Magnśs Jóhannsson lęknir - almenningsfręšsla        <til baka>

Stoškerfi

Pistlar:

- Bakverkir
- Beinžynning
- Ķžróttir og bein
- Slitgigt
- Lišagigt

Spurningar og svör:

- Ašgerš viš slitgigt
- Barnališagigt 
- Beinaęxli ķ börnum
- Beinbrot 
- Beinstökkvi 
- Brjóskeyšing
- Brjósklos
- Festumein
- Fjölvöšvagigt 
- Hęlspori 
- Kalksöfnun viš liši
- Lśpus (raušir ślfar) 
- Sinadrįttur 
- Slitgigt 
- Vefjagigt 
- Verkur ķ mjašmarliš
- Žvagsżrugigt

 

Ašgerš viš slitgigt

Spurning: Ķ framhaldi af umfjöllun um slitgigt fyrir nokkru langar mig aš spyrja lękninn um eftirfarandi: Ég žjįist af slitgigt sem gerir žaš m.a. aš verkum aš ég į bįgt meš aš lyfta öšrum handleggnum yfir höfuš Ég hef heyrt aš žaš sé hęgt aš lękna žetta meš ašgerš, en žį ašeins ķ śtlöndum. Er žaš rétt eša er eitthvaš annaš rįš til aš lękna žetta?

Svar: Žegar sjśkražjįlfun, heitir bakstrar og verkjalyf duga ekki viš slitgigt er żmislegt annaš sem kemur til greina aš gera. Mį žar nefna sterasprautur ķ lišina og żmis konar skuršašgeršir. Algengustu skuršašgeršir viš slitgigt eru aš fjarlęgja lausar brjóskflķsar śr liš, višgeršir į sinum eša lišpokum, ķsetning gervilišs eša aš viškomandi bein er tekiš sundur og lįtiš gróa saman eftir skekkingu eša snśning til aš breyta įlagsflötum lišsins. Hér į landi er gert mikiš af öllum žessum tegundum ašgerša sem višurkennt er aš geri gagn į viškomandi lišum. Hér skal tekiš skżrt fram aš žaš fer algerlega eftir žvķ um hvaša liš er aš ręša, śtlit viškomandi lišs og žau óžęgindi sem sjśklingurinn hefur, hvaša mešferš og žar meš taldar hugsanlegar skuršašgeršir eru vęnlegar til įrangurs ķ hverju tilviki. Hér dugir žvķ ekkert annaš en aš leita įlits lęknis og fį geršar žęr rannsóknir sem hann telur naušsynlegar. Endanleg įkvöršun um žaš hvort skuršašgerš gęti gert gagn veršur einungis tekin af sérfręšingi ķ bęklunarskuršlękningum.

Barnališagigt

Spurning: Mig langar til žess aš spyrja um barnališagigt. Er hśn ęttgeng? Ég žekki til tveggja stślkna sem eru meš žessa gigt, žęr eru 5 og 7 įra. Žęr eru bįšar meš m.a. gigtina ķ augunum. Er barnališagigt algengari hjį stślkubörnum? Į hvaša aldri er algengast aš gigtin gangi yfir?

Svar: Barnališagigt er alvarlegur sjśkdómur sem byrjar innan viš 16 įra aldur. Til eru žrjś til fjögur afbrigši af sjśkdómnum sem lżsa sér į mismunandi hįtt. Eitt žessara afbrigša er žaš sem lżst er ķ spurningunni, en žar eru bólgur ķ lišum ekki endilega žaš alvarlegasta viš sjśkdóminn heldur bólgur ķ lithimnu augans. Žessar augnbólgur geta veriš mjög langvarandi og krefjast venjulega reglulegs eftirlits hjį augnlękni vegna žess aš žęr geta leitt til sjónskeršingar. Žetta afbrigši af barnališagigt er mun algengara hjį stślkum en drengjum, ekki er vitaš meš vissu um ęttgengi sjśkdómsins en ķ flestum tilfellum eru horfur um varanlegan bata nokkuš góšar. Stundum byrjar barnališagigt skyndilega meš hįum hita, bólgnum eitlum og stękkun į lifur og milta en žegar žessi einkenni hjašna taka lišabólgur viš. Ķ öšrum tilfellum byrjar sjśkdómurinn meš bólgum ķ mörgum lišum. Mešferš er mjög svipuš og viš lišagigt fulloršinna og felst ķ hęfilegri žjįlfun og lyfjamešferš. Almennt mį segja um horfur viš barnališagigt aš žęr eru mun betri en viš lišagigt fulloršinna og gera mį rįš fyrir aš um 75% žessara barna fįi fullan eša nęstum fullan bata. Žaš er mjög misjafnt į hvaša aldri börnunum fer aš batna og fer žaš m.a. eftir žvķ um hvaša afbrigši sjśkdómsins er aš ręša, hversu alvarlegur sjśkdómurinn er og į hvaša aldri hann byrjaši.

 

Brjóskeyšing

Spurning: Af hverju stafar brjóskeyšing og er eitthvaš viš henni aš gera?

Svar: Ķ öllum lišum er lišbrjósk, sem er mżkra en bein og įsamt seigum lišvökvanum gefur žaš lišnum įreynslulausa mżkt. Żmsir sjśkdómar og slys geta valdiš skemmdum į lišbrjóski og oršiš til žess aš žaš žynnist og mį žar nefna lišagigt, sżkingar ķ lišum, beinbrot, lišhlaup (aš fara śr liši), mikla og einhęfa įreynslu, o.fl. Hitt er žó algengara aš engin saga sé um slķkt og eru žetta žį breytingar sem koma meš hękkandi aldri og ganga oft undir nafninu slitgigt. Ķ slķkum tilvikum er ekki vitaš um orsök en stundum er žó greinileg ęttarsaga. Brjóskeyšingu eša öšru nafni slitgigt er aušvelt aš greina į röntgenmynd og er hér um aš ręša mjög algengan kvilla sem sést af žvķ aš fundist hafa merki um brjóskeyšingu į röntgenmyndum hjį 35% einstaklinga undir 30 įra aldri og hjį 85% fólks um įttrętt. Slķkar breytingar valda žó ekki óžęgindum nema hjį sumum. Žeir lišir sem oftast verša fyrir baršinu į brjóskeyšingu eru liširnir ķ fingrum og tįm, mjašmarlišir, hnélišir og hryggjarlišir en żmsir ašrir lišir geta einnig komiš viš sögu. Óžęgindin sem af žessu hljótast eru verkir sem koma viš įreynslu og lagast viš hvķld, skammvinnur stiršleiki eftir hvķld og brak ķ lišunum. Mešferš felst ķ fręšslu um ešli sjśkdómsins, hvķld, sjśkražjįlfun, megrun, verkjalyfjum og skuršašgeršum. Megrun getur haft mikla žżšingu viš brjóskeyšingu ķ mjöšmum og hnjįm. Venjuleg verkjalyf (t.d. paracetamól og ķbśprófen) geta hjįlpaš mikiš og engin įstęša er til aš nota žau ekki. Stundum eru geršar skuršašgeršir til aš leišrétta skekkju ķ liš og gervimjašmir og gervihné geta išulega gjörbreytt lķfi fólks. Į sķšustu įrum er einnig fariš aš sprauta seigfljótandi gervilišvökva ķ suma liši, einkum hné, og getur žaš hjįlpaš ķ vissum tilvikum. Brjóskeyšing er sjśkdómur sem kemur hęgt og sķgandi į löngum tķma og getur gengiš til baka a.m.k. tķmabundiš. Boriš saman viš lišagigt er brjóskeyšing vęgur sjśkdómur sem flestum gengur sęmilega aš lęra aš lifa meš.

 

Festumein

Spurning: Hvaš er festumein, hvernig lżsir žaš sér og er hęgt aš lękna žaš?

Svar: Festumein dregur nafn sitt af sinafestum en hreyfivöšvar enda ķ sinum sem festast į beinin. Festumein verša stundum vegna meišsla eša mikillar įreynslu en einnig getur veriš um aš ręša bólgur af óžekktum uppruna ķ vöšvum, sinum og sinafestum. Festumein er ekki sjśkdómur ķ lišum og į ekkert skilt viš lišagigt. Festumein eru algengust umhverfis olnboga og axlir en geta einnig veriš annars stašar. Einkennin eru verkir, einkum viš įreynslu og stašurinn er oft mjög viškvęmur viš snertingu. Mešferš felst fyrst og fremt ķ žvķ aš hvķla stašinn en gefa honum žó hęfilega hreyfingu til žess aš nįlęgir lišir stiršni ekki. Verkjalyf geta hjįlpaš, t.d. ķbśprófen eša aspirķn, og stundum getur veriš įstęša til aš sprauta sterum ķ vefina umhverfis stašinn. Horfur eru mjög góšar, einkennin hverfa oftast į fįeinum vikum og standa sjaldan ķ meira en 6 mįnuši. Ef bati dregst į langinn er žaš oftast vegna įframhaldandi meišsla eša įreynslu.

 

Kalksöfnun viš liši

Spurning: Hvers vegna safnast kalk viš mjašmarhnśtur og hvernig er hęgt aš lękna žaš?

Svar: Kalksöfnun eša m.ö.o. beinmyndun umhverfis liši fylgir venjulega žvķ sem kallaš er slitgigt. Slitgigt getur lagst į nęstum hvaša liši sem er en er algeng ķ hrygg, höndum, öxlum, mjöšmum og hnjįm. Viš slitgigt verša żmis konar breytingar į lišum og umhverfi žeirra og mį žar nefna žynningu į lišbrjósi og myndun beingadda umhverfis lišina. Slķkar breytingar eru mjög algengar og žegar teknar eru röntgenmyndir af lišum sjįst žęr oft hjį fólki um fertugt og hjį flestum um sjötugt; flestir eru žó einkennalausir en óžęgindi slitgigtar eru einkum verkir. Žaš er žvķ mikiš af fólki meš brjóskžynningu og beingadda umhverfis liši įn žess aš hafa af žvķ óžęgindi og engin įstęša er aš hafa įhyggjur af slķku. Lķtiš er vitaš um orsakir slitgigtar nema žegar um mikiš eša skakkt įlag į viškomandi liši er aš ręša. Mešferš er margvķsleg og fer eftir žvķ um hvaša liši er aš ręša og hversu mikil óžęgindin eru. Mešferš getur falist ķ žvķ aš hvķla viškomandi liši og hlķfa žeim viš hvers kyns įlagi. Žeir sem eru of feitir fį oft slitgigt ķ hné eša mjašmir og getur megrun bętt įstandiš mikiš. Einnig mį beita sjśkražjįlfun, mešferš meš verkjalyfjum eša gigtarlyfjum, lyfjagjöf inn ķ viškomandi liši eša skuršašgerš. Stundum er eina rįšiš aš skipta um liš og setja gerviliš ķ staš žess skemmda og er įrangur af gervilišum bestur ķ mjöšmum og hnjįm.

 

Sinadrįttur

Spurning: Hvaš veldur honum, hvaš er hęgt aš gera til aš fyrirbyggja hann og bęta śr žegar hann kemur fram?

Svar: Sinadrįttur er kröftugur, sįrsaukafullur samdrįttur ķ vöšva eša vöšvum. Algeng tegund sinadrįttar veršur ķ kįlfanum ķ svefni en sinadrįttur getur einnig oršiš vegna mikillar vinnu, meišsla eša viš žaš aš vera lengi ķ sömu stellingum. Vökvatap eykur einnig hęttu į sinadrętti. Sinadrįttur er algengur hjį ķžróttamönnum sem reyna į sig mikiš og lengi og tapa viš žaš vökva. Önnur vel žekkt tegund sinadrįttar er skrifkrampi sem er sinadrįttur ķ fingrum og hendi eftir langvarandi skriftir meš blżanti eša penna. Viš einhęfar hreyfingar ķ langan tķma getur komiš fram sinadrįttur, nįnast hvar sem er ķ lķkamanum.
Allir fį sinadrįtt en hjį flestum eru žaš óžęgindi sem koma sjaldan og valda litlum vandręšum. Ekki mį rugla sinadrętti saman viš verki ķ fótleggjum eša lęrum sem koma viš įreynslu vegna lélegrar blóšrįsar eša brjóskloss ķ hrygg. Žeir sem fį oft verki ķ fótleggi viš gang eša ašra įreynslu ęttu aš leita lęknis.
Besta rįšiš viš sinadrętti er aš teygja į viškomandi vöšva, varlega en įkvešiš, og žį hverfa óžęgindin venjulega fljótt. Oft er gott aš spenna vöšvana sem eru į móti žeim sem sinadrįtturinn er ķ, t.d. er gott viš sinadrętti ķ kįlfa aš spenna fótinn upp į viš og toga svo ķ hann žar til sinadrįtturinn hverfur. Einnig getur veriš gott aš kreista og nudda vöšvann og sumum finnst gott aš fara ķ heitt eša kalt baš. Til aš koma ķ veg fyrir sinadrįtt er mikilvęgt aš foršast vökvatap, gera teygjuęfingar fyrir og eftir įreynslu og gęta žess aš ofreyna sig ekki.
Ef sinadrįttur er višvarandi vandamįl sem truflar svefn er rétt aš leita lęknis sem metur hvort grķpa žurfi til lyfjamešferšar. Ķ slķkum tilvikum kemur til greina aš nota svefnlyf aš vissri gerš eša kķnķn.

 

Verkur ķ mjašmališ

Spurning: Ég er 53 įra karlmašur og žegar ég geng mikiš fę ég verki ķ mjašmališinn. Getur veriš aš ég žurfi aš lįta skera mig upp?

Svar:. Ķ fyrsta lagi er ekki vķst aš um sjśkdóm ķ sjįlfum mjašmarlišnum sé aš ręša. Annaš sem vel kemur til greina er t.d. bólga ķ sinaslķšrum eša vöšvafestingum, svo kallaš festumein. Til aš fį žetta greint žarf aš fara til lęknis og oftast veršur aš taka röntgenmyndir af lišnum til aš fį stašfest aš um sjśkdóm ķ sjįlfum lišnum sé aš ręša. Ef žetta er ķ mjašmarlišnum er lķklegast (skv. lżsingu bréfritara) aš um slitgigt sé aš ręša. Žegar žannig er įstatt hjį ekki eldri einstaklingi gęti veriš um aš ręša afleišingar af meišslum eša bólgu ķ lišnum, kannski fyrir löngu sķšan; ekki er žó nęrri alltaf um slķka sjśkrasögu aš ręša. Viš slitgigt žynnist lišbrjóskiš og yfirborš žess veršur hrjśfara. Lišurinn veršur stiršari og vegna brjóskžynningarinnar dempar brjóskiš ekki eins vel og įšur žau högg sem verša žegar mašur gengur. Mešferš viš žessu er margvķsleg og ekki er gripiš til skuršašgeršar fyrr en żmislegt annaš hefur veriš reynt. Venjuleg mešferš viš slitgigt ķ mjöšm er ęfingar til aš styrkja vöšva og sinar umhverfis lišinn, hitaböš og hitabakstrar, mikiš getur munaš um aš viškomandi létti sig jafnvel žó žaš séu einungis örfį kķló, verkjalyf og aš sķšustu skuršašgerš. Af skuršašgeršum koma żmis afbrigši til greina, stundum er lęrleggurinn tekinn ķ sundur og einungis snśiš upp į hann eša hann skekktur. Ef skipt er um liš er stundum einungis skipt um kśluna efst į lęrlegg en stundum er einnig skipt um skįlina sem situr ķ mjašmargrindinni.

 

Hvaš er brjósklos?

Spurning: Stundum er sagt um bakveika menn aš žeir séu meš klemmda taug. Hvaš er įtt viš, hvers konar lęknismešferš er višhöfš og hverjar eru batahorfur?

Svar: Žetta er žaš sem stundum gerist viš brjósklos ķ hrygg. Į milli hryggjarlišanna er lišžófi śr brjóski og utan um hann er sinabreiša eša hringur sem tengir hryggjarlišina saman. Žessi sinabreiša heldur hryggjarlišunum og žar meš hryggnum saman en lišžófarnir dempa höggin sem hryggurinn veršur stöšugt fyrir, t.d. žegar viš göngum. Į milli hryggjarlišanna ganga taugar śt śr męnunni og ķ žeim eru taugažręšir sem sjį um hreyfingar vissra vöšva, skyntaugar sem flytja m.a. boš um snertingu, hita og sįrsauka frį įkvešnu hśšsvęši og innri lķffęrum og einnig eru taugažręšir sem tilheyra ósjįlfrįša taugakerfinu og flytja m.a. boš til ęša og kirtla. Ef sprunga kemur einhvers stašar ķ sinabreišuna į milli hryggjarliša er hętta į aš hluti lišžófans geti pressast śt ķ gegnum sprunguna og žrżstir žį stundum į taug sem gengur śt śr męnunni į žeim staš eša jafnvel į męnuna sjįlfa. Žį veršur žaš sem kallaš er brjósklos og hęgt er aš tala um klemmda taug. Viš žrżsting į taugina hętta taugažręširnir aš starfa ešlilega meš žeim afleišingum aš viškomandi fęr verki, skyntruflanir ķ hśš (t.d. dofa, nįladofa eša tilfinningaleysi), mįttleysi eša lamanir ķ vöšva og e.t.v. fleiri einkenni. Brjósklos veršur oftast ķ mjóhrygg en getur einnig oršiš ķ hįlsi. Žegar brjósklos veršur ķ mjóhrygg kemur verkur ķ bakiš sem oft leišir nišur ķ annan fótinn og žar verša einnig skyntruflanir og mįttleysi ķ vöšvum eša lamanir. Verkinn leišir oftast nišur eftir rasskinn, lęri aš aftanveršu, kįlfa og jafnvel nišur ķ fót. Žetta lżsir sér į svolķtiš mismunandi hįtt eftir žvķ milli hvaša hryggjarliša brjósklosiš veršur. Skyntruflanir geta oršiš į ökkla innanfótar, stóru tį, hęl, utanfótar į ökkla eša fótlegg eša sem einhver blanda af žessu. Mįttleysi getur lżst sér žannig aš erfitt sé aš spenna fótinn upp eša nišur um ökklann eša aš sperra stórutį upp. Ef žetta gerist ķ hįlslišum leišir verkinn oft śt ķ handlegg og skyntruflanir og mįttleysi veršur ķ handlegg og hendi. Til aš fį öruggari sjśkdómsgreiningu og stašsetja brjósklosiš nįkvęmlega er hęgt aš taka myndir og kemur žį einkum til greina aš taka venjulegar röntgenmyndir, tölvusneišmyndir eša myndir meš segulómun.

Rannsóknir hafa sżnt aš um 75% af öllu fólki fęr bakverki einhvern tķma ęvinnar. Hins vegar er žetta ķ flestum tilfellum tiltölulega meinlaust og einungis 1-3% fį brjósklos og nįlęgt 1% fį klemmda taug. Flestir telja rįšlegast aš hefja mešferšina į hvķld įsamt heitum bökstrum og e.t.v. nuddi og flestir žurfa einnig į verkjalyfjum eša vöšvaslakandi lyfjum aš halda. Rétt er aš lįta reyna į žetta ķ a.m.k. 6 vikur, en ef įstandiš lagast ekki žarf venjulega aš grķpa til skuršašgeršar. Żmsar ašferšir eru notašar til aš fjarlęgja brjósklosiš og fer žaš eftir stašsetningu og öšrum ašstęšum hvaša ašferš er valin. Miklar framfarir hafa oršiš ķ skurštękni į undanförnum įrum og eru žessar ašgeršir engin undantekning. Įrangur žessara ašgerša er yfirleitt góšur žó hann sé ekki 100% frekar en viš önnur mannanna verk.

 

 

Žvagsżrugigt

Spurning: Hvaš er žvagsżrugigt, hvaš veldur henni (sérstakur matur?) og hvaš er hęgt aš gera viš henni?

Svar: Žvagsżrugigt byrjar oftast skyndilega meš miklum vekjum og bólgu ķ einum liš. Sį lišur sem oftast veršur fyrir baršinu į žessu er fremsti lišur stóru tįar en ašrir lišir geta įtt ķ hlut, t.d. ökkli, hné, ślnlišur eša olnbogi. Einkennin lķkjast einna helst sżkingu meš bólgu, roša og hita og stašurinn er mjög viškvęmur viš snertingu. Žvagsżrugigt var stundum kölluš rķkra manna gigt og į sķšustu öld og fram į žessa var hśn af mörgum talin stafa af óhóflegri įfengisdrykkju. Įfengi orsakar ekki sjśkdóminn en getur stundum sett kast af staš. Žvagsżrugigt kemur oft ķ köstum sem standa ķ fįeina daga ķ fyrstu en žegar frį lķšur geta žau stašiš vikum saman ef ekkert er aš gert. Fįi sjśklingurinn ekki višeigandi mešferš getur oršiš um aš ręša langvarandi bólgur ķ mörgum lišum sem leiša aš lokum til skemmda og afmyndunar į lišunum og žar aš auki geta oršiš skemmdir ķ öšrum lķffęrum, einkum nżrum.

Žvagsżrugigt er oftast af óžekktum orsökum og um 90% sjśklinganna eru karlmenn. Karlmenn fį sjśkdóminn sjaldan fyrir žrķtugt og konur yfirleitt ekki fyrr en eftir tķšahvörf. Stundum er įberandi erfšažįttur og mešal sumra kynflokka er žvagsżrugigt mun algengari en annars stašar, t.d. į Kyrrahafseyjunum. Žeir sem fį fyrstu köstin ungir eru ķ meiri hęttu en hinir aš fį erfišan sjśkdóm sem leišir til skemmda ķ lišum. Ķ flestum tilfellum er hęgt aš halda sjśkdómnum ķ skefjum og hindra vefjaskemmdir.

Žvagsżra er efni sem myndast viš nišurbrot kjarnsżra (DNA og RNA). Žęr kjarnsżrur sem brotna nišur ķ lķkamanum eru aš mestu leyti myndašar ķ lķkamanum en aš litlu leyti komnar beint śr fęšunni. Ef nišurbrot kjarnsżra er óešlilega mikiš eša śtskilnašur žvagsżru óešlilega hęgur getur magn žvagsżru ķ blóšinu hękkaš og aš lokum geta žvagsżrukristallar myndast ķ vefjum og valdiš žvagsżrugigt. Mešferšin byggist einkum į žrennu, aš lękna köst žegar žau koma, aš minnka framleišslu žvagsżru ķ lķkamanum og aš auka śtskilnaš žvagsżru ķ nżrum. Ķ köstum eru notuš żmis bólgueyšandi lyf, sem geta stytt kastiš verulega, og mikilvęgt er aš hvķla bólgna liši. Til aš minnka magn žvagsżru ķ lķkamanum og minnka žannig hęttu į žvagsżrugigtarköstum eru til lyf sem minnka myndun žvagsżru og auka śtskilnaš hennar. Žeir sem eru meš žvagsżrugigt ęttu aš foršast lyf sem hindra śtskilnaš žvagsżru ķ nżrum en žaš eru einkum žvagręsilyf og aspirķn. Um mataręši eru svolķtiš skiptar skošanir en flest bendir til aš žaš skipti litlu sem engu mįli fyrir magn žvagsżru ķ lķkamanum en hjį sumum sjśklingum geta vissar fęšutegundir eša įfengi hrint af staš kasti. Fįeinar fęšutegundir sem innihalda mikiš af kjarnsżrum eru blóšmör, lifur, nżru, sardķnur og kjötkraftur. Mikilvęgt er aš drekka mikiš vatn, helst 2-3 lķtra į dag.

 

Hvaš er fjölvöšvagigt?

Spurning: Hvaš er fjölvöšvagigt og hvernig er hśn lęknuš?

Svar:  Sį sjśkdómur sem venjulega er nefndur fjölvöšvagigt (polymyalgia rheumatica), kemur oftast fyrir ķ sjśklingum eldri en 50 įra og lżsir sér meš verkjum og stiršleika ķ og umhverfis hįls, handleggi, axlir og mjašmir. Orsakir žessa sjśkdóms eru óžekktar, hann getur byrjaš skyndilega og morgunstiršleiki er oftast įberandi. Žessum sjśkdómi fylgir venjulega hękkaš sökk, lystarleysi, sótthiti, almennur slappleiki og stundum slagęšabólgur ķ höfši. Žessar slagęšabólgur eru til stašar ķ allt aš 20% žeirra sem hafa fjölvöšvagigt og žęr lżsa sér meš höfušverk, sjóntruflunum og verkjum ķ kjįlka. Ķ sjaldgęfum tilfellum getur slagęšabólgan valdiš heilablóšfalli. Mešferš viš fjölvöšvagigt af žessari tegund, meš eša įn ęšabólgu, felst ķ gjöf stera į töfluformi og žarf sś mešferš oftast aš standa ķ a.m.k. 1-2 įr. Įrangur slķkrar mešferšar er oftast góšur en sjśkdómurinn tekur sig stundum upp aftur og žarf žį aš endurtaka mešferšina.

 

Hvaš er lśpus?

Spurning: Hvaš er lśpus? Hver eru einkenni sjśkdómsins og hvernig er hann lęknašur?

Svar: Lśpus er sjśkdómur sem heitir į latķnu lupus erythematosus en oršin žżša raušur ślfur. Žessi sjśkdómur hefur lengi gengiš undir nafninu helluroši en ķ seinni tiš er hann oft nefndur raušir ślfar (sbr. raušir hundar, žó aš um óskylda sjśkdóma sé aš ręša). Til eru tvö form af žessum sjśkdómi, annaš er tiltölulega meinlaust og er oft kallaš helluroši en hitt er mun alvarlegra og er kallaš kerfahelluroši eša raušir ślfar.
Helluroši er nįnast alveg bundinn viš hśšina og lżsir sér meš raušum flekkjum sem oft eru mjög įberandi ķ andliti en einnig eru žunn hśš, įberandi ęšar, munnsįr og hįrlos algengt. Ekki er vitaš hvaš veldur žessum sjśkdómi sem er langvinnur og hefur tilhneigingu til aš blossa upp aftur og aftur. Meš lyfjamešferš mį oft forša hśšinni frį varanlegum skemmdum. Einstaka sinnum žróast helluroši yfir ķ rauša ślfa.
Verra formiš af žessum sjśkdómi, raušir ślfar eša kerfahelluroši, kemur oftast fyrir hjį ungum konum. Um 90% sjśklinganna eru konur. Žessi sjśkdómur er ķ flokki s.k. sjįlfsofnęmissjśkdóma og hann er langvarandi og venjulega ólęknandi. Hann getur žó legiš nišri langtķmum eša jafnvel įrum saman. Ķ sjįlfsofnęmissjśkdómum fer ónęmiskerfiš, af óžekktum įstęšum, aš mynda mótefni gegn eigin efnasamböndum og frumum og žetta getur valdiš skemmdum į vefjum lķkamans. Ķ žessum sjśkdómi eru oftast til stašar bólgur eša verkir ķ lišum, svipašar hśšbreytingar og ķ helluroša, brjósthimnubólga, gollurshśsbólga, einkenni frį mištaugakerfi og skert nżrnastarfsemi. Mešferš og horfur fara eftir žvķ hversu slęmur sjśkdómurinn er.


Geta bein brotnaš įn įverka?

Spurning: Nżlega varš ég fyrir žvķ aš rifbrotna įn žess aš lenda ķ slysi eša verša fyrir įverka. Er žaš rétt aš eldra fólki sé hętt viš slķkum brotum og ef svo er hvers vegna? Hvaša mešferš er beitt ķ slķkum tilfellum og geta žess hįttar beinbrot veriš erfiš višureignar og jafnvel hęttuleg?

Svar: Tališ er aš beinmassi flestra nįi hįmarki viš 25-30 įra aldur, haldist sķšan stöšugur ķ 10-15 įr en fari žį aš minnka. Į breytingaskeiši kvenna og karla fer beinmassinn aš tapast meš meiri hraša en įšur og žetta er sérstaklega įberandi hjį mörgum konum eftir tķšahvörf. Konur į žessum aldri geta tapaš 3-5% beinmassans į įri ķ 5 til 7 įr sem žżšir aš į fįeinum įrum geta žęr tapaš allt aš 20% beinmassans. Žetta įstand er kallaš beinžynning eša śrkölkun beina. Beinžynning gerir beinin mun stökkari en žau voru įšur. Fólk sem komiš er meš mikla beinžynningu getur beinbrotnaš įn mikils įverka, kannski bara viš žaš aš hrasa eša hósta. Ofan į žetta bętist aš gamalt fólk er oft dettnara en žaš var įšur vegna óstöšugleika, sjónskeršingar, vöšvaslappleika eša vegna lyfja eins og t.d. svefnlyfja. Afleišing beinžynningar eru tķšari beinbrot meš žeim miklu óžęgindum sem žeim fylgja. Eitt algengasta beinbrotiš hjį konum meš mikla beinžynningu er samfall hryggjarliša. Žetta getur gerst įn įverka og žaš sem gerist er einfaldlega aš hryggjarlišur fellur aš hluta til saman eša brotnar inn ķ sjįlfan sig. Žessu fylgja verkir og stašbundin eymsli sem geta stašiš mįnušum saman. Ef žetta gerist oft lękkar sjśklingurinn ķ loftinu svo aš eftir žvķ er tekiš og hann getur einnig fengiš kryppu. Önnur algeng brot eru mjašmar- og ślnlišsbrot sem verša viš byltu en rifbrot geta oršiš viš žaš aš hrasa, hósta eša hnerra. Žekkt eru dęmi žess aš mikill hlįtur hafi leitt til rifbrots hjį einstaklingi meš beinžynningu. Beinžynning meš beinbrotum og verkjum er eitt af žvķ sem getur gert lķf aldrašra erfitt.
Nś oršiš er yfirleitt ekki veitt nein mešferš viš rifbrotum nema žau séu mjög slęm og hętta geti veriš į aš beinendar stingist inn ķ lungaš. Slķkt gerist einungis viš mikla įverka. Mešferš felst ķ žvķ aš vefja eša plįstra brjóstkassann ķ žeim tilgangi aš minnka hreyfingar hans. Viš žetta minnka óžęgindin frį brotinu en ķ stašinn koma óžęgindi vegna köfnunartilfinningar og erfišleika viš aš anda. Žessi sķšarnefndu óžęgindi eru venjulega miklu verri en verkir vegna brotsins og žess vegna velja flestir enga mešferš. Rifbrot geta gefiš talsvert mikil óžęgindi vikum saman en žau gróa nęstum alltaf vel og eru oftast alveg hęttulaus.
Žeir sem eru meš mikla beinžynningu geta žurft lyfjamešferš til aš stöšva hana. Žar aš auki ęttu allir aš gęta žess aš žeir fįi nęgjanlegt prótein, kalk og D-vķtamķn ķ fęšunni og ef žaš reynist erfitt mį bęta viš kalktöflum og lżsi. Rįšlagšur dagskammtur af kalki fyrir fulloršna er 800 mg. Gamalt fólk žarf einnig aš fį hęfilega hreyfingu og įreynslu sem styrkir bęši vöšva og bein.

 

 

Hvaš er beinstökkvi?

Spurning: Žekktur mun vera į Ķslandi arfgengur sjśkdómur sem lżsir sér ķ stökkum beinum er brotnaš geta mjög aušveldlega. Hvaš er vitaš um žennan sjśkdóm, hversu śtbreiddur er hann og hvaš veldur honum?

Svar: Sjśkdómurinn sem hér um ręšir er stundum kallašur beinstökkvi (stökk bein) en į erlendum mįlum heitir hann m.a. fragilitas ossium eša brittle bones. Žessi sjśkdómur veldur mikilli rżrnun beinmassans og žar meš verša beinin stökk og brotna aušveldlega. Honum fylgja gjarnan blįar augnhvķtur, óešlilegar eša lélegar tennur, léleg heyrn og ęttarsaga um sjśkdóminn. Beinstökkvi er oft flokkašur ķ 4 afbrigši sem eru misalvarleg. Alvarlegustu afbrigšin valda fósturdauša, dauša viš fęšingu eša skömmu eftir fęšingu. Mildari afbrigši sjśkdómsins hafa gang sem er mismunandi eftir einstaklingum. Sumir viršast ešlilegir viš fęšingu en versnar sķšan stöšugt žaš sem eftir er ęvinnar. Sumir fį fjöldann allan af beinbrotum sem börn, lagast viš kynžroska en fara svo aftur aš brotna sķšar į ęvinni. Konur meš sjśkdóminn fį oft beinbrot į mešgöngu og eftir tķšahvörf. Sumar konur meš vęg afbrigši sjśkdómsins fara ekki aš brotna fyrr en eftir tķšahvörf og getur veriš erfitt aš greina sjśkdóminn frį beinžynningu sem oft veršur į žeim aldri.
Ķ Evrópu og N-Amerķku er tališ aš um 1 af hverjum 20.000 sé meš beinstökkva en hin żmsu afbrigši sjśkdómsins eru misalgeng. Tķš beinbrot valda aflögun beina og beinagrindar sem smįm saman getur valdiš meiri eša minni fötlun. Hvķta augnanna getur veriš ešlileg en er oft blįleit eša jafnvel skęrblį. Žessi blįi litur augnanna stafar sennilega af bandvefsbreytingum sem eiga skylt viš breytingarnar ķ beinunum įn žess aš hafa įhrif į sjónina (til er annar arfgengur kvilli žar sem hvķtur augnanna eru blįar en beinin ešlileg). Tennurnar geta veriš ešlilegar eša aflagašar og brśn- eša blįleitar, žęr eru oft brothęttar eins og beinin, hęttir til aš brotna og žį getur žurft aš fjarlęgja žęr. Oft fer aš bera į skertri heyrn eftir 10 įra aldur og um 9 af hverjum 10 eru komnir meš einhverja heyrnarskeršingu žegar komiš er yfir žrķtugt. Heyrnin heldur oftast įfram aš versna žaš sem eftir er ęvinnar. Żmsir ašrir kvillar geta fylgt žessum sjśkdómi.
Ekkert er vitaš um orsakir beinstökkva annaš en aš flestir sjśklinganna eru meš erfšagalla (stökkbreytingu) ķ genum sem geyma upplżsingar um kollagen sem er hluti af bandvef. Bandvefur, og žar meš bein, žessara einstaklinga er žess vegna afbrigšilegur og žaš getur e.t.v. skżrt ešli og einkenni sjśkdómsins.
Margir žessara sjśklinga geta lifaš nęstum ešlilegu lķfi žrįtt fyrir mismikla fötlun. Ekki er um aš ręša neina sérstaka mešferš ašra en naušsynlegar ašgeršir vegna beinbrota og afmyndunar beina įsamt sjśkražjįlfun. Veriš er aš gera tilraunir meš lyf sem notuš eru viš beinžynningu en ekki er enn vitaš hvort žau hjįlpa. Sums stašar hefur žessum sjśklingum veriš gefiš vaxtarhormón, meš einhverjum įrangri aš žvķ er viršist. Heyrnartap er stundum hęgt aš laga meš ašgerš į mišeyra.

 

 

Hvaš er hęlspori?

Spurning: Hvaš er hęlspori? Hvaš veldur žessum sjśkdómi og hver er mešferšin viš honum?

Svar: Fóturinn er eins og spenntur bogi žannig aš mašur stendur ašallega ķ hęl og tęr. Žaš sem heldur boganum uppi er sinabreiša sem festist ķ tęrnar aš framan og hęlbeiniš aš aftan. Ķ hvert skipti sem mašur stķgur ķ fótinn kemur įlag į hęlinn sem getur veriš allt aš žvķ tuttuguföld lķkamsžyngdin. Žetta įlag dempast af fitupśša sem er undir hęlbeininu og įšurnefndri sinabreišu. Viš langvarandi mikiš eša rangt įlag į fótinn geta oršiš skemmdir į sinabreišunni og festingu hennar į hęlbeiniš. Žessar skemmdir geta veriš į formi tognunar, smįsprungna og aš lokum beinmyndunar ķ sininni žar sem hśn festist ķ hęlbeiniš. Žarna getur myndast lķtiš beinhorn sem kallast hęlspori. Einstaka sinnum finnst hęlspori fyrir tilviljun įn žess aš hafa valdiš óžęgindum en oftast veldur hann óžęgindum sem geta veriš mjög mikil. Žessi óžęgindi lagast ķ hvķld en žau eru vanalega mest į morgnana žegar fariš er į fętur. Ef žrżst er undir hęlinn er žaš mjög sįrt.
Orsakir hęlspora eru of mikiš įlag į fótinn og oftast er um aš ręša mišaldra, of žunga einstaklinga eša žį sem stunda erfišar ķžróttir einstaka sinnum, t.d. um helgar. Žaš eykur einnig įhęttuna ef ekki er hitaš upp fyrir ķžróttaęfingar.
Mestu mįli skiptir aš koma ķ veg fyrir aš hęlspori myndist strax og einkenni um óešlilegt įlag į fótinn gera vart viš sig meš žreytu og verkjum eftir įreynslu. Žį veršur aš minnka įlagiš og gera višeigandi ęfingar, einkum teygjuęfingar sem strekkja į kįlfavöšvum og sinabreišunni undir fętinum. Žaš er mikilvęgt aš gera sér grein fyrir aš žaš er ekki hęlsporinn sem slķkur sem veldur verkjunum heldur er hann afleišing af langvarandi of miklu įlagi į fótinn. Sjśkdómsgreining byggist į sjśkrasögu meš lżsingu į verkjunum, skošun į fętinum og röntgenmynd.
Žegar hęlspori hefur myndast kann aš viršast freistandi aš fjarlęgja hann meš skuršašgerš. Įrangur slķkra ašgerša er slęmur og er reynt aš foršast žęr ķ lengstu lög. Ķ stašinn er rįšlegt aš gera višeigandi ęfingar, nota heppilega skó og innlegg, taka bólgueyšandi lyf og stundum er sprautaš bólgueyšandi barksterum ķ hęlinn. Žetta ber venjulega einhvern og stundum góšan įrangur.

 

 

Góškynja beinaęxli ķ börnum?

Spurning: Sonur minn sem er fimm įra var nżlega į sjśkarhśsi vegna aukabeinvaxtar viš axlarliš (osteochondrom). Mér er sagt aš žetta sé ekki skašlegt en mig fżsir aš vita hvaš veldur žessu og hvort lķklegt sé aš žessa gęti annars stašar į lķkama viškomandi į vaxtarskeiši?

Svar: Ęxli ķ beinum eru nokkuš algeng og geta veriš illkynja eša góškynja. Hjį fulloršnum er oftast um aš ręša meinvörp frį illkynja ęxlum annars stašar ķ lķkamanum en hjį börnum er algengast aš uppruni ęxlisins sé stašbundinn ķ beininu. Bein- og brjóskęxli (osteochondrom) eru nokkuš algeng hjį börnum og unglingum og er algengast aš žau komi fram į aldrinum 10-20 įra. Žetta eru algengustu góškynja ęxlin ķ beinum og geta veriš eitt sér eša fleiri. Žessi ęxli geta komiš ķ hvaša bein sem er en algengast er aš žau komi viš enda į löngu beini eins og žeim sem eru ķ handleggjum og fótleggjum. Žessi ęxli eru śr beini en žakin brjóski og eru žess vegna oftast kölluš bein- og brjóskęxli. Ekki er vitaš um orsakir žessara ęxla annaš en aš margt bendir til žess aš erfšir skipti mįli, a.m.k. hjį žeim sem fį mörg slķk ęxli. Ęxlin eru ķ sjįlfu sér meinlaus en žau geta valdiš talsveršum óžęgindum, žau geta ķ einstaka tilfellum breyst og oršiš illkynja og žess vegna eru žau fjarlęgš. Žeir sem fį mörg bein- og brjóskęxli eru ķ töluvert meiri hęttu en ašrir aš fį illkynja beinęxli sķšar en įhęttan hjį žeim sem fį eitt ęxli er ašeins örlķtiš aukin.
Til eru żmis önnur góškynja beinęxli hjį börnum og unglingum en bein- og brjóskęxli eru žau lang algengustu.
Vandinn viš aš greina beinaęxli er aš žau gefa oft engin einkenni fyrr en žau eru oršin nokkuš stór en žaš fer žó eftir stašsetningu. Višvarandi eša vaxandi verkir ķ bśk eša śtlimum geta vakiš grunsemdir, einkum ef hęgt er aš finna fyrirferšaraukningu į stašnum. Röntgenmyndir geta veitt svariš en oft žarf aš taka nįlarsżni til aš fį öruggari greiningu. Žegar um meinvörp annars stašar frį er aš ręša getur nįlarsżni ekki alltaf sagt til um žaš meš vissu hvašan meinvarpiš er komiš. Žó eru um 80% slķkra meinvarpa komin frį illkynja ęxlum ķ blöšruhįlskirtli, brjóstum eša lungum. Stundum tekst ekki aš fį örugga sjśkdómsgreiningu meš žessum ašferšum og žį žarf aš opna inn į ęxliš og taka sżni beint śr žvķ til greiningar.

 

 

Hvaš er slitgigt?

Spurning: Karlmašur hringdi og bar fram spurningu. Hann sagšist hafa slitgigt ķ hnjįliš og aš lęknirinn hans hefši sagt sér aš viš henni vęri ekkert aš gera annaš en aš taka inn verkjalyf. Spurning hans er sś hvort slitgigt sé ólęknandi og hvort žaš sé rétt aš fólk verši bara aš sętta sig viš aš hafa hana.

Svar: Slitgigt er algengasti sjśkdómurinn ķ lišum, hśn byrjar oft įn einkenna į 15-30 įra aldri og er mjög algeng viš 70 įra aldur. Nęstum allir fertugir einstaklingar eru meš einhver merki um slitgigt ķ ganglimum žó aš fęstir žeirra hafi af žvķ óžęgindi. Žaš sem setur slitgigt af staš getur veriš af żmsum toga en žaš sem lķklega vegur žyngst eru erfšir, efnaskipti og įlag į viškomandi liš eša liši. Sjśkdómseinkennin eru lišverkir, eymsli, minnkuš hreyfing, marr eša brak, vökvasöfnun og meiri eša minni lišbólga. Óžęgindin eru takmörkuš viš liši og sjśklingurinn hefur engin almenn einkenni um veikindi svo sem sótthita eša slappleika. Oftast er um aš ręša liši ķ höndum og fingrum en žar į eftir koma fętur, hné og mjašmir, en ašrir lišir eru sjaldgęfari. Offita eykur hęttu į slitgigt ķ hnjįm og mjöšmum og sama gildir um störf žar sem mikiš reynir į žessa liši, t.d. žar sem lyfta žarf žungum hlutum. Margir keppnisķžróttamenn fį einnig slitgigt ķ fętur, hné og mjašmir.
Slitgigt er nęstum žvķ alltaf ólęknandi og įstandiš fer venjulega hęgt versnandi. Žó eru til dęmi žess aš slitgigt ķ hnjįm, mjöšmum og jafnvel öšrum lišum hafi hętt aš versna eša jafnvel lagast viš vel skipulagša sjśkražjįlfun. Sś mešferš sem nś er hęgt aš bjóša upp į mišar aš žvķ aš draga śr óžęgindum. Ķ byrjun er venjulega gripiš til fręšslu um sjśkdóminn, sjśkražjįlfunar, hęfilegrar lķkamsžjįlfunar, megrunar žegar žaš į viš og stoštękja til aš minnka įlag į sjśka liši. Jafnframt geta sjśklingar tekiš verkjalyf (t.d. paracetamól) eša bólgueyšandi verkjalyf (t.d. ķbśprófen eša naproxen) og sumum hjįlpar aš bera bólgueyšandi lyf į hśšina yfir lišnum. Žessu til višbótar mį sprauta ķ lišinn seigfljótandi efnum, ašallega hżalśronsżru, sem unnin eru m.a. śr hanakömbum. Žessi efni smyrja lišinn og örva brjóskmyndun og batinn sem oft fęst endist ķ nokkra mįnuši og mį žį endurtaka mešferšina. Mešferš af žessu tagi er oft įrangursrķk, einkum viš slitgigt ķ hnjįlišum. Einnig mį sprauta sterum ķ liši og žarf einnig aš endurtaka žaš į nokkurra vikna eša mįnaša fresti en margir telja aš steramešferš eigi aš stilla sem mest ķ hóf. Meš žessum rįšum haldast flestir viš góša eša sęmilega heilsu įrum og jafnvel įratugum saman. Žegar annaš žrżtur er stundum hęgt aš grķpa til skuršašgerša af żmsu tagi. Į sķšustu įratugum hefur nįšst mjög góšur įrangur meš gerviliši, einkum mjöšmum og hnjįm, og stöšug framžróun er į žessu sviši. Aš lokum mį bęta žvķ viš aš slitgigt er žekkt ķ flestum tegundum hryggdżra og ž.m.t. hvölum og fiskum sem lifa ķ vatni og žurfa ekki aš halda sér uppi gegn žyngdaraflinu.

 

Hvaš er vefjagigt?

Spurning: Hvaš er vefjagigt? Hvernig lżsir hśn sér? Hversu algeng er hśn og er til lękning viš henni?

Svar: Vefjagigt er erfitt fyrirbęri sem dįlķtiš skiptar skošanir eru um. Vefjagigt (fibromyalgia) tengist sķžreytu (chronic fatigue syndrome), sum einkennin eru žau sömu og erfitt getur veriš aš greina į milli žessara sjśkdóma. Sumir telja žessa sjśkdóma stafa af einhverju sjśkdómsferli ķ bandvef og vöšvum en ašrir telja žį vera af gešręnum toga. Hver sem orsök vefjagigtar kann aš vera er hér um aš ręša sjśkdóm sem er algengur og getur valdiš miklum óžęgindum og stundum fötlun. Ef tekiš er miš af bandarķskum tölum gętu 3-6 žśsund Ķslendingar veriš meš vefjagigt en ég veit ekki til žess aš algengi sjśkdómsins hafi veriš rannsakaš hér į landi. Sjśkdómurinn hrjįir einkum konur į barneignaaldri, žó svo aš börn, karlmenn og aldrašir geti einnig oršiš fyrir baršinu į honum. Vefjagigt er langvinnur sjśkdómur sem einkennist af śtbreiddum verkjum ķ bandvef og vöšvum, žreytu og aumum blettum į vissum stöšum į lķkamanum. Žessir aumu blettir eru į hnakka, hįlsi, öxlum, hrygg, efstu rifbeinum aš framan, olnbogum, sitjanda, mjöšmum og innanvert į hnjįm (allir blettir eru hęgra og vinstra megin, samtals 18). Sumir sjśklinganna žjįst einnig af svefntruflunum, morgunstiršleika, išraólgu, žunglyndi, kvķša eša annarri vanlķšan. Sumir lżsa óžęgindunum eins og langvarandi flensu (įn sótthita) sem ekki vill gefa sig.

Sjśkdómsgreining er erfiš vegna žess aš fįtt eitt einkennir žennan sjśkdóm og greining byggist žvķ ašallega į aš śtiloka annaš. Sumir sjśklingar meš vefjagigt hafa gengiš ķ gegnum erfitt ferli meš óteljandi rannsóknum hjį żmsum lęknum žar sem ekkert sérstakt finnst og fį žį tilfinningu aš lokum aš žetta sé allt kannski bara ķmyndun og žeim sjįlfum aš kenna. Félag bandarķskra gigtarlękna hefur sett fram žau skilmerki aš sjśklingur sé aš öllum lķkindum meš vefjagigt ef hann hafi haft śtbreidda verki ķ minnst 3 mįnuši og sé aumur ķ minnst 11 af žeim 18 punktum sem lżst er aš ofan.

Vefjagigt getur versnaš viš lķkamlega eša andlega streitu, lélegan svefn, slys, andleg įföll eša kalt og rakt umhverfi. Stundum batnar įstandiš viš žaš aš létta į streitu eša bęta svefn en getur komiš aftur ef ašstęšur versna. Oft er nóg aš śtskżra mįlin fyrir sjśklingnum og hughreysta hann en žaš sem gefst venjulega best eru hęfileg lķkamsžjįlfun, sjśkražjįlfun og žunglyndislyf. Žaš getur veriš erfitt aš fį auman og žreyttan sjśkling til aš stunda lķkamsžjįlfun og naušsynlegt er aš byrja rólega, t.d. meš sundi og stuttum gönguferšum, og sķšan er hęgt aš bęta viš žjįlfunina hęgt og sķgandi. Rannsóknir hafa sżnt ótvķrętt gagn af lķkamsžjįlfun hjį sjśklingum meš vefjagigt eša sķžreytu. Sjśkražjįlfun meš nuddi, heitum bökstrum, teygjuęfingum og fleiru hentar sumum vel. Venjuleg verkjalyf gera yfirleitt ekki gagn en vęg žunglyndislyf ķ litlum skömmtum eru stundum til mikilla bóta. Žeim sem reykja getur batnaš mikiš viš aš hętta.

Langtķmahorfur eru yfirleitt góšar og flestir geta losnaš viš óžęgindin aš miklu eša öllu leyti ef žeir fį višeigandi mešferš.