Ëlafur Thors

Hagsaga ═slands er fjßrsjˇ­ur og var­ar ekki a­eins efnahagslÝf ■jˇ­arinnar frß fyrri tÝ­, heldur einnig řmsa a­ra ■Štti ■jˇ­lÝfsins, ■ar ß me­al ■rˇun stjˇrnmßla. Ůannig hefur hagsagan leitt mig a­ ■eirri ni­urst÷­u, a­ Ëlafur Thors forsŠtisrß­herra skila­i ekki a­ ÷llu leyti mikilsver­u verki ß stjˇrnmßlavettvangi. Til a­ mynda sÚr skynsamlega sko­un ß framlagi hans getur veri­ gagnlegt a­ hugsa sÚr ■a­ eitt andartak, a­ Ëlafur hef­i hŠtt afskiptum af stjˇrnmßlum ßri­ 1959, ■rem ßrum fyrir sj÷tugt. Hva­a eftirmŠli Štli hann hef­i ■ß fengi­ sem stjˇrnmßlama­ur? 

H÷fu­arkitektar helmingaskipta

Ëlafur Thors hef­i ■ß a­ minni hyggju fengi­ litlu skßrri eftirmŠli en Jˇnas Jˇnsson frß Hriflu, ef hagstjˇrn er h÷f­ til marks, ■vÝ a­ ■essir tveir menn voru h÷fu­arkitektar og ßbyrg­armenn helmingaskiptareglunnar, sem hefur marka­, og menga­, Ýslenzkt samfÚlag allar g÷tur sÝ­an. Ůa­ var­ Ëlafi a­ vÝsu til happs, a­ hann mynda­i vi­reisnarstjˇrnina 1959, en ■a­ var ekki a­ hans frumkvŠ­i, heldur ßtti ┴sgeir ┴sgeirsson forseti frumkvŠ­i­ a­ ■eirri stjˇrnarmyndun. Myndun vi­reisnarstjˇrnarinnar 1959 var Ý reyndinni ■ungur ßfellisdˇmur yfir landsstjˇrninni ■rjß ßratugi aftur Ý tÝmann. Mestan hluta tÝmabilsins frß 1939 fram a­ vi­reisn haf­i Ëlafur seti­ Ý rÝkisstjˇrn, řmist sem atvinnumßlarß­herra e­a forsŠtisrß­herra. 

Raunar bendir margt til ■ess, a­ Ëlafur hafi veri­ a­ hugsa um a­ mynda heldur samsteypustjˇrn me­ Al■ř­ubandalaginu 1959, ■vÝ a­ honum haf­i lÝka­ vel samvistin vi­ SˇsÝalistaflokkinn Ý nřsk÷punarstjˇrninni 1944-47 ľ stjˇrninni, sem eyddi ÷llum strÝ­sgrˇ­anum eins og hendi vŠri veifa­ og lag­i grunninn a­ ■eirri grÝ­arlegu skuldas÷fnun, sem hefur einkennt Ýslenzkt efnahags- og atvinnulÝf Š sÝ­an. Nokkrir ungir sjßlfstŠ­ismenn h÷f­u ßhyggjur af ■essum ßformum og v÷ru­u vi­ ■eim af utanrÝkispˇlitÝskum ßstŠ­um. Hafi ■essi ˇtti reynzt rÚttur og hef­i or­i­ af ■vÝlÝkri stjˇrnarmyndun, ■ß hef­i vitleysan, sem var mikils rß­andi Ý efnahagslÝfi landsins allar g÷tur frß 1927 (■a­ var ßri­, sem Jˇnas settist a­ v÷ldum), tr˙lega haldi­ ßfram enn um sinn. Samt voru Ý SjßlfstŠ­isflokknum ß ■essum ßrum mßlsmetandi menn, sem var lÝtt gefi­ um pilsfaldab˙skap helmingaskiptaflokkanna og hinna. ═ ■eim hˇpi var PÚtur Benediktsson bankastjˇri Landsbankans, tengdasonur Ëlafs, svo sem rß­a mß af ritger­asafni hans Millili­ur allra millili­a (1959). PÚtur haf­i starfsreynslu erlendis frß og ger­i sÚr grein fyrir nau­syn ■ess a­ skipta um stefnu. Jˇnas H. Haralz fyrrverandi bankastjˇri hefur lřst ■vÝ ß prenti, a­ Ëlafi Thors ■ˇtti yfirleitt ekki ■Šgilegt a­ sŠkja forsŠtisrß­herrafundi erlendis fyrr en undir ■a­ sÝ­asta, ß vi­reisnarßrunum, ■vÝ a­ fram a­ ■eim tÝma ■urfti Ëlafur a­ svara ˇ■Šgilegum spurningum starfsbrŠ­ra sinna um stjˇrnarstefnuna ß ═slandi. Og ■a­ er engin fur­a. Menn ■urfa a­ horfast Ý augu vi­ ■a­, a­ Ëlafur Thors var lengi vel ßsamt Jˇnasi frß Hriflu og erfingjum hans Ý Framsˇknarflokknum potturinn og pannan Ý mestallri vitleysunni, sem vi­reisnarstjˇrnin var myndu­ til ■ess a­ upprŠta. Undan ■essari s÷gulegu samsekt ver­ur ekki vikizt.

ŮvÝ mß ekki heldur gleyma, a­ Ëlafur Thors haf­i einnig sem helzti forustuma­ur Ýslenzkra ˙tvegsmanna um aldarfjˇr­ungsskei­ mˇtandi ßhrif ß ■rˇun ˙tger­ar ß ═slandi, og einnig ß afst÷­u manna til ˙tger­ar. Hann hŠldist um af ■vÝ Ý hßlfkŠringi a­ hafa ekkert vit ß ˙tger­, enda var engin ßstŠ­a til a­ hafa vit ß ˙tger­ e­a ÷­rum rekstri yfirh÷fu­ Ý hagkerfi helmingaskiptanna, ■vÝ a­ afkoma fyrirtŠkja rÚ­st einatt Ý rÝkisb÷nkum og rß­um ekki sÝ­ur en af hagsřni og hŠfni stjˇrnendanna. Ëlafur Thors sat Ý bankarß­i Landsbanka ═slands um langt ßrabil (1936-44 og 1948-64) og hÚlt sŠti sÝnu ■ar sem sagt til Šviloka 1964 ľ ■vÝ sŠti, sem framkvŠmdastjˇri SjßlfstŠ­isflokksins, einkavinur allra einkavina, skipar n˙, enda ■ˇtt bankinn sÚ kominn ˙r eigu rÝkisins, e­a ■annig.

Gamlar go­sagnir

Ůa­ er engum hollt a­ hanga Ý g÷mlum go­s÷gnum, allra sÝzt ef ■Šr byrgja m÷nnum sřn ß samtÝmann. SjßlfstŠ­ismenn hafa sett Ëlaf Thors ß stall. Ůeim vir­ist sumum finnast ■a­ ganga gu­lasti nŠst a­ gagnrřna stjˇrnmßlast÷rf hans, enda ■ˇtt hann fŠri villur vegar Ý m÷rgum greinum allar g÷tur fram a­ vi­reisn. Me­ ■vÝ a­ horfast ekki Ý augu vi­ fortÝ­ina eru ■eir Ý reyndinni a­ lřsa takm÷rku­um skilningi ß ■vÝ hßlfsovÚzka hagstjˇrnarfyrirkomulagi, sem rÝkti hÚr me­ řmsum blŠbrig­um allar g÷tur frß 1927 fram ß sÝ­ustu ßr og enn eimir talsvert eftir af, ekki sÝzt fyrir tilstilli ■eirra sjßlfra ľ nema ■eir sÚu a­ leggja blessun sÝna yfir alla vitleysuna frß ÷ndver­u. 

FrÚttabla­i­, 4. september 2003.


Til baka