Oršabók (samantekt Huginn F. Žorsteinsson)                                                                  gerš (31.iii.2002)

 

 

 

 

 

A

 

ašferš: (e. method).


ašleišsla (e.: induction; tilleišsla) 

Dęmi: 100 hrafnar sem ég hef séš eru svartir

Allir hrafnar eru svartir

 

Hér er gert hiš gagnstęša viš afleišslu. Frį hinu einstaka alhęfum viš hiš almenna. Śt frį 100 svörtum hröfnum alhęfum viš óendanlega margar fullyršingar um hrafna framtķšarinnar. Spurningin er hvort žetta sé réttlętanlegt?

afleišsla: (e. deduction)

Dęmi: Allir menn eru daušlegir

Sókrates er mašur

Sókrates er daušlegur

Helstu einkenni afleišslu eru eftirfarandi atriši:

i)                   Nišurstašan er óhjįvęmileg afleišing forsendanna

ii)                 Ašalforsendan er almennari en nišurstašan og žvķ er veriš aš yfirfęra hiš almenna yfir į hiš einstaka.

iii)               Ef allar forsendurnar eru sannar og nišurstašan afleišing af žeim aš žį er mótsögn aš neita nišurstöšunni en jafnframt aš forsendurnar séu sannar.


afmörkun: hugtakiš vķsar til žess hvernig vķsindamenn afmarka višfangsefni og vandamįl sķn. Stundum er żtt žekktum vandamįlum til hlišar eša frestaš aš leysa žau til aš komast įfram meš kenningu sķna.

aftursögn: (e. retrodiction; sjį forsögn).

 

athugunarvķsindi: (e. observational science).


B

 

Brahe:

 

Sjį einnig Kenneth J. Howell, "The Role of Biblical Interpretation in the Cosmology of Tycho Brahe," Studies in the History and Philosophy of Science, 29 (1998), 515-537.


bylting
: Samanber Kópernķkusarbyltingu ķ vķsindum. Nįnar žegar kemur aš Kuhn.

E


einfaldleiki: sjį Ockham.

F


fegurš: Stundum tala menn um fegurš kenninga eša jafnvel stęršfręšilega fegurš. Kennilegi ešlisfręšingurinn Steven Weinberg segir eftirfarandi ķ nišurlagi kafla sem heitir fallegar kenningar:

 

"It is when we study truly fundamental problems that we expect to find beautiful answers. We believe that, if we ask why the world is the way it is and then ask why the answer is the way it is, at the end of this chain of explanations we shall find a few simple principles of compelling beauty. We think this in part because our historical experience teaches us that as we look beneath the surface of things, we find more beauty. Plato and neo-Platonists taught that the beauty we see in nature is a reflection of the beauty of the ultimate, the nous. For us, too, the beauty of present theories is an anticipation, a premonition, of the beauty of the final theory. And in any case, we would not accept any theory as final unless it were beautiful." (Weinberg, Steven. Dreams of a Final Theory. Vintage. 1993. s. 131)

 

flokkun Kuhns:

 

flokkunarfręši (e. taxonomy): Vķsindi eru oft talin flokka žekkingu okkar į skipulegan hįtt og žvķ telst flokkunarfręši mikilvęgur žįttur vķsinda.

 

Žegar kemur aš nįttśrufręši og žróunarkenningu Charles Darwin (sem byggist į nįttśruvali) skiptir miklu mįli aš skilja flokkunarfręši vel. Hér sakar ekki aš skoša žaš sem segir ķ alfręšibókum į borš viš Encyclopedia Britannica (1963) žar sem segir t.d. ""Taxonomy is a word derived from the Greek taxis ('arrangement') and nomos ('law'). … The major taxonomic categories are the plant and animal kingdoms, the subordinate groups are successively the phylum (the phyla are the main subdivisions of the kingdom), class, order, family, genus and species, each such category including one or more of the groups next subordinate to it."

forsögn: (e. prediction; sjį aftursögn).


framsetning (e. representation): Hér er gott aš hugleiša lķka hvaš er įtt viš meš hugtakinu raunveruleiki (sjį aš nešan). Ef viš hugsum um vķsindastarf śt frį sjónarhóli kenninga mętti segja aš ķ vķsindum felist žaš aš bśa til eins konar "myndir" af veröldinni, heiminum eša brotum hans. En lķkt og unnt er aš bśa til ólķk landakort af Ķslandi į 20. öld (fer eftir žeirri vörpun sem er notuš, er um gróšur- eša jaršfręšikort aš ręša o.s.frv.) eša af Hįskólabķói (ljósmynd, pennateikning, teikning arkitekts, "myndin" sem birtist ķ skrifum tónlistargagnrżnenda [hljómburšur er ekki nógu góšur!]) žį er vandamįliš sem birtist ķ spurningunni um framsetningu žaš aš unnt er aš beita alls kyns framsetningum eins og sést best į žvķ aš hring mį teikna meš fingrum ķ snjó eša į sandströnd, žaš er unnt aš nota hringfara (sirkil) til žess aš bśa til hring, hring mį tįkna meš lķkingunni r2 = x2 + y2 eša nota mį ašferš keilusniša. Skemmtilegasta en lķka erfišasta spurningin er sś hvort žekking sé eitthvaš ķ sjįlfu sér eša er žekking hįš framsetningarmįtanum.

frummynd: Frummyndakenning Platóns er gķfurlega įhrifamikil kenning. Hśn gerir rįš fyrir stigveldi veruleikans, frummyndin er hinn ęšsti veruleiki en eftirmyndin ófullkomin eftirmynd hennar. Fręg er hellislķking Platóns, žegar hlekkjašir hellisbśar męna į eftirmyndir sem birtast į veggnum fyrir framan žį. Žeir horfa į skugga raunveruleikans en halda hins vegar aš žetta sé raunveruleikinn sjįlfur. Hins vegar sleppur einn af hellisbśunum śt og bašar sig ķ raunveruleikanum. Hann kemur sķšan aftur og segir hinum frį en žeir trśa honum ekki. Žeir leggja fęš į hann. (sjį HM I : 143-147)

 

Frummyndakenning Platóns felur ķ sér tvķhyggju um veruleikann, ž.e. veruleikanum er skipt ķ tvennt; annars vegar heim frummyndanna og hins vegar heim eftirlķkinganna. Sem dęmi žį finnum viš ekki fullkominn hring ķ okkar heimi eftirlķkinga né getum teiknaš hann heldur er fullkominn hringur til ķ heimi frummyndanna. En žetta į lķka viš į öšrum svišum t.d. ķ sišfręši, fullkomiš réttlęti er til ķ heimi frummynda en ekki į jöršinni. Frummyndakenning Platóns kemur vķša fyrir ķ verkum hans en helst ķ Rķkinu en žaš verk er aš mestu leyti um réttlęti.

 

Sjį einnig Eyjólf Kjalar Emilsson, "Sólin, hellirinn og hugsanir Gušs: Hugleišingar um Platonisma og samtķmaheimspeki," Skķrnir, 166 (1992), 347-367.


fyrirbęri: Hvernig birtast fyrirbęrin okkur? Eru žau raunverulega til ,"śti ķ heiminum" (e. naļve realism) eša hugarsmķš okkar (e. idealism). Žetta eru tveir öfgar viš aš nįlgast žessa spurningu en standast ekki nįnari skošun.  

G


gervivķsindi: Hugmyndin um aš vķsindin bśi yfir einhverri įkvešinni ašferš sem geri hana aš vķsindum. Ef žessi ašferš er ekki til stašar žį er ekki um vķsindi aš ręša heldur gervivķsindi. Skżr dęmi um žetta ķ dag vęri ešlisfręši og stjörnuspeki. Ešlisfręšin fylgir vķsindalegri ašferš en stjörnuspeki og žvķ er hśn gervivķsindi. Hins vegar er ekki aušvelt aš gera grein fyrir hver er hin vķsindalega ašferš og žar meš er ekki hęgt aš draga skżrar lķnur milli vķsinda og gervivķsinda. Einnig hefur sagan sżnt okkur aš žessi mörk eru ekki alltaf skżr eins og t.d. gullgeršar- eša efnaspekiįhugi Newtons. Voru žaš gervivķsindi fyrir hann?

H

 

hiršin:

 

Sjį einnig Mario Biagioli, "Galileo the Emblem Maker," Isis, 81 (1990), 230-258.


K


kenning: ,"Almennt mį segja, aš kenning sé kerfi tengdra fullyršinga eša setninga, sem notašar eru til žess aš skżra įkvešin fyrirbęri og spį fyrir um fyrirbęri af sömu tegund." (Erlendur Jónsson. Vķsindaheimspeki. Rvķk. 1990. s. 26)

 

Kepler:

 

Sjį einnig Robert S. Westman, "Nature, Art, and Psyche: Jung, Pauli, and the Kepler-Fludd Polemic," hjį Brian Vickers, ritstj., Occult and Scientific Mentalities in the Renaissance (Cambridge: Cambridge University Press, 1984), s. 177-229.


Koyré: Rśssnesk-franskur vķsindasagnfręšingur

 

Sjį einnig Nick Jardine, "Koyré's Kepler/Kepler's Koyré," History of Science, 38 (2000), 363-376.


L


lķkan: Lķkön gegna miklu hlutverki ķ vķsindum en žau eru einfaldanir į flóknum veruleik okkar. Hér mętti lķka hugleiša notkun į lķkönum į sviši byggingalistar og einnig ķ żmsum greinum raunvķsinda (sjį einnig Naomi Oreskes, "From Scaling to Simulation: Changing Meanings and Ambitions in the Earth Sciences," handrit haustiš 2001).

lögmįl: Višfangsefni vķsinda er aš finna lögmįl en žau skżra eitthvaš fyrirbęri. Lögmįl Boyles śtskżrir hvaš gerist ef viš aukum hitann en rśmtakiš er óbreytt, žį eykst žrżstingurinn. En lögmįl Boyles segir aš pV=aT (p=žrżstingur, V=rśmtak, T=hitastig ķ ŗK, og a=fasti sem fer eftir tegund og massa lofttegundar).

M


myndmįl: Vķsinda- og fręšimenn hafa ķ gegnum söguna skreytt texta sinn meš miklu myndmįli. T.d. er oft talaš um bók Gušs eša Bók nįttśrunnar. Ķ nśtķmanum heyrum viš oft talaš um bók lķfsins žegar veriš er aš fjalla um rannsóknir ķ lķf- og erfšatękni. (Sjį einnig samlķking.)

N


nįttśra: Nįttśrinni er oft stillt upp sem hlutlausu fyrirbęri sem fręšimenn rannsaka sķšan og bśa til lögmįl um. Sérstaklega įhugavert er aš skoša hvernig Francis Bacon og sķšar Charles Darwin tala um nįttśruna.

 

nįttśruleg gušfręši:

 

nżjabrum: Žaš er dęmi um nżjabrum žegar hlutir birtast į himnum sem įttu ekki aš geta veriš žar sbr. heimsmynd Aristótelesar (sjį HM II, s. 37, 57, 110). Annaš dęmi um nżjabrum vęri žaš žegar nż frumefni sįu dagsins lok į 19. og 20. öld. Žetta vęri dęmi um žaš aš heimurinn "stękkar" verufręšilega. Žaš er lķka nżjabrum žegar lögmįl Kešlers eša Newtons koma fram, eša žróunarkenning Darwins meš nįttśruvali į 19. öld.
 
P


pķslarvottur: Gott dęmi um pķslarvott er Galileo Galilei žegar hann er lįtinn afneita kenningum sķnum fyrir rannsóknarréttinn. En žegar hann gengur śt muldrar hann ķ barminn "hśn hreyfist samt" og meinar žį aš jöršin hreyfist.(HM II : s. 202) Annar pķslarvottur er Giordano Bruno en hann fékk aš brenna į bįli fyrir skošanir sķnar. Bandarķski ešlisfręšingurinn J. Robert Oppenheimer vęri dęmi um pķslarvott vķsinda į 20. öld.

 

R


rakhnķfur Ockhams: Komiš frį Vilhjįmi frį Ockham (1285-1347)

"It is pointless to do with more things what can be done with fewer."

Hugmyndin er aš einfaldleiki eigi aš rįša ķ skošun manna į fyrirbęrum heimsins. Hafa sem fęsta verufręšiflokka og beita rakhnķfnum eftir žvķ sem žarf. Ekki aš leita langt fyrir skammt.

,"ekki aš gera rįš fyrir žvķ aš draugar séu til, ef viš getum skżrt žaš sem tilvist drauga į aš skżra – leirtau brotnar ķ skįpum, hvķtklęddar verur į ferli – į annan hįtt." (EKE ķ HM I, s. 210)

raunveruleiki: Žegar talaš er um jafn vķšfešmt hugtak og raunveruleikann er hętt viš aš mönnum vefjist tunga um tönn. Frį sjónarhóli nįttśrufręšings er nįttśran = raunveruleikinn, en mįliš vandast ef viš spyršum gušfręšing į mišöldum hvaš vęri raunveruleikinn. Svariš vęri sennilega guš, dżrlingar, og englar, og fyrir starfsmenn Rannsóknarréttarins mętti efalaust bęta viš djöflum og pśkum. Kannski hefši ég getaš stytt mįl mitt og sagt aš žaš sem er raunveruleikinn sé sögulega žrungiš hugtak (sbr. framsetning hér įšur). Ķ įgętri grein ķ Lesbók Mbl. laugardaginn 9. mars 2002 (s. 10-11) spyr dr. Jón Ólafsson heimspekingur: "Hvernig get ég fullvissaš mig um aš ég sjįlfur og allt umhverfi mitt sé ekki afurš kerfisbundinnar blekkingar frekar en raunveruleiki?" Jón hefur įšur rętt um sżndarveruleika og kvikmyndina The Matrix!

 

regla: Regla er fundin śt meš ašleišsluašferš. Viš įlyktum frį fįum fyrirbęrum til almennrar reglu um žessi fyrirbrigši. 

S


samlķking: Samlķkingar eru oft notašar til aš śtskżra flókin fyrirbęri og žannig einfölduš į mįli sem mönnum er tamt.

segulmagn:

 

Sjį einnig John Henry, "Animism and Empiricism: Copernican Physics and the Origins of William Gilbert's Experimental Method," Journal of the History of Ideas, 62 (2001), 99-109.

 

stašreynd (e. fact):

 

stofnun:


söguskekkja: Söguskekkjan er til aš brżna fyrir mönnum aš dęma ekki hugmyndir fortķšarinnar sem vitleysu śt frį žvķ sem viš best vitum ķ dag.

"Žegar fjallaš er um lišna tķma, vill oft brenna viš aš menn meta lišna atburši į forsendum sķns eigin tķma, ķ staš žess aš setja ķ spor žeirrar fortķšar sem viš er aš fįst. Žessi tilhneiging sem ég kalla söguskekkju stendur mönnum mjög fyrir žrifum ķ skilningi į višfangsefnum sögunnar, ekki sķst ķ sögu hugmynda eša vķsinda." (HM I s.14, sjį einnig HM II; s. 387)

 

Žörf įbending um žaš aš Aristóteles hafi ekki veriš neinn vitleysingur žó aš hann hafi haldiš aš frumefnin vęru fjögur. Žvert į móti hafši hann mjög ķgrundašar įstęšur fyrir aš ętla og meira aš segja hafnaši eindakenningu Demókrķtósar į žeim forsendum.

T


tegund:

 

tilgįta: "tilgįta ķ vķsindum er fullyršing sem žykir ekki (enn) eiga aš öllu leyti nęgilega vel heima ķ kenningasmķš į viškomandi sviši, en er tekin sem forsenda til aš lįta reyna į hana, annaš hvort meš žvķ aš leiša śt frį henni ašrar fullyršingar eša meš žvķ aš bera hana saman viš athuganir." (HM II : s. 387)

V


verufręši: Verufręši fjallar um spurninguna hvaš er? Eru einhyrningar til ķ okkar heimi eša fjöll gerš śr gulli? Verufręšin snżst žvķ um tilvist fyrirbęra og greinir sig frį žekkingarfręši (sjį žekkingarfręši) sem fęst viš hvaš er aš vita.

vķsindi eša tękni?: Hvert er samband vķsindar og tękni. Hefšbundiš sjónarhorn er aš tękni séu hagnżtt vķsindi en hins vegar er žaš ekki svo einfalt. Fjöldi dęma er um aš fyrst hafi komiš til einhver tękni til sögunnar og sķšan hafi menn žróaš vķsindin ķ kringum hana. Vķsindi geta žvķ stundum veriš hagnżt tękni. Dęmi um žetta eru įhrif lagningu sęritssķmastrengja į ofanveršri 19. öld ķ Bretlandi į žróun svišskenninga ķ rafsegulfręši.

Ž


žekkingarfręši: (e. epistemology; gr. episteme žżšir žekking)

Ein af elstu greinum heimspekinnar. Fjallar um, hvaš er žekking? Einnig hvaš žaš er fyrir einhvern aš vita aš eitthvaš sé eitthvaš. Hefšbundna svar heimspekinnar viš žessarri spurningu er aš gera grein fyrir žremur naušsynlegum skilyršum žekkingarinnar žannig aš hęgt sé aš segja aš einstaklingur (A) viti p (p er fullyršing)

i)                   p aš vera sönn

ii)                 A aš trśa žvķ aš p, og

iii)               A aš hafa góša įstęšu fyrir trś sinni į p.

(Erlendur Jónsson. Vķsindaheimspeki. Rvķk. 1990. s. 3)