Nřtt efni

 

 

Um ■jˇ­arÝ■rˇtt ═slendinga - h÷frungahlaupi­

Grein birt Ý vetrarhefti Ůjˇ­mßla 2018

Ůann 2. jan˙ar ßri­ 1941 bo­u­u ßtta verkalř­sfÚl÷g verkfall. Ůau voru Dagsbr˙n, Hi­ Ýslenzka PrentarafÚlag, BˇkbindarafÚlagi­, I­ja, FÚlag verksmi­jufˇlks, FÚlag jßrni­na­armanna, BakarasveinafÚlagi­, SveinafÚlag h˙sgagnasmi­a og sÝ­ast en ekki sÝst FÚlag ÝsIenzkra hljˇ­fŠraleikara. Rˇt verkfallanna vir­ist hafa veri­ mikil ver­bˇlga, e­a dřrtÝ­, vegna v÷ruskorts er fylgdi heimsstyrj÷ldinni. Verkalř­sfÚl÷gin vildu ■ess vegna fß ädřrtÝ­aruppbˇtô. Ůß vir­istäBretavinnanô hafa komi­ vinnumarka­inum Ý uppnßm og skapa­ nř launavi­mi­. ═ grein sem Úg rita­i Ý vetrarhefti Ůjˇ­mßla Ý desember fŠri Úg r÷k fyrir ■vÝ a­ verkfalli­ 2. jan˙ar 1941 hafi veri­ upphaf hins sk. H÷frungahlaups. Ů.e. hvernig mismunandi starfsgreinar skiptast ß um a­ berja fram älaunalei­rÚttingarô ßn tillits til efnahagslegra a­stŠ­na. Almennar nafnlaunahŠkkanir umfram framlei­ni eru - e­li mßlsins samkvŠmt - innistŠ­ulausar og hljˇta ßvallt a­ lei­a til ver­bˇlgu. VestrŠnar ■jˇ­ir telja sig lßnsamar a­ nß 1-3% aukinni framlei­ni ß ßri - og ■ß geta auki­ kaupmßtt almennings um sama hlutfall. H÷frungahlaupi­ ß ═slandi er einstakt me­al vestrŠnna landa og er ein megin ßstŠ­a fyrir ■eirri ver­bˇlgu og ˇst÷­ugleika sem hefur einkennt lř­veldistÝmann. Af einhverjum ßstŠ­um vilja ═slendingar ßvallt berja fram tugaprˇsenta launahŠkkanir - jafnvel ■ˇ slÝkt hefni sÝn ßvallt me­ gengisfalli og ver­bˇlguskotum. Lausnin sem Úg legg til Ý greininni er ek. stÚttasßtt a­ norrŠnni fyrirmynd - og er Ý lÝkingu vi­ ■jˇ­arsßttina ß tÝunda ßratugnum. Sta­reyndin er einfaldlega s˙ a­ st÷­ugleiki ß vinnumarka­i er forsenda ver­st÷­ugleika.

 

 

 

Okurmßlin Ý AusturstrŠti

┌tgßfudagur jan˙ar 2014

═ ■essar bˇk eru tvŠr greinar um sem fjalla bß­ar um eftirmßl stˇrra gjald■rota. S˙ hin fyrri snřr a­ gjald■roti Bl÷ndalsb˙­ar, stŠrstu fataverslunar landsins Ý AusturstrŠti ßri­ 1955. Rekstrinum haf­i veri­ haldi­ ß floti me­ okurlßnum ß 30-60% ßrsv÷xtum. Gjald■roti­ kveikti ßkafa ■jˇ­fÚlagsumrŠ­u sem var­ til ■ess a­ Al■ingi skipa­i rannsˇknarnefnd til ■ess a­ fjalla um okur. ┴ eftir fylgdu h˙sleitir, handt÷kur, og loks voru fjˇrir menn dŠmdir fyrir ˇl÷glega vaxtat÷ku. S˙ hin seinni lřsir bankahruni hinu fyrra ßri­ 1930 ■egar ═slandsbanki var­ gjald■rota og ┌tvegsbankinn var stofna­ur. Ůetta ■rot var­ tilefni til pˇlitÝskrar yfirt÷ku ß bankakerfinu sem var fylgt eftir me­ setningu fjßrmagnshafta 1931 og l÷gsetningu vaxta 1933. Greinarnar tengjast ■ar sem fall ═slandsbanka plŠg­i akurinn fyrir starfsemi okurlßnara ß ═slandi.┴ sÝnum tÝma voru okurlßnararnir ger­ir a­ blˇrab÷gglum fyrir kˇrvillur nřsjßlfstŠ­rar ■jˇ­ar Ý efnahagsmßlum. Ekki er laust vi­ a­ okurumrŠ­an frß Bl÷ndalsb˙­ bergmßli enn ß okkar tÝmum.


äEn hver getur neita­ ■vÝ a­ n˙ sje vond tÝ­? Hjer hefir veri­ bankahrun, flˇ­, lŠknauppreisn, brjßlŠ­is■va­ur og ˇtal margt fleira, sem er einkenni mj÷g vondrar tÝ­ar.ô

Spegillinn, 15. mars, 1930.

 

 

═ leit a­ sta­festu

Bˇk gefin ˙t a­ tilefni af 95 ßra afmŠlis Jˇnasar Haralz me­ styrk frß Landsbanka ═slands. ┌tgßfudagur er oktˇber 2014

Jˇnas H. Haralz fŠddist 1919, ßri­ eftir fullveldi, og stˇ­ ßvallt nßlŠgt kviku atbur­a Ý efnahagsmßlum ■jˇ­arinnar ß sÝnum langa ferli. Hann var skarpur greinandi Ý bŠ­i rŠ­u og riti og var einn fßrra samtÝ­armanna til ■ess a­ grÝpa ■ř­ingu atbur­a ■egar ■eir ger­ust. Ůa­ hef­u ■vÝ fßir ßtt a­ vera betur til ■ess fallnir a­ greina atbur­i ßrsins 2008 Ý s÷gulegu samhengi en einmitt hann. ═ ■essari stuttu bˇk birtast nokkrar greinar eftir Jˇnas, fyrirlestrar og vi­t÷l frß 2009 ľ sem er bŠ­i ßri­ eftir hrun og ßri­ sem hann var­ nÝrŠ­ur. Ůessi skrif eru tekin saman undir ritstjˇrn ┴sgeirs Jˇnssonar hagfrŠ­ings Ý tilefni af 95 ßra afmŠli Jˇnasar ßri­ 2014. HÚr birtist sřn Jˇnasar ß ■ř­ingu hrunsins fyrir framtÝ­ landsins auk ■ess sem einnig fylgja rß­ til rß­villtrar ■jˇ­ar. SÚrstaklega standa skřrum st÷fum a­varanir um a­ ═slendingar endurtaki mist÷k fortÝ­ar og dragi sig frß umheiminum me­ h÷ftum og einangrunarhyggju.

 

 

Skilna­ur til gˇ­s?
Fyrirlestur um a­skilna­ vi­skipta- og fjßrfestingarbanka er var fluttur ß hßdegisfundi FÚlags vi­skipta- og hagfrŠ­inga 17. nˇvember 2015.

 

 

Dr÷g a­ uppgj÷ri

Bˇk ritu­ fyrir Slitastjˇrn Glitnis. Me­h÷fundur Dr. Hersir Sigurgeirsson. ┌tgßfudagur 6.maÝ.2015

Ůann 6. oktˇber 2008 gripu Ýslensk stjˇrnv÷ld til ney­arrÚttar og tˇku yfir rekstur ■riggja stŠrstu banka landsins til a­ koma Ý veg fyrir ■jˇ­argjald■rot. ┴ grundvelli ney­arlaganna var b÷nkunum skipt upp Ý tvennt: Innlendan hluta sem var endurfjßrmagna­ur og erlendan hluta sem fˇr Ý slitame­fer­. Ůessar a­ger­ir brutu bla­ Ý bankas÷gu Evrˇpu en eru taldar hafa heppnast vel. N˙na, r˙mum sex ßrum sÝ­ar, er uppgj÷ri vegna a­ger­anna ■ˇ ekki loki­ og fjßrmagnsh÷ft eru enn vi­ lř­i. ═ ■essari skřrslu, sem samin er a­ bei­ni slitastjˇrnar Glitnis, er reynt a­ afmarka ■ann grei­slujafna­arvanda sem ═sland ß n˙ vi­ a­ glÝma og ■Šr lei­ir sem koma til greina til a­ leysa hann farsŠllega. Ůß leggja skřrsluh÷fundar einnig mat ß ■Šr bj÷rgunara­ger­ir sem gripi­ var til Ý tengslum vi­ hruni­.

═sland ľ lÝkt og ÷nnur ■jˇ­rÝki me­ eigin mynt ľ hefur bŠ­i prentvald og skattvald til ■ess a­ breg­ast vi­ bankakrÝsum. Prentvaldi­ liggur hjß Se­labanka sem ■jˇnar sem lßnveitandi til ■rautavara. Skattvaldi­ er hjß rÝkisstjˇrn og Al■ingi Ý umbo­i skattgrei­enda ■egar kemur a­ endurfjßrm÷gnun banka. Fari­ er yfir beitingu ■essara tveggja valdheimilda og hva­a kostna­ ■Šr hafa haft Ý f÷r me­ sÚr fyrir rÝkissjˇ­ ═slands.


Ůessi skřrsla er ■vÝ Dr÷g a­ uppgj÷ri eftir bankahruni­ 2008.

 

Evran, ═sland og h÷ftin

Fyrirlestur fluttur ß fundi Vi­reisnar mßnudaginn 23. mars.

Ľ═sland gŠti teki­ upp evru 3-5 ßrum eftir sam■ykkt a­ildarsamnings ef ERM II gengisfestan yr­i farsŠl.
Ľ┴kv÷r­un um a­ild og sÝ­an uppt÷ku evru  breytir efnahagsmßlum ═slands strax frß fyrsta degi.
ĽForsendur fyrir afnßmi hafta breytast strax ■ar sem fyrirsÚ­ er a­ Ýslenskar krˇnur myndu breytast Ý evrur innan ßkve­ins tÝma og ═slensk efnahagsstefna fengi nřjan tr˙ver­ugleika.
ĽLei­in Ý gegnum ERM II prˇgrammi­ er ■ˇ mj÷g krefjandi verkefni sem krefst mikils aga Ý hagstjˇrn.
ĽVi­ uppt÷ku evru myndi Ýslenska fjßrmßlakerfi­ ÷­last nřjan tr˙ver­ugleika og losna undan alls kyns sÚr-Ýslenskum kv÷­um.
ĽSamkeppnissta­a Ýslensks atvinnulÝfs myndi batna verulega. 

 

Ingibj÷rg Pßlsdˇttir Kolka Minning

Minningaror­ um ÷mmu mÝna sem lÚst ■ann 12. mars 2015.

 

Um hrun hagfrŠ­innar

Grein ritu­ Ý Hjßlmar, bla­ hagfrŠ­inema, Ý febr˙ar 2015

═ ■riggja greina bßlki sem einn ■ekktasti sagnfrŠ­ingur n˙tÝmans, Niall Ferguson, rita­i ßri­ 2013 og ber heiti­ äKrugtron the invincibleô fˇr hann yfir helstu spßskekkjur hagfrŠ­iprˇfessorsins. Paul Krugmans. Ůar mß telja a­ hann hafi ekki sÚ­ fjßrmßlakrÝsuna fyrir sem og a­ hafa Ýtreka­ spß­ hruni evrunnar, auk ˇtal annarra sleggjudˇma og fullyr­inga sem hafa alls ekki gengi­ eftir.

Paul Krugman hefur ß­ ßrangri vi­ a­ smÝ­a lÝk÷n og kenningar til ■ess a­ skřra efnahagslega ßkv÷r­unart÷ku fˇlks. S˙ sta­a hefur gefi­ honum tr˙ver­ugleika til ■ess a­ tjß sig, en ■vÝ mi­ur lÝtinn ßrangur Ý spßmennsku. Gagnrřnin ß Krugman er ■vÝ a­ řmsu leyti dŠmiger­ um ■ß gagnrřni sem hagfrŠ­in hefur or­i­ fyrir eftir a­ fjßrmßlakrÝsan hˇfst um mitt ßr 2007. Ůessi umrŠ­a hefur lÝka skoti­ upp kollinum ß ═slandi. Til a­ mynda hÚlt sagnfrŠ­ingurinn Gu­ni Th. Jˇhannesson fyrirlestur ß sÝ­asta Ůjˇ­arspegli ľ rß­stefnu FÚlagsvÝsindasvi­s er haldin var ■ann 31. oktˇber 2014 ľ sem bar hi­ lřsandi heiti: äHrun hßskˇlanna, hrun hagfrŠ­innar, hrun kenningannaô.
Ůa­ er Ý sjßlfu sÚr e­lilegt a­ spurt sÚ hvort hagfrŠ­in sÚ hÚr ß rangri braut og hvort spßskekkjur Krugmans og stÚttarbrŠ­ra hans afsanni kenningar hagfrŠ­innar.

 

┴hŠttudreifing e­a einangrun: Um tengsl lÝfeyrissparna­ar, grei­slujafna­ar og erlendra fjßrfestinga.

Bˇk ritu­ fyrir Landssamt÷k LÝfeyrissjˇ­a. Me­h÷fundur Dr. Hersir Sigurgeirsson. ┌tgßfudagur 27.11.2014

═sland er me­ einna hagstŠ­ustu aldurssamsetningu Ý Vestur-Evrˇpu og siglir n˙ hra­byri a­ ■vÝ a­ lÝfeyriseignir ver­i 180-200% af landsframlei­slu. Ůegar liti­ er til framtÝ­ar er al■jˇ­leg eignadreifing ein forsenda ■ess a­ hŠgt sÚ a­ tryggja ÷ruggan lÝfeyri og for­ast neikvŠ­ efnahagsleg ßhrif ■egar ■jˇ­in tekur a­ eldast ß nŠstu ßrum. Erlendar eignir lÝfeyrissjˇ­anna nema n˙ um 22% af heildareignum, sem er of lßgt samkvŠmt flestum ßhŠttuvi­mi­um.

═ ■essari bˇk er fjalla­ um erlendar fjßrfestingar lÝfeyrissjˇ­anna Ý samhengi vi­ bŠ­i grei­sluj÷fnu­ og e­lileg ßhŠttuvi­mi­ vi­ ßv÷xtun sparna­ar. Reynt er a­ svara spurningum lÝkt og hvort fjßrmagnsh÷ftin geti breytt lÝf-eyriskerfinu Ý gegnumstreymiskerfi, hve miki­ af erlendum eignum lÝf-eyrissjˇ­irnir ■urfi a­ eiga til ■ess a­ tryggja efnahagslegan st÷­ugleika og hvernig m÷gulegt sÚ fyrir sjˇ­ina a­ fjßrfesta erlendis Ý n˙verandi umhverfi. Ennfremur er grei­sluj÷fnu­ur landsins greindur frß frŠ­ilegu og s÷gulegu sjˇnarhorni og n˙verandi sta­a metin. A­ lokum er fjalla­ um ßhrif haftanna ß Ýslenskan ■jˇ­arb˙skap Ý bŠ­i brß­ og lengd.

 ═sland hefur glÝmt vi­ ˇjafnvŠgi Ý grei­sluj÷fnu­i allt frß ■vÝ a­ landi­ var­ a­ sjßlfstŠ­u myntsvŠ­i me­ fullveldi ßri­ 1918. Sß ˇrˇi hefur veri­ ors÷k bŠ­i hafta ß utanrÝkisvi­skiptum og sÝfelldra gengisfellinga. Ůannig brug­ust ═slendingar vi­ bankahruni og fjßrmagnsflˇtta me­ h÷ftum ßri­ 1931 er stˇ­u Ý 62 ßr til ßrsins 1993. Fjßrmagnsfrelsi­ stˇ­ ■ˇ a­eins Ý 15 ßr, e­a til 2008, a­ h÷ft voru tekin upp a­ nřju. Flest bendir n˙ til ■ess a­ h÷ftin ver­i vi­varandi hÚrlendis Ý einu e­a ÷­ru formi ß nŠstu ßrum. Grei­sluj÷fnu­urinn hefur ■vÝ frß upphafi sjßlfstŠ­is veri­ ÷xull Ýslenskra efnahagsmßla sem hagstjˇrnin hefur hverfst um. ═ ■essari bˇk er reynt me­ skipulegum hŠtti a­ greina ßhrif hans ß Ýslensk efnahagsmßl og atvinnulÝf.

 

K┌VENDING ═ SKIPULAGSM┴LUM? Nřtt a­alskipulag Ý ReykjavÝk; forsendur, ßhrif og gagnrřni

Grein ritu­ Ý bla­ verkrŠ­inema upp Ý vindinn vori­ 2014

 Skipulagi­ fyrra 1962-1983 sem og skipulagi­ 2010-2030 voru bŠ­i Ý samrŠmi vi­ ■ann tÝ­aranda sem var rÝkjandi ß ■eim tÝma er ■au voru gj÷r­. BŠ­i hafa ■au til sÝns ßgŠtis nokku­. Hinu fyrra var Štla­ a­ nß ■eim markmi­um a­ vi­halda st÷­u mi­bŠjarins sem verslunar og ■jˇnustumi­st÷­ me­ gˇ­um umfer­artengingum, sem og af atvinnustarfsemi. Ůeim markmi­um var nß­ ß skipulagstÝmanum, en me­ h÷fu­borgarsvŠ­i­ of stˇrt, g÷tˇtt og ˇhagkvŠmt. Ůa­ er mj÷g ver­ugt verkefni a­ bŠta ˙r ■essum g÷llum, sem er eitt helsta markmi­ nřs a­alskipulags. Helsti galli hins nřja skipulags felst Ý neikvŠ­ni gagnvart umfer­arbˇtum og samg÷ngumannvirkjum sem vir­ist vera liti­ ß sem einhvers konar ■jˇnkun vi­ einkabÝlinn sem kalli aftur ß meiri umfer­. VistvŠnar samg÷ngur og ■Útting hlřtur einnig a­ sn˙ast um umfer­arbŠtur sem stytta lei­ir ß milli sta­a ■annig a­ tÝmi og eldsneyti sparist ľ og bygg­in sÚ fŠr­ saman.

Ekki val heldur skylda? Um nau­syn ■ess a­ lÝfeyrissjˇ­ir fjßrfesti Ý ˙tl÷ndum

Erindi flutt ß a­alfundi Landssamtaka lÝfeyrissjˇ­a ■ann 22. maÝ 2014

 

Aftur til fortÝ­ar? Er střring peningamagns me­ bindiskyldu framtÝ­in?

Erindi flutt ß rß­stefnunni "═ ljˇsi reynslunnar" til hei­urs Jˇhannesi Haralz ■ann 9. maÝ 2014

 

 Vaxta■ak ß Ýb˙­alßn me­ breytilegum v÷xtum.

Minnisbla­ fyrir nefnd um afnßm ver­tryggingar. 14. jan˙ar 2014, Rita­ me­ Hersi Sigurgeirsyni

Ůegar horft er yfir farinn veg hva­ var­ar bŠ­i ver­bˇlgu og vaxtahŠkkanir Štti ■a­ ekki a­ koma ß ˇvart a­ a­ ■a­ fylgir ■vÝ ekki a­eins verulegur kostna­ur a­ verja Ýslenska lßntakendur fyrir hŠkkun skammtÝmavaxta heldur leggst sß varnarkostna­ur ofan ß vaxtastig sem er mj÷g hßtt fyrir. SamkvŠmt ofangreindum ˙treikningum um ■aksetningu breytilegra vaxta er ekki augljˇst a­ slÝkt ■ak ß skili lßntakendum raunverulegum ßbata umfram ■a­ sem fengist me­ festingu vaxta til langs tÝma mi­a­ vi­ n˙verandi halla vaxtarˇfsins. Sem dŠmi mŠtti nefna a­ ef mi­a­ meti­ vaxtarˇf, sem sřnt er ß mynd 6, vŠri hŠgt a­ fß fß lßn til 17 ßra me­ um 8,6% f÷stum v÷xtum og střrivextir ■urfa a­ fara
undir 4,5% til ■ess a­ lßntakendur finni fyrir ßbata af lŠkkun breytilegra vaxta. Hins vegar kann ■etta a­ vera mismunandi frß einum tÝma til annars eftir ■vÝ hvernig a­ vaxtarˇfi­ leggst upp.

  

ŮEGAR REYKJAV═KVAR Ů╔TTBŢLASTA BORG NORđURLANDA, Jˇlabla­ VÝsbendingar, 2013

 ┴ri­ 1930 voru 28 ■˙sund Ýb˙ar ═ ReykjavÝk, sem allir voru Ý g÷ngufŠri vi­ mi­bŠinn enda a­eins um einn til tveir kÝlˇmetrar frß mi­ju bygg­arinnar til ja­ars.
ŮÚttni b˙setunnar var gÝfurleg. ═ h˙snŠ­isrannsˇkn sem Pßll ZˇphanÝasson vann ßri­ 1928 kemur fram a­ 15,3% allra Ýb˙­a Ý bŠnum voru kjallaraÝb˙­ir (e­a 803) og 17,7% af ÷llum Ýb˙­um voru undir s˙­. ═ k÷nnunni var ■a­ meti­ svo a­ um helmingur bŠjarb˙a byggi Ý of miklu ■r÷ngbřli ľ ■.e. me­ innan vi­ 15 fermetra h˙splßss ß mann ľ og af ■essum hˇp vŠru um 15% Ýb˙a Ý äalvarleguô ■r÷ngbřli e­a me­ innan vi­ 10 fermetra h˙splßssi ß mann. Aukinheldur bjuggu um 5% Ýb˙anna Ý alvarlega heilsuspillandi Ýb˙­um a­ mati k÷nnunarfˇlks ß ■eim tÝma. ReykjavÝk hefur ß ■essum tÝma lÝklega veri­ ein ■Úttbřlasta borg Nor­urlanda. SamkvŠmt fyrrgreindri k÷nnun var h˙saleiga Ý ReykjavÝk um helmingi hŠrri en Ý Kaupmannah÷fn sem sřnir einnig ■rengslin og h˙snŠ­isskortinn.