Geta strangar lÝkamsŠfingar leitt til bein■ynningar hjß konum?

═■rˇttir og bein

Enginn efast um a­ hŠfileg lÝkams■jßlfun stu­lar a­ bŠttri heilsu og a­ lÝkindum einnig auknum beinmassa. ═ sumum keppnisÝ■rˇttum fara Šfingar ˙t Ý slÝkar ÷fgar a­ ■Šr eru sannanlega ska­legar heilsunni og ß sÝ­ustu ßrum hafa sjˇnir manna beinst a­ vaxandi Ý■rˇttai­kun ungra kvenna og ßhrifum hennar ß heilsufar. ┴ ˇlympÝuleikum Ý Grikklandi til forna fengu konur ekki a­ vera ßhorfendur hva­ ■ß ■ßtttakendur. Fyrsta ■ßtttaka kvenna sem keppendur ß ˇlympÝuleikum var Ý ParÝs ßri­ 1900 en ■ß kepptu 11 konur Ý tennis og golfi. Ůßtttaka kvenna Ý keppnisÝ■rˇttum fˇr vaxandi eftir ■etta en lengi vel var s˙ ■rˇun mj÷g hŠg. ËlympÝuleikar endurspegla ■essa ■rˇun a­ vissu marki og ■a­ segir sÝna s÷gu a­ Ý MŘnchen 1972 voru konur a­eins 15% keppenda en Ý Atlanta 1996 var talan komin Ý 30%. Rannsˇknir ß heilsufari Ý■rˇttakvenna ß tÝunda ßratug aldarinnar hafa m.a. beinst a­ ■vÝ sem kalla­ hefur veri­ sj˙kdˇms■renna Ý■rˇttakonunnar (the female athlete triad) en h˙n samanstendur af tÝ­ateppu, vannŠringu og bein■ynningu.

┴ri­ 1978 birtust ni­urst÷­ur fyrstu rannsˇknarinnar ■ar sem Ý ljˇs kom hß tÝ­ni tÝ­atruflana hjß keppnisÝ■rˇttakonum. SÝ­an hafa veri­ ger­ar fj÷lmargar rannsˇknir sem sta­festa ■etta og hugtaki­ Ý■rˇttatÝ­ateppa sß dagsins ljˇs. Ůetta hugtak felur Ý sÚr tvenns konar fyrirbŠri, annars vegar ■a­ ■egar st˙lkur byrja ekki a­ hafa tÝ­ir ß e­lilegum tÝma (tÝ­abyrjun seinkar verulega) og hins vegar ■egar tÝ­ir hŠtta Ý ■rjß mßnu­i e­a lengur. Fljˇtlega kom Ý ljˇs a­ ■etta var mj÷g mismunandi eftir Ý■rˇttagreinum. ┴standi­ vir­ist vera verst Ý greinum sem krefjast mikils ˙thalds eins og hlaupum, ballett og fimleikum en Ý ■essum greinum finna menn tÝ­ateppu hjß allt a­ 60-70% kvennanna. Ůa­ er sameiginlegt ■essum Ý■rˇttum a­ lÝtil lÝkams■yngd er talin vŠnleg til ßrangurs. Konur sem stunda slÝkar Ý■rˇttir nŠrast oft allt of lÝti­ og Ý sumum tilfellum er tala­ um Ý■rˇttalystarstol (anorexia athletica). Ůa­ er einnig vel ■ekkt a­ lystarstoli og lotugrŠ­gi fylgi tÝ­ateppa. Ůessar Ý■rˇttakonur nŠrast sumar mest ß grŠnmetisfŠ­i og komi­ hefur Ý ljˇs a­ slÝkt fŠ­i stu­lar a­ tÝ­ateppu.

Menn skilja n˙ or­i­ nokkurn veginn ■a­ sem gerist. Vi­ langvarandi andlega og lÝkamlega streitu auk lÚlegs nŠringarßstands ver­ur truflun ß starfsemi undirst˙ku heilans og heiladinguls, sem lei­ir m.a. til minnka­rar framlei­slu kynhormˇna Ý eggjastokkum og aukinnar framlei­slu barkstera Ý nřrnahettum. Beinar aflei­ingar ■essara hormˇnatruflana eru tÝ­ateppa og bein■ynning.

Aldur og ■roski skipta miklu mßli fyrir ßhrif Ý■rˇtta ß kynfŠri og bein. St˙lkur sem byrja ungar a­ Šfa mj÷g stÝft eiga ß hŠttu a­ kyn■roskanum seinki, v÷xtur ver­i hŠgari og endanleg lÝkamshŠ­ minni. ┴ ■essum aldri (12-18 ßra) nŠr beinmassinn oftast hßmarki og truflun ß ■vÝ eykur hŠttu ß bein■ynningu og beinbrotum. Rannsˇknir hafa sřnt a­ st˙lkum sem byrja ungar a­ Šfa stÝft, t.d. fˇtbolta e­a ballet, er hŠttara vi­ beinbrotum og skemmdum ß sinum og v÷­vum en ■eim sem byrja a­ Šfa eftir tvÝtugt. ┴hrifin ß beinin vir­ast a­ hluta til vera varanleg og lagast ■vÝ ekki ■ˇ a­ tÝ­ir og ÷nnur lÝkamsstarfsemi komist sÝ­ar Ý e­lilegt horf. TÝ­ateppu fylgir nŠr ˇhjßkvŠmilega ˇfrjˇsemi. ═■rˇttakonum getur fundist ■Šgilegt a­ sleppa vi­ mßna­arlegar blŠ­ingar en sumar hafa ßhyggjur af ■vÝ a­ geta ekki or­i­ barnshafandi. Ůetta er ekki stˇrt ßhyggjuefni vegna ■ess a­ eing÷ngu er um a­ rŠ­a truflun ß starfsemi kynfŠranna. Ef dregi­ er ˙r Šfingum og nŠringarßstand bŠtt mß gera rß­ fyrir ■vÝ a­ tÝ­ir byrji og konan ver­i aftur frjˇ. Nokkur umrŠ­a er Ý gangi um hormˇnagj÷f til a­ hindra ■essar truflanir ß lÝkamsstarfseminni hjß Ý■rˇttakonum. Ekki er vita­ hvort slÝk hormˇnagj÷f mundi hindra bein■ynningu og m÷rgum finnst a­ me­ slÝkri lyfjame­fer­ vŠri veri­ a­ mis■yrma lÝkamanum enn meira.
TÝ­ateppa hjß Ý■rˇttakonum er Ý sjßlfu sÚr ekki hŠttuleg en hana ber a­ taka sem merki um hormˇnaˇjafnvŠgi sem getur haft slŠmar aflei­ingar.

H÷f.: Magn˙s Jˇhannsson