og žar meš beinmassinn, ķ jafnvęgi žannig aš beineyšing og beinmyndun gerast meš sama hraša. Eftir 30-35 įra aldur fara beineyšandi frumurnar aš hafa heldur betur og beinmassinn fer hęgt minnkandi. Vegna hormónabreytinganna viš 45-60 įra aldur eykst hraši beineyšingar verulega hjį sumum einstaklingum.

Žaš er kallaš beinžynning (osteoporosis; stundum nefnt śrkölkun beina) žegar beinin hafa veikst verulega. Žeim sem eru meš mikla beinžynningu er hęttara viš beinbrotum en öšrum og žaš er žess vegna sem beinžynning er óęskileg og jafnvel hęttuleg. Beinžynning eykur einkum hęttu į žremur tegundum beinbrota, ślnlišsbrotum, mjašmarbrotum og samfalli hryggjarliša. Fólk getur žó aš sjįlfsögšu brotnaš į žessum stöšum įn žess aš um beinžynningu sé aš ręša. Ślnlišsbrot verša einkum žegar fólk dettur og ber fyrir sig hendina, žetta eru ķ sjįlfu sér ekki hęttuleg brot en margir verša aldrei jafngóšir. Hjį žeim sem hafa beinžynningu geta hryggjarlišir falliš saman viš lķtiš įlag, stundum žarf ekki annaš en snögga hreyfingu. Žessi brot eru oft mjög sįrsaukafull og valda verkjum svo vikum eša mįnušum skiptir. Viš samfall hryggjarliša minnkar lķkamshęš og ef žetta gerist oft er hętta į aš sjśklingurinn verši krepptur eša skakkur ķ baki og fįi jafnvel kryppu. Mjašmarbrotin verša aš teljast alvarlegust, sumt gamalt fólk kemst aldrei almennilega į fętur eftir slķk brot og erlendar rannsóknir sżna aš 10-20% sjśklinganna deyja innan eins įrs frį brotinu.

Įhęttužęttir fyrir beinžynningu eru einkum aldur (hęttan vex mikiš meš aldri), aš vera kona, aš fį tķšahvörf snemma, aš vera af hvķta kynstofninum, lķtiš kalsķum ķ fęšunni, kyrrseta, lķtil lķkamsžyngd, beinžynning ķ ęttinni, tóbaksreykingar og langvarandi notkun steralyfja eins og prednisóns. Vitneskjan um žessa įhęttužętti bżšur upp į żmsar fyrirbyggjandi ašgeršir. Mešferš meš östrógenhormónum viš tķšahvörf hefur sżnt sig aš minnka hęttu į beinžynningu. Sjį veršur til žess aš nęgjanlegt kalsķum sé ķ fęšunni, margir telja ęskilegt aš konur og karlar fįi ekki minna en 1000 mg į dag. Dęmi um fęšutegundir sem innihalda mikiš kalsķum eru mjólk, jógśrt, skyr, ostur, lax, rękjur, sumar tegundir bauna og spergilkįl. Žrjś glös af mjólk innihalda t.d. um 1000 mg af kalsķum. Ef žetta dugir ekki til fįst alls kyns töflur meš kalsķumsöltum og einnig er gott aš taka D-vķtamķn t.d. sem lżsi. Hreyfing hefur mikiš aš segja og ef fólk fęr ekki nęgjanlega įreynslu ķ sķnu daglega starfi er gott aš bęta viš 2-4 klst. į viku meš hęfilegri įreynslu.

Žeir sem eru komnir meš beinžynningu ęttu einnig aš beita žessum sömu ašferšum og notašar eru fyrirbyggjandi en auk žess kemur til greina aš nota nżleg lyf. Lyfin sem mest eru notuš og gefa oft góšan įrangur eru bķfosfónöt og kalsķtónķn en nokkur lyf af žessum flokkum eru į markaši hér į landi. Öll žessi lyf verka į žann hįtt aš žau draga śr starfsemi beineyšandi frumna og geta į žann hįtt minnkaš hraša beinžynningar eša jafnvel snśiš henni viš.


© Magnśs Jóhannsson 1997