Slitgigt

Er ekki allt sem sżnist um žennan algenga sjśkdóm?

Slitgigt er algengasta tegund gigtar og veldur miklum veikindum og örorku, einkum hjį eldra fólki. Mikill kostnašur ķ heilbrigšiskerfinu stafar einnig af žessum sjśkdómi. Įšur fyrr var tališ aš slitgigt stafaši einfaldlega af brjóskeyšingu ķ lišum vegna mikils įlags og hįs aldurs, hśn vęri nįnast ešlileg afleišing af žessu tvennu. Žessi višhorf hafa veriš aš breytast og flest bendir nś til žess aš slitgigt stafi ašallega af virku sjśkdómsferli žar sem ešlilegt višhald lišbrjósks og nęrliggjandi beina fari śrskeišis. Margt bendir einnig til žess aš um sé aš ręša marga ašskilda sjśkdóma en ekki einn. Samkvęmt žessu er nafniš slitgigt dįlķtiš villandi vegna žess aš žaš gefur ķ skyn aš sjśkdómurinn stafi fyrst og fremst af sliti vegna mikils įlags.

Įriš 1995 var haldin alžjóšleg rįšstefna um slitgigt žar sem samžykktar voru żmsar skilgreiningar į sjśkdómnum og ešli hans. - Sjśkdómurinn var skilgreindur sem afleišing įlags og lķffręšilegra breytinga sem valda röskun į višhaldi lišbrjósks og nęrliggjandi beins og raunar allra vefja sem mynda liši og umhverfi žeirra. Žaš sem setur slitgigt af staš getur veriš af żmsum toga en žaš sem lķklega vegur žyngst eru erfšir, efnaskipti og įlag į viškomandi liš eša liši. Sjśkdómseinkennin eru lišverkir, eymsli, minnkuš hreyfing, marr eša brak, vökvasöfnun og meiri eša minni lišbólga. Óžęgindin eru takmörkuš viš liši og sjśklingurinn hefur engin almenn einkenni um veikindi svo sem sótthita eša slappleika. - Žó aš svona alžjóšlegar skilgreiningar hafi takmarkaš gildi, endurspegla žęr žį vitneskju sem er fyrir hendi um viškomandi sjśkdóm og žau atriši sem flestir eša allir eru sammįla um.

Greining slitgigtar byggist aš talsveršu leyti į röntgenmyndatöku en žar mį m.a. sjį žynningu lišbrjósks og žéttingu beinsins undir brjóskinu. Ef žessi greiningarašferš er notuš kemur ķ ljós aš um žrišjungur fulloršinna, į aldrinum 25-74 įra, er meš einhver merki um slitgigt. Oftast er um aš ręša liši ķ höndum og fingrum en žar į eftir koma fętur, hné og mjašmir, en ašrir lišir eru sjaldgęfari. Sterkasti įhęttužįtturinn er aldur en ekki er vitaš hvers vegna. Konur eru ķ meiri hęttu en karlmenn aš fį slitgigt og veršur munurinn enn greinilegri eftir tķšahvörf. Flest bendir til aš hormónamešferš meš östrógenum hafi verndandi įhrif. Offita eykur hęttu į slitgigt ķ hnjįm og mjöšmum og sama gildir um störf žar sem mikiš reynir į žessa liši, t.d. žar sem lyfta žarf žungum hlutum. Margir keppnisķžróttamenn fį einnig slitgigt ķ fętur, hné og mjašmir.

Lišbrjósk žjónar einkum tvenns konar tilgangi, žaš verkar meš mżkt sinni sem höggdeyfir og žaš myndar slétta lišfleti sem gera hreyfingar ķ lišnum mjśkar og įn teljandi višnįms. Um lišbrjósk gildir sama og flesta ašra vefi, žaš er ķ stöšugri endurnżjun; vissar frumur sjį um aš brjóta žaš nišur og ašrar frumur um aš byggja žaš upp. Į undanförnum įrum hefur skilningur manna veriš aš aukast į žessari stöšugu endurnżjun lišbrjósks og hvernig žaš gerist į smįatrišum. Vegna žessa aukna skilnings mį nś sjį fram į żmsa möguleika ķ mešferš į slitgigt og veriš er aš žróa lyf sem hęgja į nišurbroti eša auka hraša uppbyggingar lišbrjósks. Bśast mį viš slķkum lyfjum įšur en mörg įr lķša og vęri žį ķ fyrsta skipti komin mešferš sem gęti haft įhrif į gang sjśkdómsins. Sś mešferš sem nś er hęgt aš bjóša upp į mišar eingöngu aš žvķ aš draga śr óžęgindum. Ķ byrjun er venjulega gripiš til fręšslu um sjśkdóminn, sjśkražjįlfunar, hęfilegrar lķkamsžjįlfunar, megrunar žegar žaš į viš og stoštękja til aš minnka įlag į sjśka liši. Jafnframt geta sjśklingar tekiš verkjalyf (t.d. paracetamól) eša bólgueyšandi gigtarlyf (t.d. ķbśprófen eša naproxen) og sumum hjįlpar aš bera bólgueyšandi lyf į hśšina yfir lišnum. Žessu til višbótar mį sprauta ķ lišinn seigfljótandi efnum, ašallega hżalśronsżru, sem unnin eru śr hanakömbum. Žessi efni smyrja lišinn og örva brjóskmyndun og batinn sem oft fęst endist ķ nokkra mįnuši og mį žį endurtaka mešferšina. Einnig mį sprauta sterum ķ liši og žarf einnig aš endurtaka žaš į nokkurra vikna eša mįnaša fresti. Meš žessum rįšum haldast flestir viš góša eša sęmilega heilsu įrum og jafnvel įratugum saman. Žegar annaš žrżtur er stundum hęgt aš grķpa til skuršašgerša af żmsu tagi. Į sķšustu įratugum hefur nįšst mjög góšur įrangur meš gerviliši, einkum mjöšm og hné, og stöšug framžróun er į žessu sviši. Į nęstu įrum megum viš žvķ vęnta mikilla framfara ķ mešferš į slitgigt, bęši nżrra og įhrifamikilla lyfja auk framfara ķ skuršlękningum.


© Magnśs Jóhannsson 1997