Byggšir og bśseta

Ritdómar

 

Morgunblašiš

 

Ritdómur Gylfa Magnśssonar hagfręšings sem birtist ķ Morgunblašinu, sunnudaginn 23. mars, 2003

 

Borgrķki veršur til

 
ŽAŠ er vandfundiš veršugra višfangsefni fyrir ķslenska félagsvķsindamenn en byggšažróun undanfarinna tveggja alda eša svo.

Flutningur Ķslendinga, fyrst śr sveitum ķ žorp og sķšan śr žorpum ķ borg, og sś uppstokkun į atvinnulķfi landsmanna, sem hefur bęši knśiš og fylgt bśferlaflutningunum, hefur gjörbreytt bęši landi og žjóš. Żmislegt hefur enda veriš bęši rętt og ritaš um žessar breytingar, af fręšimönnum, stjórnmįlamönnum og almenningi, en žó furšulķtiš ķ ljósi žess žvķlķk grundvallarbreyting hefur oršiš og er aš verša į ķslensku žjóšlķfi.

Rit hagfręšinganna Axels Hall, Įsgeirs Jónssonar og Sveins Agnarssonar er kęrkomiš innlegg ķ žessa umręšu. Žaš er vandfundiš betra rit um žéttbżlismyndun į Ķslandi. Ķ bókinni er fjallaš į skżran og skipulegan hįtt um flestar hlišar byggšažróunar undanfarinna įratuga į Ķslandi og fjallaš um helstu hagfręšilegar skżringar į žeim sem til greina žykja koma. Allt er žetta įgętlega unniš og skżrt fram sett.

Textinn er dįlķtiš köflóttur, sums stašar skemmtilegur, nįnast leiftrandi, en annars stašar žurrari og sennilega nokkuš tyrfinn fyrir žį sem ekki eru vanir aš lesa hagfręšilega greiningu.

Efniš er eldfimt en höfundarnir fjalla um žaš af yfirvegun og hlutleysi. Įn efa eru žó żmsir ósammįla mörgum af nišurstöšum bókarinnar eša finnst žęr a.m.k. afar óžęgilegar. Höfundarnir sjį litla von til žess aš straumurinn til höfušborgarsvęšisins eša nįgrennis žess snśist viš, žaš er helst aš Eyjafjaršarsvęšiš og fįeinir smęrri byggšakjarnar utan sušvesturhornsins séu sęmilega lķfvęnlegir. Hagfręšingarnir benda lķka į aš žjóšin sé aš nokkru marki aš skiptast ķ tvennt, langskólagengnir setjist ķ miklu rķkari męli aš į höfušborgarsvęšinu en utan žess og žeir sem alast upp į landsbyggšinni en sęki menntun utan hennar snśi sjaldan til baka. Mest slįandi er žó aš žeir vekja athygli į žvķ aš į landsbyggšina vantar nś žegar stóran hluta žeirra įrganga sem nś eru 20 til 40 įra, žaš fólk sem mun bera aš stórum hluta uppi atvinnulķf og nįttśrulega fjölgun landsmanna į nęstu įrum.

Ķ bókarlok leggja höfundar fram žrjįr tillögur ķ byggšamįlum. Žeir vilja ķ fyrsta lagi samgöngubętur, žannig aš ašgengi aš stęrri žéttbżlisstöšum batni. Ķ öšru lagi vilja žeir aš byggšastefna framtķšarinnar leggi meginįherslu į menntun. Žeir vilja bęši auka menntun žeirra sem bśa į landsbyggšinni og byggja žar upp öflugari menntasetur. Loks vilja žeir auka gagnsęi byggšastefnunnar, žannig aš bęši verši ljósara hver markmiš hennar eru og ķ hve mikinn kostnaš er lagt til aš nį žeim. Tillögurnar eru įgętlega rökstuddar og ekki er hęgt annaš en aš vona aš žęr verši teknar til alvarlegrar skošunar į vettvangi stjórnmįlanna.

Žaš er fįtt hęgt aš finna aš bókinni sem mįli skiptir. Frįgangur er aš mestu įgętur. Į einstaka staš hefši e.t.v. mįtt skera nišur, nokkuš er um endurtekningar og sum af žeim hagfręšilķkönum sem fram eru sett bęta litlu viš skilning en flękja mįlin ķ žess staš. Į nokkrum skżringarmyndum er reynt aš koma helst til miklu til skila ķ einu, t.d. į myndum 10.2 til 10.4. Sumum finnst lķklega helst til oft staldraš viš orš og geršir Jónasar frį Hriflu ķ ritinu, en hann er nįnast geršur aš fulltrśa tiltekinna višhorfa ķ byggšamįlum. Allt er žetta žó sparšatķningur og breytir žvķ ekki aš ritiš er gott, raunar svo gott aš nęr óhugsandi viršist aš ętla sér aš ręša af einhverju viti um byggšamįl į Ķslandi framvegis įn žess aš hafa kynnt sér žaš rękilega.

Gylfi Magnśsson

 

 

Ritdómur Gķsla Gunnarssonar sagnfręšings sem birtist ķ sagnfręširitinu Sögu įriš 2003

 

Gķsli Gunnarsson

 Söguleg hagfręši

Žankar um hagfręšikenningar og ķslenska žéttbżlisžróun

 

Tilefni žessarar greinar er rit sem Hagfręšistofnun Hįskóla Ķslands gaf nżlega śt, Byggšir og bśseta. Žéttbżlismyndun į Ķslandi.[1] Ķ bókinni er fjallaš um byggšažróun į Ķslandi ķ fortķš, nśtķš og framtķš, en meginįherslan er į 20. öldina. Einkum er hlutverk Reykjavķkur skošaš vandlega ķ žvķ samhengi. Samgöngur, sjįvarśtvegur og bśferlaflutningar skipa veigamikinn sess ķ ritinu. Bókin er hagfręširit og hśn ber žvķ einkenni ašferša og hefša hagfręšinnar. Kenningar, sem oft eru ķ formi hreinręktašrar stęršfręši, eru aš meginefni žęr ašferšir sem bókin styšst viš. Hér veršur žvķ ekki ašeins rętt um żmsar af sögulegum nišurstöšum bókarinnar heldur einnig nokkuš um hugmyndasögu hagfręšinnar. Slķkt er naušsynlegt til aš varpa ljósi į kenningarlegar forsendur hagfręšinga sem vinna aš sögulegum višfangsefnum. Žetta er einkum naušsynlegt vegna žess aš höfundar byggja nišurstöšur sķnar fyrst og fremst į einstaklingsbundnu vali en reyna ekki aš nįlgast višfangsefniš meš heildarśtreikningi į aršsemi tiltekinna framkvęmda.

Lķkt og önnur hįskólahagfręši hvķlir bókin į stošum nżklassķskrar hagfręši (neoclassical economics) sem ruddi sér til rśms į seinni hluta 19. aldar og hefur ķ meginatrišum mótaš vestręna hagfręši sķšan. En kenningar bókarinnar einkennast einnig af hugmyndum sem sóttar eru śt fyrir smišju hagfręšinnar, til stjórnmįla, menningar og annarra samfélagshįtta. Žessar hugmyndir tengjast nżklassķskri hagfręši og eru stundum, en ekki alltaf, kenndar viš nżju kerfishagfręšina (neoinstitutional economics).. Slķk tenging hefšbundinnar markašshagfręši viš samfélagshętti utan hagfręšinnar er į vissan hįtt ótviręšur fyrirvari viš žį nżfrjįlshyggju (neoliberalism) sem greina mį mešal margra fylgismanna nżklassķskrar kenningar. Um alla žessa hugmyndastrauma veršur fjallaš nįnar hér į eftir.

Ķ nżju kerfishagfręšinni og annarri skilyršingu nżklassķkra hugmynda er m.a. lögš mikil įhersla į aš opinberir ašilar séu virkir ķ hagkerfinu. Žannig er sś mikla įhersla į menntun (į įbyrgš opinberra ašila), sem er eitthvert helsta einkenni nżju kerfishagfręšinnar, mjög mikilvęgur žįttur ķ kenningarkerfi og umfjöllun bókarinnar Byggšir og bśseta; menntun eflir mannauš og enginn aušur er betri en hann. Höfundar leggja įherslu į tvo ašra meginžętti til samfélagsbóta: bęttar samgöngur, gjarnan aš frumkvęši opinberra ašila, og aš til stašar sé „gagnsęi byggšastefnunnar hvaš varšar kostnaš og markmiš“.[2] Af samhenginu mį rįša aš höfundar telja aš byggšastefnan hér į landi hafi hingaš til ekki veriš skżr ķ markmišum sķnum, jafnvel į köflum röng. En kurteisi ķ oršavali einkennir alla gagnrżni bókarinnar, engin stóryrši er žar aš finna; žaš styrkir fręšilegan svip hennar.[3]

En žaš sem gerir hagfręširit žetta forvitnilegt fyrir sagnfręšinga, svo og marga ašra įhugamenn um sögu, er hve mikiš höfundarnir leita til sögunnar til aš finna dęmi sem styrkt geta kenningar žeirra um ķslenskt hagkerfi nśtķmans. Žessi nįlgunarašferš einkennir raunar einnig nżju kerfishagfręšina almennt vegna žess aš ķ henni rennur fortķš, nśtķš og framtķš gjarnan saman ķ eina kenningarlega heild og tķmaįsarnir styšja hver annan. Ķ žessari leit aš sögulegum dęmum eru höfundarnir mjög fundvķsir, leita vķša fanga, m.a. hjį sagnfręšingum, nżta kenningar sem įšur hafa komiš fram en setja žęr ķ nżtt samhengi, og koma meš żmsar nżstįrlegar söguskżringar aš auki. Žvķ er žeim sem stunda sögurannsóknir mikill akkur ķ žessari bók.[4]

 

 

Nżklassķsk kenning: Helstu einkenni og forsendur

 

Nżklassķsk hagfręši ķ sķgildu formi sķnu, sem hefur gengiš ķ endurnżjun lķfdaga undanfarna įratugi meš uppgangi nżfrjįlshyggjunnar, mį meš nokkurri einföldun telja aš byggist į eftirfarandi grundvallarhugmyndum: Ęšsta markmiš hvers einstaklings er aš fį hįmarksnytsemi, hįmarksįnęgju og lįgmarkssįrsauka śt śr sérhverri athöfn og eru žessi markmiš fyrst og fremst bundin viš efnisleg gęši hvers einstaklings. Meginverkefni hagfręšinnar er rannsókn į žvķ hvernig žessum gęšum veršur best nįš. Hver einstaklingur leitast viš aš stjórna efnahag sķnum til aš öšlast sem mest efnisleg gęši. Aš öllu jöfnu hefur hver einstaklingur nęga žekkingu til aš velja žį kosti ķ efnahagslķfinu sem honum henta best.

Af žessum einstaklingsbundnu hegšunaratrišum eru sķšan dregnar almennar samfélagsforsendur: Žar sem einstaklingar almennt rįša bęši yfir vilja og žekkingu til aš hįmarka nytsemi sķna ķ lķfinu, leggst hįmarksnytsemi allra einstaklinga saman aš einu sameiginlegu og ómešvitušu markmiši; žetta sem Adam Smith (1723–1790) nefnir „ósżnilegu höndina“. Hann hefur réttilega veriš nefndur fašir hagfręšinnar ķ mörgum breytilegum myndum hennar. Žvķ eru allar tilraunir til aš setja hömlur į hagręna hegšun hvers einstaklings rof į nįttśrulegum markaši.

Nżklassķsk kenning į sér glęsta forsögu sem ašeins veršur rakin hér ķ stuttu mįli. Hvaš ašgreinir einkum žessa kenningu frį klassķskum kenningum frumherjanna eins og Adams Smiths? Tvennt skal hér einkum tališ til: veršmętiskenningin og ólķk framsetning hagfręšikenninga. Ķ fyrsta lagi studdu klassķskir hagfręšingar vinnugildiskenninguna (labour theory of value): Žaš var vinnan sem skapaši veršmętin enda žótt nįttśran vęri misgjöful og hefši sķn įhrif į framleišslumagniš. Ķ nżklassķskri kenningu skapast veršmętin hins vegar į markaši; til lķtils er aš framleiša veršmęti ef žau seljast ekki. Į žaš var lögš talsverš įhersla aš vinnan vęri ekki eini framleišslužįtturinn heldur var bętt viš tveimur jafngildum žįttum, fjįrmagni og landi (nįttśru).[5] Afneitun vinnugildiskenningar Adams Smiths var aš miklu leyti tilkomin af pólitķskum įstęšum. Aušvelt var aš tefla fram hugmyndum um aršrįn į vinnuaflinu į grundvelli hennar. Žvķ létu hagfręšingar ķ Vestur-Evrópu vinnugildiskenninguna sigla sinn sjó og ķ stašinn kom kenningin um nytsemisgildi į markaši (utility theory of value).[6]

Ķ öšru lagi uršu einnig skörp skil milli fylgismanna klassķskrar kenningar og nżklassķskrar hvaš varšar framsetningu. Sķšarnefndu hagfręšingarnir lögšu miklu meiri įherslu į notkun stęršfręšilegrar greiningar ķ kenningasmķš sinni en žeir fyrrnefndu. Aš vķsu höfšu margir klassķskir hagfręšingar beitt stęršfręšilegri greiningu, t.d. Ricardo, en slķkt varš žó ekki algild regla fyrr en meš nżklassķsku „ašferšabyltingunni“ į sķšari hluta 19. aldar, enda komu flestir helstu bošberar hinna nżju hugmynda śr hópi stęršfręšinga, verkfręšinga og nįttśrufręšinga.[7]

 

 

Sķgild gagnrżni į nżklassķska kenningu

 

Żmsir hafa oršiš til aš gagnrżna nżklassķska kenningu allt frį žvķ aš hśn kom fram ķ dagsljósiš. Hér verša ašeins nefnd nokkur dęmi um slķkt. Sęnski hagfręšingurinn og stjórnmįlamašurinn Gunnar Myrdal (1898–1987) skrifaši heila bók um žetta mįl įriš 1929 žegar nżklassķsk kenning var nįnast allsrįšandi ķ hagstjórn nęr allra landa sem studdust viš markašsbśskap.[8] Megingagnrżni Myrdals var sś aš nżklassķsk kenning byggšist į gamaldags hedonisma (sęldarhyggju) og stęšist ekki félagslegan og sįlfręšilegan raunveruleika. Einnig gagnrżndi hann žaš sem hann taldi vera misnotkun hagfręšinnar ķ žįgu pólitķskra hęgri afla.

Keynesisminn, kenndur viš breska hagfręšinginn John Maynard Keynes (1883–1946), teygši nżklassķska kenningu ķ żmsar įttir meš įherslu sinni į hlutverk rķkisvaldsins viš aš vekja atvinnulķf einkaframtaksins į kreppuįrum fjórša įratugarins af žyrnirósarsvefni sķnum. Margföldunarhugmyndir Keynes įsamt völdum pörtum śr nżklassķskri kenningu voru rįšandi ķ hagstjórn Vesturlanda allt til loka sjöunda įratugar 20. aldar og geršu t.d. tvķmęlalaust gagn žegar Marshall-ašstošin frį Bandarķkjunum (BNA) til Evrópurķkja 1946–1950 įtti stóran žįtt ķ žvķ aš koma ķ gang vélum hagkerfis žeirra. En žegar saman fór veršbólga og stöšnun ķ efnahagslķfinu vķša um lönd ķ kjölfar mikils halla į rķkisbśskap BNA — en veršbólgan eyšilagši dollarann sem įbyrgšargjaldeyri hins vestręna heims į sjöunda įratugnum — reyndust rįš Keynesismans lķtils virši. Žį voru endurvakin „gömul sannindi“ nżklassismans og uršu žau, įsamt kenningum Bandarķkjamannsins Miltons Friedmans (f. 1912)[9] og samherja hans ķ hagfręši, aš almennum hagstjórnartękjum.

Um leiš og sķgilda nżklassķska hagfręšin varš aftur rįšandi jókst fręšileg gagnrżni į hana. Hér mį nefna ritgeršasafniš Critique of Economic Theory.[10] Žar er aš finna gagnrżni frį żmsum tķmum og śr ólķkum įttum į žį hagfręši sem einkum hefur tengst kapķtalisma, greinar eftir Karl Marx (1818–1883), Torstein Veblen (1857–1929), Maurice Dobb (1900–1976) og sķšast en ekki sķst grein eftir „vinstri-keynesistann“ Joan Violet Robinson (1903–1983) sem sérhęfši sig m.a. ķ rannsóknum į fįkeppni og einokun sem hśn taldi vera óhjįkvęmilega fylgifiska kapķtalisma af öllum geršum. En ķ žessu samhengi — um heimspekilegan grundvöll nżklassķskrar hagfręši — er best aš skoša grein annars ritstjórans, E. K. Hunts, ķ bókinni.[11] Žar endurvekur hann fyrri įdeiluefni Gunnars Myrdals en meginžunginn ķ gagnrżni hans endurspeglast ķ žvķ sem hann nefnir naušhyggju nżklassķskrar hagfręši, aš A hljóti alltaf aš orsaka B aš gefnum tilteknum forsendum. Hunt dregur einnig ķ efa gildi flókinna stęršfręšilegra lķkana til aš lżsa efnahagslķfinu.

 

 

Nżir skilmįlar nżklassķskrar kenningar

 

Lķkt og geršist meš Keynesismann fóru żmsir nżklassķskir hagfręšingar smįm saman aš betrumbęta og skilyrša kenningar sķnar, oft til aš męta žeirri gagnrżni sem fram hafši komiš į žęr. Hér er sanngjarnt aš nefna fyrst hag- og hagsögufręšinginn bandarķska, Douglass C. North (f. 1920), sem hlaut nóbelsveršlaunin ķ hagfręši įriš 1993 įsamt Robert W. Fogel (f. 1926). Įn žess aš snśa hiš minnsta baki viš grundvallarforsendum nżklassķskrar hagfręši, dró North ķ efa getu hennar til aš vera allsherjarskżringu į hagkerfi fortķšar og nśtķšar. Samtķmis žyrfti aš rannsaka żmsa stofnanažętti samfélagsins sem hefšu įhrif į hagkerfiš įn žess aš vera af hagręnum toga. Hann vildi nżja gerš hagfręši, nżju kerfishagfręšina.

Lęrisveinn Norths var Žrįinn Eggertsson, prófessor ķ hagfręši viš Hįskóla Ķslands og vķšar. Meš bókinni Economic Behavior and Institutions mį segja aš Žrįinn hafi tekiš saman og śtskżrt öll meginatrišin ķ nżju kerfishagfręšinni į vķsindalegan hįtt.[12] En hann hafši įšur śtskżrt kjarna hennar stuttlega ķ prżšilegri grein ķ Fjįrmįlatķšindum.[13] Markmiš žessarar hagfręši er aš sameina nżklassķska hagfręši og raunveruleikann, samanber žessi orš Žrįins: „Žaš blasir viš, aš ekkert žjóšfélag fengi stašist, ef menn hegšušu sér almennt ... eins og Homo economicus.“[14] Žrįinn leggur į žaš mikla įherslu aš samtķmis athugun į hagręnni breytni einstaklinga žurfi aš skoša stofnanaumhverfi mannsins, rķkiš og leikreglur žess. Ķ žvķ samhengi er meginįherslan į tvo žętti: naušsyn žess aš lög um eignarrétt og višskiptalķf séu skżr og aš góš sįtt rķki um hagręn markmiš ķ samfélaginu. Mikilvęgt er aš įliti Žrįins aš hvert samfélag bśi viš sameiginlega hugmyndafręši sem tengi žegnana saman, og aš almenn sįtt sé um hana. Raunar hefur kenningin um sameiginlega hugmyndafręši sem tengingu eša lķm hagkerfisins veriš kynnt vķšar, t.d. gerši ég žaš ķ doktorsritgerš minni og enn žį skżrar ķ bókinni Upp er bošiš Ķsaland.[15] Ķ bįšum verkum gętir beinna įhrifa frį Karl Polanyi[16] og Douglass C. North.[17]

Franskur félagssögufręšingur og hįskólaprófessor, Jean Baechler, hefur rannsakaš mikiš forsendur rķkismyndunar, nżvęšingar, kapķtalisma og hagvaxtar meš žvķ aš bera saman mismunandi hagkerfi į ólķkum menningarsvęšum ķ tķmans rįs. Helstu almennu forsendur fyrir žvķ aš nśtķmavęšing (modernization)[18] hagkerfis heppnist eru einkum tvęr aš mati hans: Annars vegar verša aš vera skżrar reglur um eignarrétt og markaši, og hins vegar žarf pólitķskt lżšręši, sem tryggi jafna samningsstöšu borgaranna, aš vera til stašar.[19]

Peter Temin, bandarķskur hagfręšiprófessor viš MIT, hefur fjallaš um žaš hverju nżklassķsk kenning hafi skilaš ķ sögu- og žar meš samfélagsskżringum og hverju ekki.[20] Hann telur aš löngunin ķ persónubundinn hagnaš geti ašeins skżrt hagžróun aš hluta. Til višbótar nefnir hann einkum tvennt: Ķ fyrsta lagi rįši vani og hefš miklu um hagręna hegšun mannsins. Ķ öšru lagi skipti stéttaskipting miklu mįli ķ žessu samhengi, mannleg samskipti einkennist mjög af žvķ aš einn gefi öšrum fyrirskipanir og žvķ rįši goggunarröš fyrirskipana miklu um hagžróun.

Žessi dęmi sem hér hafa veriš tķnd til eru öll tįknręn fyrir žróun nżju kerfishagfręšinnar. Réttara vęri žó aš ręša ķ žessu samhengi um skilyršisbindingu nżklassķkrar hagfręši, żmsir stofnanažęttir eru tķndir til sem takmarka skżringargildi nżklassķkrar kenningar eša gera hana betri meš žvķ aš bęta viš kenningar hagfręšinnar skżringum sem koma śr öšrum fręšigreinum. Ekki rétt aš kalla alla žį, sem skilyršisbinda nżklassķska hagfręši meš sjónarhornum utan hennar, fylgismenn nżju kerfishagfręšinnar. En ašferšin er eigi aš sķšur sś sama, ž.e. alls kyns samfélags- og menningaržęttir eru tengdir nżklassķskri kenningu.

Naušsynlegt er aš nefna ķ žessu samhengi menntunaržįttinn žvķ aš ķ bókinni Byggš og bśseta er lögš mikil įhersla į hann. Žar er menntun ekki skilgreind sem žjįlfun ķ aukinni tękni (ķ framleišslu, sölu o.s.frv.), enginn greinarmunur er geršur į žvķ hvers ešlis menntunin er. Į žennan hįtt tengist menntunarumręšan žeirri įherslu į eflingu menningar og sameiginlegan hugmyndaarf sem Žrįinn Eggertsson hefur mjög gert aš umtalsefni. En sį sem mest hefur skrifaš um tengsl menntunar og hagvaxtar hér į landi er Žorvaldur Gylfason, prófessor ķ hagfręši. Meš menntun į hann ekki ašeins viš žį tękni sem kemur aš beinum notum viš framleišslu og efnahagslķf almennt, heldur hefur menntun gildi ķ sjįlfu sér fyrir hagžróunina. Žetta tengist nišurstöšu śr öšru višfangsefni Žorvaldar, en hann fann sterka jįkvęša fylgni milli tekjujöfnunar ķ samfélaginu og hagvaxtar. Einnig hefur tekjujöfnun og aukin menntun į öllum stigum sterka jįkvęša fylgni. Ekki eru hér tök į aš rekja frekar rannsóknir Žorvaldar, sem ganga skemmtilega į svig viš margt af žvķ sem haldiš hefur veriš fram ķ hagfręši nśtķmans. En óhętt er aš segja aš įhrif hans į höfunda bókarinnar Byggšir og bśseta séu mikil žótt ekki sé verka hans žar getiš.[21]

Rétt er aš ķtreka aš žessi skilyršisbinding nżklassķskrar hagfręši, hvort sem hśn er gerš ķ nafni nżju kerfishagfręšinnar eša ekki, hefur alltaf veriš verk heimamanna į akri nżklassismans enda nota žeir óspart lķkön žašan. Hér er samanburšur viš Keynesismann įhugaveršur. Keynes var lęrisveinn Alfreds Marshalls, sem var mešal frumkvöšla nżklassķskrar kenningar, og Keynes afneitaši aldrei nżklassķskum arfi sķnum. Sama mįli gegndi um suma fręgustu Keynesistana, eins og bandarķska hagfręšinginn Paul Samuelson. Segja mį aš žessi sameining stofnanažįtta og lķkana śr nżklassķskri hagfręši, sem aš framan var lżst, skipi sögulega séš svipašan sess og Keynesisminn gerši; reynt er, meš oršum Žrįins Eggertssonar, „aš samręma raunveruleikann og hagfręšilega kenningu“.[22] Óhętt er aš fullyrša aš žessi višleitni sé andstęš bókstafstślkun į markašshagfręši lķkt og algengast er ķ nżfrjįlshyggjunni.

 

 

Žéttbżlismyndun og nżklassķsk kenning

 

Notkun höfunda bókarinnar Byggšir og bśseta į nżklassķskum hagfręšilķkönum sżnir vel muninn į ašferšum žeirra og hefšbundinna sagnfręšinga sem yfirleitt eru lķtiš gefnir fyrir aš nota fyrirfram mótašar kenningar og allra sķst ef žęr eru aš einhverju eša miklu leyti stęršfręšilegs ešlis. Sem dęmi um slķk lķkön mį nefna notkun höfundanna į lķkani Krugmans um flutningskostnašarįhrifum.[23] Forsendurnar fyrir notkun lķkansins eru žessar:

Samspil stęrša eins og flutningskostnašar, stęršarhagkvęmni og launamismunar milli einstakra héraša og įhrif žess į byggšamyndun er mjög erfitt aš fanga nema til stašar sé formlegt lķkan sem gefi žį nišurstöšu meš stefnuhermun. Markmiš slķks lķkans lżtur aš žvķ aš meš žvķ megi meš einhverjum hętti lķkja eftir ašstęšum sem séu ķ raun til stašar ķ efnahagsumhverfinu.[24]

Žessu nęst er frįsögn af lķkani sem „einna helst mį lķkja viš Krugman (1991) sem sķšustu įr hefur veriš ķ fararbroddi žeirra sem rannsakaš hafa įhrif flutningskostnašar į byggšažróun meš ašstoš tķmatengdra heildarjafnvęgislķkana“.[25] Žessu nęst er nokkrum almennum rannsóknarspurningum kastaš fram og endurtekiš aš „naušsynlegt er aš kynna til sögunnar heildarjafnvęgislķkan sem greinir orsök og afleišingu meš snöggu hnķfsbragši stęršfręšinnar“.[26] Sķšar segir: „Žar sem lķkaniš er nokkuš flókiš ķ ešli sķnu veršur einungis leitast viš aš fjalla um lykilžętti žess hér.“[27] Žessu einfalda lķkani er fyrst lżst meš hringrįs:

Aukinn kaupmįttur launa ®

Fleiri neytendur flytja ķ žéttbżli ®

Rekstrargrundvöllur sérhęfšra fyrirtękja styrkist ®

Meira śrval vara framleitt ķ žéttbżli ®

Aukinn kaupmįttur launa ® o.s.frv.[28]

 

Stęršfręšileg framsetning žessarar hringrįsar er sķšan kynnt įsamt gröfum.[29] Nišurstaša hinnar hnķfskörpu rannsóknar er žessi: „Ef mark er tekiš į lķkaninu er lķklegt aš erfišar samgöngur séu ein helsta įstęšan fyrir žvķ aš žéttbżlismyndun hófst svo seint sem raun bar vitni.“[30]

Glöggur fręšimašur hefši getaš komist aš sömu nišurstöšu um mikilvęgi samgangna fyrir byggšažróun og höfundar fyrrgreindrar bókar įn žess aš beita til žess nokkru lķkani og mörgum okkar finnst nišurstaša slķks fręšimanns vera eins trśveršug og nišurstaša žeirra fręšimanna sem beittu „snöggu hnķfsbragši stęršfręšinnar“. Margar skżringar hafa įšur komiš fram į žvķ hvernig ķslensk žéttbżlismyndun hófst og mį skipta skżringunum ķ tvennt: Annars vegar innri žrżstingur sveitasamfélagsins (ž.e. landžrengsli) og hins vegar hagstęšari ytri ašstęšur en įšur voru (s.s. bętt verslun meš greišari samgöngum, og stofnun banka og sparisjóša). Žessar skżringar śtiloka engan veginn hvor ašra — fremur styšja.

Ķ umręšuna um upphaf žéttbżlismyndunar ķ bókinni Byggšir og bśseta vantar żmislegt sem hefur veriš til umfjöllunar ķ ķslenskri sagnfręši. Geta hefši mįtt žeirrar hlutaskżringar um upphaflegan flutning śr sveitum til sjįvarsķšunnar, aš fólk hafi ekki įtt annan kost en aš flytja til sjįvarsķšunnar. Einnig hefši mįtt ķgrunda betur žį stofnanažętti sem geršu sjįvarplįssum kleift aš taka viš sveitafólkinu, t.d. verslun sem var nįtengd žeim stórauknu siglingum sem höfundar telja vera mešal meginorsaka ķslenskrar framžróunar eftir 1874. Mörg eru og dęmin aš fólk hafi flutt til sjįvarsķšunnar nęstum žvķ ķ hreinni örvęntingu, en meš sveitarinnar leyfi, og hafiš fiskveišar; kaupmenn höfšu af žessu fréttir og sendu menn til aš kaupa af nżju sjómönnunum fisk; sķšan settust kaupmenn aš ķ plįssinu og nżtt žéttbżli myndašist.[31]

 

 

Strandsiglingar og vegabylting

 

Žaš sem er nżtt hér er hve mikla įherslu höfundarnir leggja į samgöngužįttinn sem orsök fremur en afleišingu. Nś er žaš svo aš sögulegt ferli er yfirleitt tvķįtta eša margįtta ķ orsakasamhengi, eflt žéttbżli skapar bęttar samgöngur sem aftur efla žéttbżli. Aš taka fyrir eina orsök įn žess aš višurkenna hana um leiš sem afleišingu er fremur hępiš. Eigi aš sķšur er skemmtilegt og athyglisvert hve mikla įherslu höfundarnir leggja į bęttar samgöngur sem orsakažįtt žéttbżlismyndunar. Žeir vinna frekar śr žessari hugmynd og leiša nokkuš sterkar lķkur aš žvķ aš į Ķslandi hafi įtt sér staš tvęr byltingar ķ samgöngumįlum, sś fyrri, strandsiglingar, sem hafi byrjaš um 1876, og sś sķšari, vegabyltingin, sem reki upphaf sitt til fimmta įratugar 20. aldar. Žessar ólķku samgönguleišir mótušu sķšan žéttbżlisstaši sem voru ķ alfaraleiš en leiširnar voru ólķkar. T.d. hafši Siglufjöršur veriš ķ alfaraleiš strandsiglinga en varš śtkjįlki žegar bifreišar og vegir yfirtóku hlutverk strandskipanna.

Ķ sögulegu samhengi sjį höfundar bókarinnar Byggšir og bśseta įkvešna samlķkingu milli uppbyggingar jįrnbrauta ķ vestręnum heimi į 19. öld og į fyrstu įratugum 20. aldar og žróunar strandsamgangna į Ķslandi į sama tķma.[32] En samlķkingin er ekki sannfęrandi, ferš meš jįrnbrautum eru landsamgöngur og tengja saman svipuš svęši og vegakerfi gerir nśna. Nęrtękara dęmi aš mati mķnu hefši veriš aš bera saman žróun fljótasiglinga meš višeigandi skipaskuršum sem hófst ķ Evrópu af fullum žunga į 16. öld, ķ Amerķku į 19. öld en ķ Kķna į 10. öld.

En įhrifin af eflingu strandsiglinga voru tvķmęlalaust mikil og žegar hefur veriš nefnt dęmiš af Siglufirši og viš mį bęta flestum höfnum į Vestfjöršum. Sķšar uršu žessar hafnir „śr alfaraleiš“ žegar strandsiglingum hnignaši og landflutningar leystu žęr af hólmi. Höfundar bókarinnar Byggšir og bśseta skipta ķ kjölfariš stöšum landsins ķ „hafnarbyggšir“ og „vegabyggšir“.[33] Hér ganga höfundarnir einfaldlega of langt ķ mörgum dęma sinna žvķ aš flestar hafnarbyggšir fengu fremur skjótt góšar vegtengingar og žvķ getur samgöngubreytingin ekki skżrt eins margt ķ byggšažróun og höfundar vilja gera. Mešal dęma um hafnarbyggšir höfundanna eru Djśpivogur og Eskifjöršur. Djśpivogur stóš aš vķsu ķ staš ķ mannfjölda 1945–1975 en eftir tengingu hringvegarins fór fólki žar aš fjölga. Sagan um Djśpavog er raunar flókin og mętti skrifa meira um hana, žar er frįbęrt bęjarstęši, góš höfn og nįlęg fiskimiš. Er Austfjaršažokan skżring į žvķ hve lengi rķkti žar stöšvun?[34] Eskifjöršur var alltaf ķ góšu vegasambandi viš ašra hluta Austurlands og žar var samfelld fjölgun nęr allt tķmabiliš 1950–1990.[35] Enn undarlegra er aš sjį staši eins og Akranes, Akureyri og Vopnafjörš flokkaša sem vegabyggšir en ekki hafnarbyggšir.

 

 

Einstaklingsbundiš og samfélagslegt kostnašarmat

 

Höfundar bókarinnar Byggšir og bśseta viršast ekki vera ķ nokkrum vafa um žaš aš žróunin frį strandsamgöngum til vegasamgangna hafi veriš óhjįkvęmilegt framfaraspor. Framtķšarhyggja er rķk ķ hagfręšinni, breytingar eru taldar vera framfarir aš öllu jöfnu. Žeir ręša örstutt um rķkisstyrki viš strandsiglingar sem aš mati žeirra hafi góšu heilli lagst af, en žaš vantar ķ bókina umręšu um allan kostnašinn viš byggingu vega, brśa og jaršganga. Sem sagt: Žrįtt fyrir alla umręšuna um ólķka samgönguhętti ķ tengslum viš bśsetu er ķ žessu hagfręširiti ekkert samfélagslegt eša žjóšhagslegt kostnašarmat į samgöngum, raunar ekki heldur į bśsetu yfirleitt. Ķ staš slķks mats er aš finna miklar vangaveltur um hugsanlegt kostnašarmat žeirra einstaklinga sem flytja bśferlum. Višfangsefni bókarinnar er žannig ekki mat į samfélagslegum kostnaši bśferlaflutninga heldur vangaveltur um žaš hvers vegna einstaklingar vildu skipta um bśsetu. Žetta er ķ sjįlfu sér veršugt verkefni en dugar ekki nógu vel til aš skżra žróunina.

Meginathugasemd mķn er žvķ sś aš žessi įhersla hagfręširitsins Byggšir og bśseta į einstaklingsbundiš val skuli ekki koma skżrt fram ķ upphafsoršum žess og jafnvel titli. En um leiš lżsir žessi skortur į samfélagslegum śtreikningi helstu innbyggšu vanköntum nżklassķskrar hagfręši viš mat į samfélaginu. Hedonismi (sęldarhyggja) nżklassķskra hagfręšinga, sem rannsaka hįmarksįnęgju ķ vali einstaklinga, dugar stundum illa til góšrar samfélagsrżni, aš minnsta kosti ein sér.

Höfundar bókarinnar Byggšir og bśseta benda į aš landflutningar „hafi veriš aš fęrast ķ stęrri og žyngri bifreišar“.[36] Žetta er tekiš sem dęmi um aukna hagkvęmni landflutninga ķ samanburši viš sjóflutninga: „Višleitni til aš lękka birgšakostnaš hefur leitt til žess aš flutningar hafa fęrst į vegina.“[37] Aftur er einskęr framfaratrś lįtin rįša feršinni įn žess aš hlutlęgt mat į kostnašaržįttum sé framkvęmt. Nś mį vera aš žessi stašhęfing sé rétt en rökstušning vantar. Hvernig gętu höfundar bókarinnar svaraš eftirfarandi fullyršingu sem er ķ ešli sķnu jafn fręšileg og framtķšarhyggja žeirra? „Žeir sem um flutninga sjį įkvįšu aš leita aukins stušnings opinberra ašila viš starfsemi sķna. Hiš opinbera byggši fyrir žį öflugt vegakerfi meš miklum tilkostnaši. Kröfur almennings um bęttar samgöngur fyrir einstaklinga juku vilja fjįrveitingavaldsins til aš styrkja vöruflutninga į landi.“

Höfundar ręša hvergi um gįmavęšinguna sem er sennilega mikilvęgasti įhrifavaldurinn ķ lękkun flutningskostnašar undangengna įratugi jafnt į sjó og landi. Nś leikur enginn vafi į žvķ aš auknir landflutningar meš žungum bifreišum valda miklu sliti į vegakerfinu og žaš mį fęra fyrir žvķ rök aš žaš teldist örugg ašferš til samfélagslegs sparnašar aš gįmaflutningar flyttust ķ vaxandi męli į sjó į nżjan leik. Gott hefši veriš aš höfundar hefšu rętt um kosti žess og galla.

Meš ašstoš hagfręšikenninga um jašarkostnaš reyna höfundar aš sżna fram į aš fólksflutningar geti veriš tekjujafnašartęki.[38] Ef fólk flytur į brott af tilteknu svęši ķ stórum stķl getur oršiš skortur žar į vinnuafli. Žį muni hękka kaup žeirra sem ekki flytja. Į sama hįtt geti žaš gerst žegar margir flytja ķ héraš aš framboš vinnuafls verši meira en eftirspurnin og žaš muni valda kauplękkun. Hér er um aš ręša gott dęmi um žaš žegar kenningin tekur völdin af veruleikanum eins og nżklassķsk hagfręši hefur mikiš veriš gagnrżnd fyrir. Ekkert žessu lķkt hefur gerst hér į landi. Ķ fyrsta lagi gera verkalżšsfélög allt til aš hindra žęr launabreytingar sem nżklassķska lķkaniš lżsir. Ķ öšru lagi hafa atvinnurekendur ķ byggšum sem fólk hefur yfirgefiš vegna einhęfni ķ atvinnulķfi flutt inn erlent vinnuafl ķ stašinn fyrir brottfluttu Ķslendingana og haldiš žannig laununum tiltölulega lįgum ķ atvinnugreinum sķnum. Um žaš mįl ręša höfundar ekki.

 

 

Kostir sögulegrar sķšžróunar

 

Eitt meginžema bókarinnar Byggšir og bśseta er aš sżna hve hröš nśtķmavęšing ķslensks samfélags hafi veriš ķ alžjóšlegum samanburši. Hśn hafi hafist um 1880–1890 og veriš langt komin um 1930. Hér er erfitt aš meta upphafsįriš. Żmislegt geršist um 1880 sem stušlaši aš nśtķmavęšingu (fjölgun į skśtum, stofnun sparisjóša og banka, hlutfallsleg fjölgun ķbśa ķ žéttbżli, aukin verslun og ķ kjölfar žess bęttar samgöngur). En sś tęknibreyting sem endurskapaši ķslenskt samfélag hófst ekki fyrr en į fyrsta įratug 20. aldar. Įriš 1930 uršu engin sérstök tķšindi ķ atvinnuhįttum eša bśskaparhįttum landsmanna. Ef mannfjöldinn ętti aš įkveša lokaįriš vęri įriš 1925 skynsamlegra val en žį fór hann fyrst yfir 100 žśsunda markiš. Ef tekju-, atvinnu- og bśsetubreytingar ęttu aš įkveša lokaskeiš nśtķmavęšingar vęri skynsamlegt aš miša viš tķmabiliš 1938–1945.[39]

Höfundar bókarinnar Byggšir og bśseta telja sem sagt aš nśtķmavęšing Ķslands hafi tekiš 30 įr og sennilega er žaš, žrįtt fyrir hępin upphafs- og lokaįr žeirra, žokkaleg įgiskun. Til samanburšar nefna höfundar aš žessi žróun hafi stašiš ķ 90 įr ķ Bandarķkjunum en ašeins 20 įr ķ Sušur-Kóreu (1970–1990). Hér er sem sagt komiš mjög skżrt dęmi um hagsögukenninguna sögulega sķšžróun, sem bandarķski fręšimašurinn Alexander Gerschenkron hefur śtskżrt manna best: Žvķ seinna sem rķki nśtķmavęšist, žeim mun hrašari veršur nśtķmavęšingin; nżjasta tękni viš framleišslu er tekin ķ notkun, gömul tękni er ekki til stašar og žvķ ekki til trafala.[40] Höfundarnir minnast ašeins į žetta fyrirbęri einu sinni ķ sérstöku samhengi, aš į Ķslandi hafi ekki oršiš til litlir og óhagkvęmir žéttbżlisstašir ķ sama męli og t.d. į Nżfundnalandi, sem myndast höfšu žar ķ landi žegar įrabįtar og žilskip voru einu atvinnutękin. Skśtuöldin stóš tiltölulega stutt į Ķslandi og žvķ var žaš vélvęšing ķ sjįvarśtvegi sem mótaši ķslenskt žéttbżli mešan žilskipin léku žaš hlutverk vķša erlendis.[41]

Höfundar gefa ekki alveg rétta mynd af gamla samfélaginu žegar žeir fullyrša aš sjįvarśtvegur hafi aš žvķ er viršist alls stašar veriš rekinn sem aukabśgrein.[42] Vķša um land var hann ašalatvinnuvegurinn allt frį mišöldum, t.d. ķ Vestmannaeyjum og į Sušurnesjum og undir Jökli. Annaš mįl er aš landeigendur og einokunarkaupmenn žrengdu mjög kosti fiskimanna meš žvķ aš halda veršlagi į fiski lįgu og hindra fólksstreymi til sjįvarbyggša.

 

 

Įhęttufęlni, tilviljanir og saga ķ žįskildagatķš

 

Höfundar bókarinnar Byggšir og bśseta ręša nokkuš žį įhugaveršu hagfręšikenningu sem jafnan er nefnd įhęttufęlni (risk aversion).[43] Ég hef vanist žvķ aš nota kenninguna ašeins um žęr ašstęšur žegar fįtękt fólk fęldist framfarir, aš žaš óttašist įhęttuna viš breytingar vegna žess aš fęri eitthvaš śrskeišis gat žaš skiliš milli feigs og ófeigs.[44] En höfundarnir nota kenningarheitiš um višleitni śtgeršarmanna til aš auka margbreytni ķ sjįvarśtvegi, dreifa įhęttunni į fleiri atvinnužętti. Slķkt ętti fremur aš nefna įhęttudreifingu og leyfa hugtakinu įhęttufęlni aš tengjast įfram fįtęku fólki.

Skemmtileg er kynning höfundanna į QWERTY-lögmįlinu sem žeir vķkja aš vķša.[45] Žaš felur ķ sér aš tiltekiš ferli hefjist fyrir hreina tilviljun og ekki af neinni skynsemisįstęšu en haldi sķšan įfram aš žróast fyrir eigin afli og vegna vanafestu mannfólksins. Žetta er sennilega mjög algengt og žörf įminning til fręšimanna ķ öllum greinum um aš ekki sé alltaf naušsynlegt aš leita aš orsök allra hluta, sumt eigi sér staš įn sérstakra orsaka.

Mikiš er um „kontrafaktķskar“ hugleišingar ķ bókinni, ž.e. ef A hefši gerst, sem geršist ekki, hefši nišurstašan ekki oršiš B, eins og raun var į, heldur C. Stundum er žetta nefnt saga ķ žįskildagatķš og žykja almennt ekki góš vinnubrögš ķ sagnfręši en eru algeng ķ hagfręši. Sjįlfum finnst mér žessi ašferš aš mörgu leyti skemmtileg, hśn skapar góša möguleika į umręšum og nżjum hugmyndum, en aš sjįlfsögšu verša allir fyrirvarar aš fylgja, saga ķ žįskildagatķš getur aldrei veriš annaš en athyglisveršar vangaveltur eša nįlgun į veruleika en ekki veruleikinn sjįlfur. Ķ žessu samhengi ber fyrst aš nefna žį kenningu höfunda bókarinnar Byggšir og bśseta aš ef jįrnbraut hefši veriš lögš snemma į 20. öld frį Reykjavķk til Sušurlands, lķkt og Jón Žorlįksson gerši tillögu um, hefši byggšažróun ķ landinu oršiš allt önnur en raunin varš. Žį hefši t.d. risiš upp öflug borg į Sušurlandsundirlendinu, meš Žorlįkshöfn sem skipalęgi, sem hefši m.a. stušst viš öflugri landbśnaš og garšyrkju en raun varš į, sem og gjöful fiskimiš utan viš ströndina. Žessi stašhęfing kemur minnst fjórum sinnum fyrir ķ bókinni.[46]

Athyglisveršar vangaveltur er aš finna um žaš hvers vegna Reykjavķk varš langstęrsta žéttbżliš į Ķslandi. Fęrš eru rök fyrir žvķ aš slķk mišstöš byggšar ķ landinu hlyti viš allar ašstęšur aš hafa oršiš į Sušvesturlandi, žar sé nįttśruleg mišja ķslenskra byggša. En svo er aš skilja aš žaš hafi veriš nįnast söguleg tilviljun aš Reykjavķk varš fyrir valinu en ekki Hafnarfjöršur og telja bókarhöfundar lķklegast aš bśseta Skśla Magnśssonar ķ Višey hafi haft śrslitaįhrif į žetta.[47] En Reykjavķk lį betur viš samgöngum fyrir bęši Vesturland og Sušurland en Hafnarfjöršur, svo einfalt er nś žaš.

 

 

Byggšažróun framtķšar og kvótakerfiš

 

Mikiš er rętt ķ bókinni Byggšir og bśseta um žį žróun sem nś į sér staš ķ byggšamįlum og spįš hver žróunin verši. Nokkrar almennar athugasemdir um žau mįl verša aš duga ķ žessari grein. Höfundar eru nokkuš öruggir ķ spįdómum sķnum og efast lķtiš um aš nśverandi žróun byggšamįla muni ķ meginatrišum halda įfram žótt fylgt verši skżlausum rįšum žeirra um bętta menntun, bęttar samgöngur į landsbyggšinni og skżrari og markvissari byggšastefnu. Höfušborgarsvęšiš sé žannig ekki komiš ķ žį stöšu sem hrjįir margar stórborgir ķ heiminum, en žaš er óhagkvęmni stęršarinnar: Ķsland sé einfaldlega of fįmennt til aš slķk stórborg geti myndast. Žvķ muni Reykjavķk eflast sem mišstöš stjórnunar og žekkingar en framleišsla og mannafli muni ķ vaxandi męli leita til nįgrannabyggšanna. Efling Akraness og Selfoss er nefnd sem sérstakt dęmi um žessa žróun og raunar er įhrifasvęši höfušborgarinnar tališ nį til alls Sušurlandsundirlendisins, Sušurnesja og Vesturlands sunnan heiša. Öllu žessu svęši er spįš bjartri framtķš.

Žaš er helst aš Eyjafjaršarsvęšiš eigi sér lķka örugga žróunarframtķš aš mati höfunda. Afstaša žeirra til eflingar Mišausturlands er óljós og ekki orš er aš finna ķ bókinni um hugsanlega kosti eša ókosti eins helsta deilumįls landsmanna um žessar mundir, Kįrahnjśkavirkjunar og vęntanlegs įlvers viš Reyšarfjörš.

Höfundar styšja nśverandi kvótakerfi śt frį hagfręšilegu sjónarmiši en višurkenna żmsa pólitķska vankanta žess. Žeir hafa kannaš samsvörun milli kvótaeignar og fiskveiša į einstökum stöšum og finna enga. Hins vegar finna žeir samsvörun milli kvótans og fiskišnašar. Skżring žessa er aš margir kvótaeigendur snišgangi fiskmarkaši, žeir lįti fiskinn fremur fara ķ eigin vinnslustöšvar. Höfundarnir, sem tvķmęlalaust eru miklir stušningsmenn frjįls markašsbśskapar ķ almennu samhengi, sjį ekkert athugavert viš žetta framferši kvótaeigenda.

 

 

Nišurlag

 

Bókin Byggšir og bśseta. Žéttbżlismyndun į Ķslandi er ögrandi og fróšleg lesning. Hśn getur sagt sagnfręšingum og įhugamönnum um sögu hvaš megi lęra — og ekki lęra — af žvķ aš ganga ķ smišjur hagfręšinga. Žótt hér hafi aš żmsu veriš fundiš, t.d. žvķ hve mikiš nżklassķsk kenning er notuš ķ henni samtķmis žvķ sem reikninga į heildararšsemi vantar, breytir žaš engu um lęrdómsgildi bókarinnar. En žį ber aš athuga aš sjįlfur hef ég lengi veriš fremur andsnśinn notkun nżklassķskrar hagfręši nema hśn sé rękilega skilyršisbundin og žetta sjónarmiš mótar aš sjįlfsögšu sżn mķna į bókina.

 


 

[1] Axel Hall, Įsgeir Jónsson, Sveinn Agnarsson, Byggšir og bśseta. Žéttbżlismyndun į Ķslandi. Haustskżrsla Hagfręšistofnunar (Reykjavķk, 2002). Bókin er 213 blašsķšur meš myndum og töflum įsamt samantekt į ensku. Framvegis veršur vķsaš til bókarinnar ašeins meš heitinu Byggšir og bśseta.

[2] Byggšir og bśseta, bls. 21 og 134.

[3] Tekiš er fram aš rannsóknin sé styrkt af forsętisrįšuneytinu; Byggšir og bśseta, bls. 9.

[4] Smįvillur finnast žó hér og žar ķ Byggšum og bśsetu; t.d. flytja höfundar Žykkvabęinn austur į Sķšu; sbr. bls. 39. Žį fara höfundarnir fremur frjįlslega meš fólksfjöldatölur. Rangt er skżrt frį fólksfjöldažróun fyrr į öldum, fullyrt er aš eftir móšuharšindin (sem žeir réttilega segja aš hafi byrjaš įriš 1783 en ranglega aš žeim hafi lokiš įriš 1789) hafi tekiš „viš samfellt fólksfjölgunartķmabil og um mišja 19. öldina taldi žjóšin 60 žśsund sįlir“ (bls. 46–47). Mįliš var talsvert flóknara en žaš. Mikil fólksfjölgun var 1788–1801. Žį tók viš 20 įra stöšnunarskeiš. Slęmar ytri ašstęšur stušlušu nokkuš aš žessari stöšnun en meginįstęšan var samt hve frjósömu įrgangarnir voru žį fįmennir, mikill ungbarnadauši ķ móšuharšindunum var orsökin. Nż fólksfjölgunarbylgja hófst į žrišja įratug 19. aldar sem stóš fram til 1837 enda voru fjölmennu įrgangarnir sem fęddust į sķšasta įratug 18. aldar nś komnir vel ķ gang. Slķkar sveiflur ķ fólksfjölgun eftir stęrš frjósamra įrganga eru meš žekktustu og best rannsökušu fyrirbęrum ķ fólksfjöldafręšum. Sjį nįnar um įrlegar breytingar fólksfjöldans ķ: Hagskinna. Sögulegar hagtölur um Ķsland. Ritstjórar Gušmundur Jónsson og Magnśs S. Magnśsson (Reykjavķk, 1997), bls. 64–76.

[5] Skipting ķ žrjį framleišslužętti er raunar eldri en nytsemiskenningin (utility theory) ķ hagfręši. David Ricardo (1772–1823) nżtti žannig žessa skiptingu ķ hagfręši sinni žótt hann ašhylltist mjög eindregiš vinnugildiskenningu Adams Smiths. Raunar mį telja aš franski hagfręšingurinn Jean Baptiste Say (1767–1832), sem ekki ašhylltist vinnugildiskenningu Smiths, hafi veriš helsti höfundur žessarar žrķskiptingar framleišslužįttanna ķ vinnu, fjįrmagn og land. Hér sannast hiš fornkvešna aš allt er žegar žrennt er, jafnt ķ trś į žrķeinan guš sem ķ hagfręši. Afturhaldssami žżski hagfręšingurinn Adam Müller (1779–1829), sem varši hagsmuni lénsašals og landeigenda og nasistar męršu sķšar mikiš, bjó til sķna śtgįfu af žrenningu framleišslužįttanna en žeir voru aš mati hans nįttśran, mašurinn og fortķšin (sbr. Eric Roll, A History of Economic Thought (Oxford, 1973, 4. śtg.), bls. 224). Nżlega kynntu žeir Žorvaldur Gylfason og Gylfi Zoėga nżja žrenningu framleišslužįtta: mannauš, hlutbundinn auš og félagsauš (human capital, physical capital og social capital); sjį „Education, Social Equality and Economic Growth: A view of the Landscape“, grein samin vegna CESifo-rįšstefnu um Globalization, Inequality and Well-Being ķ München, 8.–9. nóv. 2002. Final version: 28 January 2003, bls. 19; sjį einnig heimasķšu Žorvaldar: www.hi.is/~gylfason/ritaskra.htm). Ķ hlutdręgni minni finnst mér sķšastnefnda skilgreiningin į hagfręšižrenningunni vera sś snjallasta.

[6] Eric Roll, History of Economic Thought, bls. 318.

[7] T.d. William Stanley Jevons (1835–1882), Léon Walras (1834–1910), Vilfredo Pareto (1848–1923), Alfred Marshall (1842–1924). The Penguin Dictionary of Economics (Harmondsworth, 1972).

[8] Gunnar Myrdal, Vetenskap og politik i nationalekonomien (Stockholm, 1930). Bók žessi kom śt į ensku 1959 og var endurśtgefin ķ Svķžjóš 1972.

[9] Merkasta fręšiframlag Friedmans og sennilega žaš óumdeilanlegasta er kenning hans um peningamagn. Umdeildari er hins vegar kenning hans um réttlętingu hįrra launa og mikils launamismunar. Sś kenning įtti hvaš stęrstan žįtt ķ aš skipa honum į hęgri vęng stjórnmįlanna. Tilraun hans til aš endurvekja markašskenningar Alfreds Marshalls žvert į allan Keynesisma hafa og veriš umdeildar. Sbr. The Penguin Dictionary of Economics.

[10] Critique of Economic Theory. Selected Readings. Ritstjórar E. K. Hunt og Jesse G. Schwartz (Harmondsworth, 1973).

[11] E. K. Hunt, „Economic Scolasticism and Capitalist Ideology“, bls. 187–193.

[12] Žrįinn Eggertsson, Economic Behavior and Institutions. Cambridge surveys of economic literature (Cambridge, 1990).

[13] Žrįinn Eggertsson, „Almenn kenning um hagkerfi. Fįein brot.“ Fjįrmįlatķšindi (1984:1), bls. 29–39.

[14] Žrįinn Eggertsson, „Almenn kenning um hagkerfi. Fįein brot,“ bls. 37. – Homo economicus er nafngift sem notuš er um žį sem haga sér aš öllu leyti skv. fyrrgreindum grundvallarforsendum nżklassismans.

[15] Gķsli Gunnarsson, Monopoly Trade and Economic Stagnation. Studies in the Foreign Trade of Iceland 1602–1787 (Lund, 1983), bls. 175, og sami, Upp er bošiš Ķsaland. Einokunarverslun og ķslenskt samfélag 1602–1787 (Reykjavķk, 1987), bls. 265.

[16] Karl Polanyi (1886–1964) var ungverskur aš uppruna en dvaldi 1919–1933 ķ Vķnarborg žar sem hann var blašamašur og hugmyndasmišur austurķskra sósķaldemókrata. Honum ofbauš aš sjį hvernig hęgri öflin žar ķ landi tvinnušu saman kažólska ķhaldssemi og nżklassķska hagfręši. Žetta, įsamt barįttu hans viš stalķnķska kommśnista, gerši hann aš svörnum andstęšingi allrar lögmįlahyggju. Įrin 1933–1940 dvaldi hann ķ London og kenndi žar viš skóla verkalżšshreyfingarinnar. En 1940 fékk hann boš um starf viš bandarķskan hįskóla; frį 1947 var hann prófessor viš Columbiahįskólann ķ New York. Fręgasta bók hans, The Great Transformation (1944), hafši fljótt mikil įhrif ķ mannfręši og sķšar hagsögu. Ef eitthvaš einkennir Karl Polanyi öšru fremur er žaš heildarhyggja, aš skoša įvallt samfélagsžętti ķ samhengi. Einnig varaši hann viš žvķ aš beita sömu greiningartękjum į ólķkar samfélagsgeršir.

[17] Douglass C. North hefur ķ stofnanaskżringum sķnum stušst mjög viš samfélagsskżringar Karls Polanyi, sbr. grein Norths, „Markets and Other Allocation Systems in History: The Challenge of Karl Polanyi.“ The Journal of European Economic History [Rome], 1 (1977).

[18] Meš nśtķmavęšingu (modernization) er įtt viš žróunina frį gamla fįbreytta bęndasamfélaginu til tęknivędds borgarsamfélags nśtķmans.

[19] Sjį t.d. Jean Baechler, „The origins of modernity“, Europe and the Rise of Capitalism. Ritstjórar Jean Baechler, John A. Hall og Michael Mann (Oxford, 1988), bls. 39–65.

[20] Peter Temin, „The Future of New Economic History“, The New History, the 1980s and Beyond (Princeton, 1982), bls. 179–197.

[21] Ótal greinar eftir Žorvald og vištöl viš hann um efni žetta er aš finna ķ tķmaritinu Vķsbendingu, t.d. ķ vištalinu „Mannaušurinn er dżrmętasta aušlind hvers lands,“ Vķsbending 2002:20. Žrjįr nżlegar bękur hans fjalla aš stórum hluta um efni žetta: 1) Višskiptin efla alla dįš (Reykjavķk, 1999), žar er ķ 19. kafla fjallaš um mikilvęgi menntunar fyrir menningu og žar meš fyrir vķsindi og hagžróun. 2) Principles of Economic Growth (Oxford, 1999), ķ kynningu į žeirri bók segir Žorvaldur į vefsķšu sinni: „Žannig er ķ bókinni talsvert efni um sambandiš į milli hagvaxtar og erlendra višskipta, veršbólgu, einkavęšingar, menntunar, nįttśruaušlinda og atvinnuleysis.“ Žorvaldur telur aš miklar nįttśraušlindir geti skašaš efnahagsžróun tiltekins lands ef ekki fylgi meš nżtingu žeirra öflugt menntunarįtak. 3) Framtķšin er annaš land (Reykjavķk, 2001). Fjórši hluti žeirrar bókar fjallar um nįin tengsl hagvaxtar og menntunar. Ķ nżlegri fręšigrein leitar Žorvaldur fanga hjį upplżsingarmanninum Adam Smith um gildi menntunar og nżtir John Stuart Mill og Alfred Marshall sem nokkurs konar milliliši milli sķn og Adams Smiths. Sjį „Natural Resources, Education and Economic Development“, CEPR Discussion Paper, No. 2594 (October 2000), bls. 10. Greinin birtist einnig ķ European Economic Review (maķ 2001), sbr. heimasķšu Žorvaldar: www.hi.is/~gylfason/

[22] Žrįinn Eggertsson, „Almenn kenning um hagkerfi. Fįein brot,“ bls. 37 (nmgr. 10).

[23] Byggšir og bśseta, bls. 97–102.

[24] Sama heimild, bls. 97.

[25] Sama heimild.

[26] Sama heimild, bls. 98; leturbr. GG.

[27] Sama heimild.

[28] Sama heimild, bls. 99.

[29] Sama heimild, bls. 100–102

[30] Sama heimild, bls. 102

[31] Góš dęmi ķ žessu samhengi eru Grindavķk og Ólafsfjöršur. Grindavķk missti kaupmann sinn 1796 enda hafši plįssinu hnignaš mikiš į 18. öld (Jón Ž. Žór, Saga Grindavķkur frį landnįmi til 1800 (Grindavķkurbęr, 1994), bls. 265). Byggšin var įfram ķ mikilli lęgš fram yfir 1880, į žessum tķma žurftu Grindvķkingar aš flytja fisk sinn til Keflavķkur eša Eyrarbakka (Jón Ž. Žór og Gušfinna M. Hreišarsdóttir, Saga Grindavķkur frį 1800 til 1974 (Grindavķkurbęr, 1996), bls. 21). Meš eflingu saltfiskverkunar fór ķbśum hins vegar aš fjölga eftir 1880 og ķ kjölfar žess fóru kaupmenn aš sigla til Grindavķkur og 1897 tók kaupmašur sér žar fasta bśsetu (sama heimild, bls. 177–192). Žaš sama įr tók kaupmašur upp fasta bśsetu į Ólafsfirši. Andstętt Grindavķk hafši žar ekki veriš byggš žurrabśšar- eša grashśsbęnda viš sjįvarsķšuna. En landžrengslin ķ sveitunum orsökušu ekki ašeins Amerķkuferšir į nķunda įratug 19. aldar heldur fóru og einstaka hreppsmenn meš augljósu samžykki sveitarstjórnar aš setjast aš ķ žurrabśš ķ Ólafsfjaršarhorni, sį fyrsti 1883. Žeim fjölgaši hęgt framan af en hrašar eftir aš kaupmašur į Akureyri hafši komiš žar upp salthśsi 1892 (Frišrik G. Olgeirsson, Hundraš įr ķ horninu. Saga Ólafsfjaršar1883–1944, 2. bindi (Ólafsfjöršur 1988), bls. 151–153).

[32] Byggšir og bśseta, bls. 64.

[33] Sama heimild, bls. 69.

[34] Ķbśar skynjušu stundum žessa žoku, sem kom žegar hlżir sunnanvindar fóru yfir kalda hafstrauma nįlęgt ströndinni, sem hiš mesta basl. Sjį t.d. Stefįn Jónsson, Aš breyta fjalli (Reykjavķk, 1987), bls. 10–11.

[35] Um nįkvęmar tölur, sjį Hagskinnu, bls. 64–76.

[36] Byggšir og bśseta, bls. 87.

[37] Sama heimild, bls. 88.

[38] Kenningin um jašarkostnaš (marginal cost) og jašargildi (marginal value) er nįtengd kenningunni um nytsemisveršmęti (utility value) sem rętt var um hér aš framan. Skv. kenningunni um jašarkostnaš er veršmęti žeirrar vörueiningar (eša vinnustundar) sem sķšust var keypt į markaši endanlegt markašsverš allrar vörunnar eša allra vinnustundanna. Ef t.d. skortur er į vinnuafli hękkar jašarverš į kaupi žess verkamanns sem seinastur gaf kost į sér til vinnu og ķ kjölfariš į kaup allra aš hękka uns žaš veršur jafn hįtt kaupi žess sem sķšast var rįšinn.

[39] Gušmundur Jónsson, Hagvöxtur og išnvęšing. Žróun landsframleišslu į Ķslandi 1870–1945 (Reykjavķk, 1999), t.d. bls. 159–164, 174–179, 387.

[40] Alexander Gerschenkron, Economic Backwardness in Historical Perspective. A Book of Essays (Cambridge, 1966).

[41] Byggšir og bśseta, bls. 44. Žar vķsa höfundar ķ grein mķna, „Frį śthöfnum til borgar. Žįttur um ķslenska žéttbżlismyndun“. Landnįm Ingólfs. Nżtt safn til sögu žess II (1985). Bitastęšara hefši veriš aš vitna ķ ašra grein eftir mig ķ bókinni Išnbylting į Ķslandi. Umsköpun atvinnulķfs um 1800 til 1940. Ritsafn Sagnfręšistofnunar 21 (Reykjavķk, 1987).

[42] Byggšir og bśseta, bls. 39.

[43] Sama heimild, bls. 144.

[44] Sbr. Kenneth J. Arrow, Essays in the Theory of Risk-Bearing (Amsterdam, 1971).

[45] Byggšir og bśseta, t. d. į bls. 38. QWERTY-lögmįliš heitir eftir stafarunu ķ nęstefstu röš vinstra megin į lyklaborši ritvéla. Sjį nįnar ķ sömu heimild, bls. 31–32.

[46] Sama heimild, bls. 11, 31, 48 og 192.

[47] Nema QWERTY-lögmįliš hafi hér rįšiš feršinni.