Magnśs Jóhannsson lęknir - almenningsfręšsla        <til baka>

Taugakerfi

Pistlar:

- MS (męnusigg)

Spurningar og svör:

- Andlitslömun
- Doši ķ fęti 
- Dofi 
- Eiršarleysi ķ fótleggjum (3 svör) 
- Ósjįlfrįšir kippir 
- Parkinsonveiki 
- Sinadrįttur 
- Sķžreyta 
- Streita og öndun 
- Svimi
- Taugakippir
- Verkur ķ handlegg

 

Doši ķ fęti

Spurning: Ég hef veriš meš doša ķ vinstri fęti s.l. hįlft įr, byrjar ķ ristinni og leggur stundum upp ķ fót. Heimilislęknirinn minn sagši mér aš stunda lķkamsrękt, sem ég geri. Sķšan fór ég til heilara sem sagši aš ég žyrfti lįta athuga mištaugakerfiš. Getur žessi doši stafaš af einhverju ķ sambandi viš mištaugakerfiš? Ef svo er, hvernig er žaš athugaš? Og er žį hęgt aš gera eitthvaš viš žvķ?

Svar: Doši ķ fęti getur įtt sér margar og margvķslegar orsakir sem sumar eru upprunnar ķ taug ķ fętinum en ašrar ķ mištaugakerfinu. Algengasta įstęšan fyrir afmörkušum doša ķ öšrum fęti er lķklega įverki į taug sem getur veriš stašsettur hvar sem er frį mjóbaki, žar sem taugin gengur śt śr męnunni, og nišur aš svęšinu žar sem došinn er. Slķkur įverki getur m.a. veriš žrżstingur (t.d. brjósklos ķ hrygg), högg, kuldi eša notkun verkfęra sem titra mikiš. Ein tegund af žrżstingsįverka į taug sem liggur nišur ķ fót kemur stundum hjį fólki sem situr mikiš meš krosslagša fętur en žį veršur žrżstingur į taug, utanfótar, rétt nešan viš hné. Žetta getur valdiš doša og mįttleysi nišri ķ fęti. Einnig getur veriš um aš ręša sykursżki, bandvefssjśkdóm, vanstarfsemi skjaldkirtils, alnęmi, sżkingu ķ eša viš taugina, vķtamķnskort (einkum B-vķtamķnskort), įhrif eiturefna eša lyfja og illkynja sjśkdóm. Żmsir sjaldgęfir sjśkdómar ķ mištaugakerfi, og žį einkum ķ męnu, geta lżst sér ķ byrjun meš doša sem kemur aftur og aftur. Hér er m.a. um aš ręša męnusigg (MS) og hlišarstrengjahersli (ALS) sem eru hęttulegir og oftast ólęknandi sjśkdómar. Doši sem kemur aftur og aftur og hefur stašiš eins lengi og bréfritari lżsir gefur vissulega tilefni til lęknisrannsóknar til aš fį śr žvķ skoriš um hvaš er aš ręša. Flestar af žeim įstęšum sem koma til greina eru lęknanlegar, a.m.k. aš einhverju marki, og žaš getur einnig létt af talsveršum įhyggjum aš vita hvaš er aš.

 

Eiršarleysi ķ fótleggjum

Spurning: Undanfarin įr hef ég oršiš var viš žreytu, eša eins konar pirring, ķ fótum, žegar ég leggst til svefns. Žetta hefur aukist meš įrunum og nś er svo komiš aš ég sef stundum ekki heilu og hįlfu nęturnar. Žetta lżsir sér žannig aš žegar ég hef legiš ķ rśminu um stund fę ég eins konar taugatitring ķ fęturna, og ęšarnar žrśtna śt. Stundum lagast žetta ef ég legg kalda bakstra į fęturna. Hvaš getur žetta veriš? Hvernig lżsa verkir viš ęšahnśtum sér?

Svar: Eftir lżsingunni aš dęma finnst mér lķklegt aš hér sé um aš ręša sjśkdóm sem į ensku heitir „restless legs syndrome" og kalla mętti eiršarleysi ķ fótleggjum į ķslensku. Žetta gęti veriš vegna blóšrįsartruflana, annaš hvort vegna žrenginga ķ slagęšum eša vegna ęšahnśta en verkir og óžęgindi af slķku eru venjulega mest įberandi viš stöšur eša įreynslu og minnst žegar viškomandi liggur śtaf ķ hvķld. Eiršarleysi ķ fótleggjum hefur stundum veriš kallaš „algengasti sjśkdómur sem žś hefur aldrei heyrt talaš um" og er žeirri įbendingu beint bęši til almennings og lękna. Žessum sjśkdómi var lķklega lżst fyrst įriš 1685 en honum voru gerš rękileg skil 1945 og žį fékk hann žaš nafn sem mest hefur veriš notaš sķšan (restless legs). Žessi sjśkdómur getur hrjįš fólk į öllum aldri, hann er sjaldgęfur mešal barna en veršur algengari eftir žvķ sem fólk eldist og hann er yfirleitt langvarandi. Yngra fólk fęr oft hvķldir inni į milli, nokkrar vikur, mįnuši eša jafnvel nokkur įr, en svo byrjar žetta oftast aftur. Žegar fólk eldist fękkar žessum hvķldum hjį flestum og žęr styttast. Sjśkdómurinn hrjįir jafnt konur sem karla og tališ er aš 2-5% fólks fįi hann. Ķ sumum tilfellum finnst skżring og getur eiršarleysi ķ fótleggjum fylgt jįrnskortsblóšleysi (lagast meš jįrngjöf), skorti į B12-vķtamķni eša fólķnsżru (lagast viš gjöf žessara vķtamķna), mešgöngu (lagast eftir fęšingu), sykursżki og nżrnabilun. Einnig getur eiršarleysi ķ fótleggjum fylgt drykkjusżki, Parkinsons sjśkdómi og jafnvel fleiri sjśkdómum ķ mištaugakerfi. Algengast er aš ekki finnist skżring į sjśkdómnum og žaš form hans er tališ arfgengt. Nįnast ekkert er vitaš um orsakir sjśkdómsins ķ žessum tilvikum og deila menn t.d. um hvort orsakir hans sé aš finna ķ mištaugakerfinu eša utan žess og žį sennilega ķ śttaugakerfinu.
Algengar lżsingar į óžęgindunum eru į žann veg aš žau byrji 5-30 mķnśtum eftir aš viškomandi leggst śtaf, sest inn ķ bķl, kvikmyndahśs eša fyrir framan sjónvarpiš. Óžęgindin eru venjulega į svęšinu frį ökklum upp į miš lęri en žau geta nįš nišur fyrir ökkla og stöku sinnum eru žau einnig ķ handleggjum. Žessu er lżst sem verkjum, óróa, eiršarleysi, pirringi eša óstöšvandi žörf fyrir aš hreyfa fętur og fótleggi. Ein lżsing var žannig aš sjśklinginn langaši mest til aš berja fętur sķna meš hamri og honum fannst hann vera aš ganga af vitinu. Öšrum fannst eins og fótleggir sķnir vęru fullir af išandi ormum. Sumir ganga um gólf heilu og hįlfu nęturnar eins og dżr ķ bśri. Sumum tekst aš sofna eftir nokkra stund en ašrir vaka, jafnvel fram undir morgun. Af žessum lżsingum mį sjį hve erfitt og alvarlegt įstand margra žessara sjśklinga er.
Fyrir utan žau fįu tilvik žar sem tekst aš finna lęknanlega orsök, er žvķ mišur ekki hęgt aš bjóša upp į neina örugga lękningu. Sumir sjśklingar fį bót af žvķ aš taka lyfin levódópa (notaš viš Parkinsons sjśkdómi) eša kódein (verkjalyf) en įrangurinn er ekki sérlega góšur og žessi lyf geta haft slęmar aukaverkanir. Nokkur önnur lyf hafa veriš reynd įn teljandi įrangurs. Ķ Bandarķkjunum hafa veriš stofnuš samtök įhugafólks um žennan sjśkdóm (Restless Legs Syndrome Foundation, Southern California Restless Legs Support Group, o.fl.) og hafa žau į stefnuskrį sinni aš veita sjśklingum stušning og stušla aš rannsóknum į sjśkdómnum. (sjį įfram)

Meira um eiršarleysi ķ fótleggjum
Tvęr konur hafa hringt vegna pistilsins um eiršarleysi ķ fótleggjum. Önnur rįšlagši sykurbindindi frį mišjum degi, sagši žaš hafa breytt miklu hjį sér. Hin sagši lękni hafa įvķsaš į sig lyfinu Madopar (100+25 mg) fyrir įri sķšan, hśn tekur 1-2 hylki fyrir svefninn og hefur ekki fundiš fyrir žessu sķšan, en hśn var mjög slęm meš tilheyrandi nęturvökum, göngu um gólf, köldum fótaböšum o.ž.h. Hśn segist hafa lįtiš žjįningasystkini sķn vita, og öllum hafi reynst lyfiš vel.
Svar: Ef einfalt rįš eins og sykurbindindi hjįlpar žį er žaš frįbęrt, ég hef ekki heyrt um žaš įšur og legg til aš sem flestir prófi žaš. Ķ pistlinum var sagt frį žvķ aš lyfiš levódópa, sem er notaš viš Parkinsonsveiki, hjįlpaši einstaka sinnum. Madopar er lyf viš Parkinsonsveiki og inniheldur m.a. levódópa. Skammturinn sem nefndur er hér aš ofan er lķtill og ekki lķklegur til aš valda alvarlegum aukaverkunum. Ķ rannsóknum sem geršar hafa veriš hjįlpar žetta lyf einungis ķ einstaka tilfellum en fyrir žį sem eru illa haldnir getur veriš žess virši aš prófa. (sjį įfram)

Enn um eiršarleysi ķ fótum
Kona hringdi og sagši aš žaš sem hefši reynst sér best vęri aš bera mentólspritt į fęturna įšur en hśn fer aš sofa. Hśn kvašst hafa reynt alls kyns smyrsl og krem en ekkert hefši dugaš nema žetta mentólspritt. Žaš kęldi nišur fęturna.
Konan sagši aš systir sķn og mašur hennar hefšu einnig veriš haldin žessum kvilla en eftir aš žau fóru aš taka E-vķtamķn reglulega, hurfu einkennin. Svo högušu atvikin žvķ žannig aš žau hęttu aš taka E-vķtamķn ķ viku og žį komu einkennin óšara aftur. Konan bętti žvķ viš aš E-vķtamķnkśr hefši ekki dugaš į sig.
Svar: Ekkert ķ žessum žįttum hefur vakiš jafn mikla athygli og umfjöllun um eiršarleysi ķ fótleggjum. Hér koma tvö rįš frį lesendum sem ég hef ekki heyrt um įšur, aš bera mentólspritt į fęturna eša aš taka E-vķtamķn reglulega. Ekki eru nefndir skammtar af E-vķtamķni en žaš er ekki įstęša til aš męla meš stęrri skammti en 200-300 mg į dag. Nżlega var birt bréf frį konu sem gagnašist vel sykurbindindi frį mišjum degi og annarri sem tók meš góšum įrangri levódópa (Madopar) sem er lyf viš Parkinsonsveiki. Vitaš er aš žaš er mjög einstaklingsbundiš hvaš kann aš hjįlpa hverjum og einum og žess vegna veršur fólk aš prófa sig įfram. Fleiri įbendingar eru vel žegnar og verša žęr birtar jafnóšum.

 

Parkinsonsveiki

Spurning: Af hverju fęr fólk Parkinsonsveiki? Er žaš samfara öšrum sjśkdómum eša vantar lķkamann einhver efni, eša er žaš hįš hormónastarfsemi lķkamans? Er Parkinsonsveiki lęknanleg eša eru til einhver lyf sem geta haldiš henni ķ skefjum?

Svar: Parkinsonsveiki (einnig nefnd Parkinsons-sjśkdómur eša lamariša) er kennd viš enska lękninn James Parkinson sem lżsti veikinni fyrstur manna įriš 1817. Parkinsonsveiki er hrörnunarsjśkdómur ķ mištaugakerfi sem leggst ašallega į žęr taugafrumur ķ heilanum sem stjórna hreyfingum. Žessar taugafrumur mynda taugabošefniš dópamķn sem flytur boš frį einni taugafrumu til annarrar. Ķ Parkinsonsveiki minnkar hęfileiki žessara frumna til aš mynda dópamķn og žaš bitnar į żmsum hreyfingum eins og gangi, handahreyfingum og svipbrigšum. Orsakir Parkinsonsveiki eru óžekktar en svipuš einkenni geta komiš sem aukaverkanir sumra gešlyfja, eftir heilabólgu, höfušįverka, heilablęšingu, viš koloxķšeitrun eša heilaęxli. Einkenni sjśkdómsins koma hęgt og sķgandi į mörgum įrum og fyrstu einkennin eru oft žau aš viškomandi dregur ašeins annan fótinn viš gang, er stiršur ķ śtlimum eša hefur vęgan handskjįlfta. Žegar sjśkdómurinn versnar eru einkennin oft mjög dęmigerš fyrir Parkinsonsveiki en žar er um aš ręša svipbrigšalaust andlit, augnlokum er sjaldan deplaš, munnur er oft svolķtiš opinn og munnvatnsmyndun aukin, śtlimir eru stķfir og sjśklingurinn stendur įlśtur, margir eiga erfitt meš gang og ganga meš stuttum óöruggum skrefum og sumir hafa handskjįlfta. Skjįlfti versnar viš spennu og žreytu en hverfur ķ svefni. Sérstakt form af handskjįlfta viš Parkinsonsveiki er aš žumli og vķsifingri er stöšugt nuddaš saman. Žaš sem umfram allt einkennir sjśklinga meš Parkinsonsveiki er frosiš, svipbrigšalaust andlit og fįtęklegar hreyfingar.
Parkinsonsveiki getur komiš į öllum aldri en byrjar sjaldan fyrir fertugt og mešalaldur žegar fólk veikist er talinn vera um 60 įr. Tališ er aš um 1% fólks 65 įra og eldri séu meš Parkinsonsveiki žannig aš žetta er ekki sjaldgęfur sjśkdómur. Venjulega koma sjśkdómseinkennin hęgt og sķgandi į mörgum įrum, eins og įšur sagši, og žaš er mjög misjafnt hve alvarlegur sjśkdómurinn veršur. Sumir fį einungis tiltölulega vęg einkenni sem ekki hį žeim mikiš, en ašrir (mikill minnihluti) verša aš lokum alvarlega veikir og deyja af afleišingum sjśkdómsins. Parkinsonsveiki hefur žó alltaf tilhneigingu til aš versna jafnt og žétt og engin mešferš er žekkt sem getur stöšvaš žróun sjśkdómsins. Žeir sem veikjast geta žó įtt framundan fjöldamörg góš įr įšur en sjśkdómurinn fer aš hį žeim aš nokkru marki. Margir sjśklingar meš Parkinsonsveiki verša žunglyndir og žurfa mešferš viš žvķ. Žar aš auki žjįist um žrišjungur sjśklinganna aš lokum af mismikilli andlegri hrörnun.
Į mešan einkenni sjśkdómsins eru žaš vęg aš žau trufla ekki dagleg störf fólks, er ekki įstęša til aš gefa neina mešferš. Mjög mikilvęgt er aš lifa heilsusamlegu lķfi og stunda hęfilega lķkamsžjįlfun. Sumir žurfa aš hvķla sig einhvern tķma dagsins og naušsynlegt er aš foršast žreytu og streitu vegna žess aš slķkt gerir einkenni veikinnar verri. Sjśklingarnir žurfa oft andlegan stušning og uppörvun žannig aš fjölskylda, vinir og vinnufélagar geta hjįlpaš mikiš. Flestir žurfa aš lokum į mešferš aš halda og mišar lyfjamešferš aš žvķ aš aušvelda gang og ašrar hreyfingar og losa sjśklinginn viš skjįlfta. Til eru nokkur lyf sem geta hjįlpaš mikiš meš žvķ aš auka framboš taugabošefnisins dópamķns ķ heilanum (einkum levódópa) og nokkur önnur lyf geta gert gagn į annan hįtt. Engin lyf eru įn aukaverkana og žessi lyf geta valdiš ósjįlfrįšum hreyfingum, ógleši, svima og fleiru. Fylgjast žarf vel meš sjśklingunum og oft žarf aš prófa mismunandi lyf og breyta skömmtum eftir gangi sjśkdómsins. Geršar hafa veriš tilraunir meš żmis konar skuršašgeršir gegn einkennum sjśkdómsins og stundum tekst t.d. aš minnka skjįlfta meš heilaašgerš. Einnig hafa veriš geršar tilraunir meš aš flytja bita śr nżrnahettumerg į įkvešna staši ķ heilanum. Vegna mikilla rannsókna į žessu sviši mį gera rįš fyrir talsveršum framförum į nęstu įrum, bęši varšandi lyfjamešferš og skuršašgeršir.

 

Sķžreyta

Spurning: Undanfarnar vikur hef ég veriš afskaplega slappur og haft viss einkenni flensu, s.s. beinverki, įn žess aš hafa hita. Gęti žetta veriš svokölluš sķžreyta? Hvernig lżsir hśn sér?

Svar: Sķžreyta er frekar óljós sjśkdómsmynd sem hefur vakiš töluverša athygli į undanförnum įrum. Um orsakir žessa sjśkdóms er ekkert vitaš meš vissu, allar tilraunir til aš finna skżringu hafa misheppnast. Aš żmsu leyti minna einkennin į sżkingu en eftir višamiklar rannsóknir į fjölda sjśklinga veršur aš telja nokkuš öruggt aš hvorki sé um aš ręša sżkingu af völdum veira né sveppa. Helstu einkennin eru stöšug žreyta sem byrjar nokkuš skyndilega og stendur vikum eša mįnušum saman, hitavella (allt aš 38,5°), mikil svitamyndun, sęrindi ķ hįlsi, stękkašir og aumir eitlar, verkir ķ vöšvum eša beinum, höfušverkur, lišverkir og svefntruflanir. Margir žessara sjśklinga fara snemma aš sofa og vakna seint en eru žó žreyttir. Ekki žurfa öll žessi einkenni aš vera til stašar hjį sama sjśklingi. Stundum kemur sķžreyta ķ kjölfar flensu, lungnabólgu eša annarrar sżkingar en žaš er ekki nęrri žvķ alltaf. Sumir hafa tališ sķžreytu stafa af sjśkdómi ķ mištaugakerfi eša aš sjśkdómurinn sé ašallega af sįlręnum toga. Svo mikiš er vķst aš margir sjśklingar meš sķžreytu eru žunglyndir en flest bendir til aš žaš sé afleišing af žessu slęma lķkamlega įstandi. Sjśklingar meš sķžreytu žurfa oft į uppörvun aš halda og aš fólk ķ umhverfi žeirra višurkenni aš um sjśkdóm sé aš ręša. Venjulega er best aš beita lķkamlegri žjįlfun, fara rólega af staš en auka žjįlfunina hęgt og hęgt. Flestir fį bata eftir einhverjar vikur eša mįnuši en ķ einstaka tilfellum varir žetta įstand ķ meira en įr.

 

Svimi

Spurning: Hver er įstęšan ef mašur žjįist hvern dag af svima?

Svar: Įstęšur fyrir svima eru fjölmargar og er fyllilega įstęša fyrir bréfritara aš fara til lęknis og fį śr žvķ skoriš hver įstęšan er. Svimi getur einkum stafaš af eftirfarandi: (1) Frį eyrum, einkum vegna sjśkdóma ķ innra eyra eša mišeyra; (2) vegna eiturefna eša lyfja, sem dęmi mį nefna įfengi og sżklalyfiš streptómycķn; (3) af sįlręnum toga; (4) įhrif frį umhverfinu, t.d. sjóveiki; (5) vegna sjśkdóma ķ augum; (6) vegna blóšrįsartruflana ķ mištaugakerfi; (7) vegna taugasjśkdóma, t.d. MS sjśkdómsins; (8) vegna ęxlis ķ heila eša viš heyrnartaug; (9) vegna blóšsjśkdóma, t.d. hvķtblęšis. Eins og sést af upptalningunni geta įstęšur fyrir svima veriš margvķslegar, bęši meinlausar og alvarlegar og einnig mį geta žess aš heyrnartapi fylgir oft svimi. Žó aš fólk fįi vęgan svima ķ nokkra daga eša vikur er ekki įstęša til aš hafa af žvķ įhyggjur en ef sviminn stendur lengi eša er mikill er rįšlegt aš fara til lęknis.

 

Taugakippir

Spurning: Ég hef fundiš fyrir miklum taugakippum ķ lķkamanum, ašallega ķ śtlimum. Žetta gerist einkum ķ hvķld, rétt fyrir svefn. Hvaš veldur žessu og hvaš er til bóta?

Svar: Žaš er alveg ešlilegt aš fólk fįi fįeina kippi ķ lķkamann žegar žaš er aš sofna, og ekkert viš žvķ aš gera. Ef mikil brögš eru aš žessu gęti veriš um aš ręša sjśkdóm sem į ensku heitir „restless legs syndrome" og kalla mętti eiršarleysi ķ fótleggjum į ķslensku. Eiršarleysi ķ fótleggjum hefur stundum veriš kallaš „algengasti sjśkdómur sem žś hefur aldrei heyrt talaš um" og er žeirri įbendingu beint bęši til almennings og lękna. Žessum sjśkdómi var lķklega lżst fyrst įriš 1685 en honum voru gerš rękileg skil 1945 og žį fékk hann žaš nafn sem mest hefur veriš notaš sķšan (restless legs). Žessi sjśkdómur getur hrjįš fólk į öllum aldri, hann er sjaldgęfur mešal barna en veršur algengari eftir žvķ sem fólk eldist og hann er yfirleitt langvarandi. Yngra fólk fęr oft hvķldir inni į milli, nokkrar vikur, mįnuši eša jafnvel nokkur įr, en svo byrjar žetta oftast aftur. Žegar fólk eldist fękkar žessum hvķldum hjį flestum og žęr styttast. Sjśkdómurinn hrjįir jafnt konur sem karla og tališ er aš 2-5% fólks fįi hann. Ķ sumum tilfellum finnst skżring og getur eiršarleysi ķ fótleggjum fylgt jįrnskortsblóšleysi (lagast meš jįrngjöf), skorti į B12-vķtamķni eša fólķnsżru (lagast viš gjöf žessara vķtamķna), mešgöngu (lagast eftir fęšingu), sykursżki og nżrnabilun. Einnig getur eiršarleysi ķ fótleggjum fylgt drykkjusżki, Parkinsonsveiki og jafnvel fleiri sjśkdómum ķ mištaugakerfi. Algengast er aš ekki finnist skżring į sjśkdómnum og žaš form hans er tališ arfgengt. Nįnast ekkert er vitaš um orsakir sjśkdómsins ķ žessum tilvikum og deila menn t.d. um hvort orsakir hans sé aš finna ķ mištaugakerfinu eša utan žess og žį sennilega ķ śttaugakerfinu.
Algengar lżsingar į óžęgindunum eru į žann veg aš žau byrji 5-30 mķnśtum eftir aš viškomandi leggst śtaf, sest inn ķ bķl, kvikmyndahśs eša fyrir framan sjónvarpiš. Óžęgindin eru venjulega į svęšinu frį ökklum upp į miš lęri en žau geta nįš nišur fyrir ökkla og stöku sinnum eru žau einnig ķ handleggjum. Žessu er lżst sem verkjum, óróa, eiršarleysi, pirringi eša óstöšvandi žörf fyrir aš hreyfa fętur og fótleggi. Ein lżsing var žannig aš sjśklinginn langaši mest til aš berja fętur sķna meš hamri og honum fannst hann vera aš ganga af vitinu. Öšrum fannst eins og fótleggir sķnir vęru fullir af išandi ormum. Sumir ganga um gólf heilu og hįlfu nęturnar eins og dżr ķ bśri. Sumum tekst aš sofna eftir nokkra stund en ašrir vaka, jafnvel fram undir morgun. Af žessum lżsingum mį sjį hve erfitt og alvarlegt įstand margra žessara sjśklinga er.
Fyrir utan žau fįu tilvik žar sem tekst aš finna lęknanlega orsök, er žvķ mišur ekki hęgt aš bjóša upp į neina örugga lękningu. Sumir sjśklingar fį bót af žvķ aš taka lyfin levódópa (notaš viš Parkinsonsveiki) eša kódein (verkjalyf) en įrangurinn er ekki sérlega góšur og žessi lyf geta haft slęmar aukaverkanir. Nokkur önnur lyf hafa veriš reynd įn teljandi įrangurs. Ķ Bandarķkjunum hafa veriš stofnuš samtök įhugafólks um žennan sjśkdóm (Restless Legs Syndrome Foundation, Southern California Restless Legs Support Group, o.fl.) og hafa žau į stefnuskrį sinni aš veita sjśklingum stušning og stušla aš rannsóknum į sjśkdómnum.
Ekki er vķst aš žaš sé žetta sem er aš angra bréfritara og vęri réttast fyrir hann aš fara til lęknis og ręša mįlin viš hann.

 

Verkur ķ handlegg

Spurning: Ég vakna išulega sķšla nętur meš sįran verk ķ framhandlegg og dofa ķ hendi, jafnvel nįladofa. Verš ég žį aš nudda mig rękilega og hreyfa til aš losna viš sįrsaukann. Oftast velti ég mér sķšan į hina hlišina og sofna - en vakna stundum aftur meš sams konar óžęgindi ķ hinum arminum. Hvaš veldur žessu og hvaš er til rįša?

Svar: Óžęgindin sem lżst er eru nįnast dęmigerš fyrir žau einkenni sem koma viš žrżsting į taugar (taug eša taugastofn er safn af mörgum taugažrįšum). Allir kannast viš žau óžęgindi sem verša ef mašur rekur olnbogann ķ eitthvaš og fęr högg į _vitlausa beiniš" sem er ekki bein heldur taug sem liggur nišur ķ handlegg og hendi. Viš slķkt högg er oft eins og rafstraum leiši nišur ķ hendina og į eftir fylgir oft dofi eša nįladofi. Viš fįum einnig nįladofa viš žrżsting į taugar annar stašar į handleggjum og fótum og ef viš höfum veriš lengi ķ óheppilegri stellingu getur einnig fylgt nįladofanum mįttleysi ķ vöšvum. Öll žessi óžęgindi hverfa sķšan į örfįum mķnśtum eftir aš breytt hefur veriš um stellingu og hęgt er aš flżta fyrir žvķ meš žvķ aš hreyfa og nudda viškomandi śtlim. Žaš sem gerist er aš viš žrżsting hętta taugarnar aš geta flutt taugaboš og sé um skyntaugar aš ręša fęr mašur dofa eša nįladofa en ef hreyfitaugar eiga ķ hlut verša viškomandi vöšvar mįttlausir. Flestir taugastofnar į śtlimum eru blandašir og innihalda bęši skyntaugar og hreyfitaugar.

Žaš sem veldur bréfritara aš öllum lķkindum vandręšum er aš hann sefur ķ óheppilegum stellingum žannig aš taugar į handleggjum lenda ķ klemmu. Bréfritari gęti prófaš aš sofa meš kodda eša samanbrotiš teppi undir handleggnum til aš svefnstellingar og įlag į lķkamann breytist; einnig gęti hann leitaš rįša hjį sjśkražjįlfara.

 

 

Andlitslömun

Spurning: Fyrir tępum žremur mįnušum varš ég mįttlaus ķ andliti, frį auga og nišur ķ munnvik hęgra megin. Ég fékk svipuš einkenni įriš 1992 en lagašist žį eftir um žaš bil fjóra mįnuši. Spurningin er žvķ žessi: Hvaš veldur žessari andlitslömun og er eitthvaš til rįša?

Svar: Andlitslömun er ekki óalgengt fyrirbęri en ķ flestum tilfellum er orsökin óžekkt. Venjulega kemur žetta skyndilega, byrjar stundum meš verk viš eyraš og lömunin nęr hįmarki į 1-2 dögum. Lömunin getur veriš mismikil, frį žvķ aš vera dįlķtiš mįttleysi og upp ķ algera lömun. Śtbreišslan er einnig mismikil og ķ versta falli er truflun į munnvatnsmyndun, bragšskyni og tįramyndun og ef lömunin nęr til smįvöšvanna ķ mišeyra getur heyrn oršiš óešlilega mikil. Ekki er um aš ręša truflun į snerti eša sįrsaukaskyni žó aš sumum finnist andlitiš vera žungt og dofiš. Viškomandi helmingur andlitsins veršur flatur og svipbrigšalaus, munnvikiš lafir og erfitt eša ómögulegt getur veriš aš loka auganu. Minnkuš tįramyndun og erfišleikar aš loka auganu geta skapaš hęttu į žornun hornhimnu sem mundi skaša augaš og žarf stundum aš nota gerfitįr og lķma augaš aftur į nóttunni. Allt žetta stafar af truflun į starfsemi andlitstaugarinnar sem kemur frį mištaugakerfinu, gengur ķ gegnum gagnaugabeiniš og dreifist sķšan til vöšva og kirtla. Eins og įšur sagši er žessi sjśkdómur ķ tauginni ķ flestum tilfellum af óžekktri orsök. Stungiš hefur veriš upp į veirusżkingu (t.d. meš herpesveiru) eša truflun į ónęmiskerfinu, en ekkert slķkt hefur veriš sannaš. Einstaka sinnum er žó um aš ręša žekkta įstęšu og mį žar helst nefna brot į gagnaugabeini, sżkingu (mišeyrnasżkingu, hettusótt, heilahimnubólgu o.fl.), ęxli, sykursżki, vanstarfsemi skjaldkirtils eša alnęmi. Sumir telja aš andlitslömun geti stafaš af kulda og trekk. Sumt af žessu getur žurft aš śtiloka eša lękna og er žvķ naušsynlegt aš fara til lęknis strax og vart veršur viš andlitslömun. Ef um mįttleysi en ekki algera lömun er aš ręša, lagast žetta nęr alltaf į nokkrum vikum eša mįnušum. Žegar um algera lömun er aš ręša eru horfurnar ekki alveg eins góšar. Hįr aldur, óešlilega mikil heyrn og mikill verkur ķ upphafi gera horfurnar einnig verri. Eina lyfjamešferšin sem hugsanlega hjįlpar er aš gefa steratöflur (s.k. barksterar) ķ stuttan tķma, en ekki hefur veriš sżnt fram į aš slķk mešferš geri alltaf gagn. Sjśkražjįlfun getur hjįlpaš til aš hindra stķfnun og rżrnun į vöšvum ķ andliti og getur bętt lķšanina į mešan lömunin stendur yfir. Um 10% allra sem fį andlitslömun nį ekki fullum bata og fį mismikla varanlega lömun ķ andliti. Ķ slķkum tilvikum kemur til greina aš gera skuršašgerš, meta žarf hverju sinni hvaš er vęnlegast aš gera, en oft er hęgt aš nį einhverjum bata meš žvķ aš tengja saman taugar.

 

 

Ósjįlfrįšir kippir

Spurning: Ég hef aš undanförnu fundiš fyrir ósjįlfrįšum kippum ķ munnvikum og fingrum og auk žess stundum pirringi ķ fótunum. Žess ber aš geta aš ég tek reglulega žunglyndislyf samkvęmt lęknisrįši, en žessi lyf eru m.a. Cipramil, Litarex og Sinquan. Er hugsanlega eitthvaš samband į milli žessarar lyfjainntöku og žessara ósjįlfrįšu kippa ķ munni, fingrum og fótum?

Svar: Żmis lyf geta valdiš ósjįlfrįšum hreyfingum en žessi lżsing er ekki dęmigerš fyrir neitt sérstakt lyf. Lyfin sem nefnd eru ķ bréfinu eru öll notuš viš žunglyndi og eru žekkt aš žvķ aš geta valdiš fķngeršum handskjįlfta eša jafnvel ósamhęfingu ķ hreyfingum en ekki ósjįlfrįšum kippum eins og bréfritari lżsir. Sumar aukaverkanir lyfja eru hins vegar svo sjaldgęfar aš žęr hafa aldrei komist į blaš og žess vegna er erfitt aš fullyrša aš ekki geti veriš um aukaverkun lyfs aš ręša žó aš žaš sé afar ósennilegt. Bréfritari ętti aš snśa sér til žess lęknis sem sér um žunglyndismešferšina og ręša mįliš viš hann.
Ósjįlfrįšar hreyfingar fylgja żmsum sjśkdómum ķ taugakerfi og innkirtlum. Žęr geta veriš meš żmsu móti, taktfastar eša óreglulegar. Taktfastar hreyfingar eru t.d. skjįlfti sem getur veriš grófur eša fķngeršur og óreglulegar hreyfingar eru t.d. óreglulegir kippir (į ensku tics) eša kękir. Hvķldarskjįlfti er skjįlfti, t.d. ķ höndum, sem er mest įberandi ķ hvķld en minnkar viš starf. Žannig skjįlfti kemur fyrir ķ Parkinsonsveiki og getur einnig komiš sem aukaverkun af sterkum gešlyfjum (sefandi lyfjum) sem notuš eru viš gešveiki eša sturlun (psychosis). Stöšuskjįlfti er mest įberandi ef śtlim er haldiš stöšugum ķ einhverri stellingu en minnkar ķ hvķld. Stöšuskjįlfti kemur m.a. fyrir viš streitu og ofstarfsemi skjaldkirtils. Žrišja tegund skjįlfta er starfsskjįlfti sem er mest įberandi viš hreyfingar en hverfur venjulega ķ hvķld eša kyrrstöšu. Žannig skjįlfti er oft merki um sjśkdóm eša skemmd ķ litlaheila. Żmsar fleiri geršir eru til af ósjįlfrįšum hreyfingum eins og žęr sem verša viš Tourettes heilkenni (kippir, kękir, grettur, hljóš) og Huntingtonsveiki (hreyfingar sem stundum lķkjast dansi). Sefandi lyf geta valdiš einkennum sem lķkjast Tourettes heilkenni eša Huntingtonsveiki og einnig óreglulegum hreyfingum eins og t.d. augnlokakrampa eša skyndilegum handasveiflum. Allar slķkar aukaverkanir sefandi lyfja hverfa tiltölulega fljótt ef skammtar eru minnkašir eša hętt er aš gefa lyfiš. Enn er ótalin sś aukaverkun sefandi lyfja sem margir óttast mest en žaš er sķškomin hreyfitruflun (tardive dyskinesia). Hśn er kölluš sķškomin vegna žess aš oftast žarf aš taka viškomandi lyf lengur en ķ 6 mįnuši įšur en einkenni gera vart viš sig. Sķškomin hreyfitruflun getur lżst sér į marga vegu en oft er um aš ręša fettur og grettur ķ andliti og umhverfis munn, śtlimahreyfingar eša augnlokakrampa. Hjį börnum og ungu fólki er žessi aukaverkun sem betur fer mjög sjaldgęf og gengur oftast til baka žegar hętt er aš nota viškomandi lyf. Algengi eykst hins vegar meš aldri og hjį eldra fólki hverfa einkennin išulega ekki žó hętt sé aš nota lyfiš.

 

 

Af hverju kemur sinadrįttur?

 

Spurning: Karlmašur hringdi og hafši žetta aš segja: Aš undanförnu hef ég nokkrum sinnum fengiš heiftarlegan sinadrįtt ķ hęgri fótlegg. Žetta lżsir sér žannig aš kįlfinn veršur grjótharšur og ég get ekki hreyft fótinn į mešan žetta er aš ganga yfir. Af hverju stafar sinadrįttur og er hętta į aš sinarnar slitni ef mašur passar sig ekki į mešan aš köstin ganga yfir? Er eitthvaš hęgt aš gera til aš fyrirbyggja sinadrįtt? Žaš skal tekiš fram aš ég er kyrrsetumašur og stunda hvorki göngur, hlaup eša lķkamsrękt.

Svar: Sinadrįttur er ósjįlfrįšur, kröftugur og sįrsaukafullur samdrįttur ķ einum vöšva eša nokkrum samliggjandi vöšvum. Algengasta įstęša sinadrįttar er óvenjuleg og mikil įreynsla eins og getur oršiš viš ķžróttaiškun, erfiša göngu eša įreynslu ķ starfi. Aušvelt er aš koma ķ veg fyrir sinadrįtt meš žvķ aš stilla įreynslunni ķ hóf eša gera teygjuęfingar aš henni lokinni. Sumar konur eru illa haldnar af sinadrętti į vissu tķmabili mešgöngutķmans. Sinadrįttur, t.d. ķ kįlfavöšvum, getur lķka komiš aš kvöld- eša nęturlagi įn sérstakrar įstęšu. Sinadrįttur af žessu tagi er algengastur ķ kįlfum, lęrum, fótum og höndum en hann er yfirleitt alveg meinlaus og leišir mjög sjaldan til skemmda į vöšvum og enn sjaldnar į sinum. Einstaka sinnum er sinadrįttur svo bagalegur aš grķpa žarf til lyfjagjafa og reynist žį yfirleitt best aš nota kķnķntöflu aš kvöldi. Kķnķn mį žó alls ekki nota į mešgöngu og žó aš flestir žoli žaš vel geta sumir fengiš ofnęmi eša aukaverkanir frį mištaugakerfi og meltingarfęrum.
Stundum er sinadrįttur merki um sjśkdóm og rétt er žvķ aš leita lęknis ef hann er til baga mįnušum saman. Sinadrįttur getur t.d. fylgt Parkinsonsveiki, sykursżki, vanstarfsemi skjaldkirtils, ęšakölkun og żmsum sjśkdómum ķ heila og śttaugakerfi. Žeir sem eru ķ gervinżra eša taka viss krabbameinslyf fį oft sinadrįtt. Żmsar truflanir į blóšsöltum geta stušlaš aš sinadrętti og jafnvel valdiš krömpum og mį žar nefna truflanir į magni natrķums, kalķums, kalsķums og magnesķums ķ blóši. Slķkar truflanir geta t.d. oršiš viš žaš aš tapa miklum vökva eins og viš óhóflega svitnun vegna hita eša įreynslu eša viš mikil uppköst. Til aš hindra slķkt tap į vökva og söltum er mikilvęgt aš reyna hęfilega mikiš į sig, borša fjölbreyttan og hollan mat, drekka nęgjanlega mikiš af vökva og klęša sig rétt mišaš viš ašstęšur. Ķ miklum hita žegar fólk tapar vökva meš svita skiptir miklu aš bęta vökvatapiš upp, ekki bara meš vatni heldur lķka söltum (ölkelduvatn, blandašur įvaxtasafi eša gosdrykkir).

 

 

Streita og öndun

Spurning: Mig langar til aš vita hvernig ég get brugšist viš mjög leišinlegum kvilla sem ég hef, hann lżsir sér meš žvķ aš žegar ég verš ęstur eša stressašur žį er eins og ég fįi ekki nęgt sśrefni og ég verš móšur og andstuttur ég missi lķka einbeitingu sem er mjög slęmt žvķ aš žegar eitthvaš mikiš liggur viš žį žarf ég į allri minni einbeitingu aš halda. Ég er aš vona aš žś getir bent mér į eitthvaš sem ég get fengiš viš žessu.

Svar: Viš ęsing eša streitu veršur aukin virkni eša starfsemi ķ žeim hluta ósjįlfrįša taugakerfisins sem nefnist adrenvirka taugakerfiš. Ósjįlfrįša taugakerfiš heitir svo vegna žess aš viš getum ekki stjórnaš žvķ meš vilja okkar og žaš skiptist ķ tvo meginhluta, kólķnvirka og adrenvirka kerfiš. Śr taugaendunum losna taugabošefni, sem tengjast hinum żmsu frumum lķkamans og hafa įhrif į starfsemi žeirra, acetżlkólķn er bošefniš ķ kólķnvirka kerfinu og noradrenalķn og adrenalķn eru bošefnin ķ adrenvirka kerfinu. Įstand margra lķffęra eins og m.a. augna, hjarta og blóšrįsar, lungna, meltingarfęra og žvagblöšru įkvaršast aš nokkru leyti af jafnvęginu milli kólķnvirka og adrenvirka kerfisins hverju sinni. Žegar viš erum afslöppuš og södd ķ ró og nęši er kólķnvirka kerfiš rķkjandi en viš streituįstand eins og hręšslu eša reiši snżst žetta viš og adrenvirka kerfiš veršur rķkjandi. Žegar lķkaminn er ķ afslöppun veršur virknin ķ kólķnvirka kerfinu yfirgnęfandi og žį žrengjast ljósop augna, hjartslįttur veršur hęgur, öndun veršur grunn og róleg en meltingarfęrin starfa hins vegar į fullu og žvagblašran herpist saman. Viš streitu veršur adrenvirka kerfiš rķkjandi og til višbótar taugabošum streymir adrenalķn śr nżrnahettumerg śt ķ blóšiš og hefur įhrif vķtt og breitt um lķkamann. Žetta hefur žau įhrif aš ljósop augnanna stękka, hjartaš slęr hratt og kröftuglega žannig aš viš fįum hjartslįtt, viš veršum föl vegna minnkašs blóšstreymis ķ hśš, öndun veršur djśp og hröš, hreyfingar minnka ķ meltingarfęrum og žvagblöšru, viš svitnum ķ lófum og iljum og į sķšari hluta mešgöngu slaknar į legvöšvanum. Żmis af žessum įhrifum eru vel žekkt eins og t.d. aš fį įkafan hjartslįtt viš hręšslu eša ašra gešshręringu, hvķtna af reiši og grķpa andann į lofti. Margt af žessu getum viš notfęrt okkur til lękninga og fjölmörg lyf verka meš įhrifum sķnum į ósjįlfrįša taugakerfiš.

Žekkt eru nokkur afbrigšileg višbrögš sem ekki passa viš lżsinguna aš ofan og koma einstaka sinnum fyrir en fręgast žeirra er sennilega aš pissa ķ buxurnar af hręšslu. Annaš afbrigšilegt višbragš er žaš sem bréfritari lżsir, aš verša móšur og andstuttur viš streitu en žį er ešlilegra aš öndun verši djśp og hröš. Afleišing af žessari truflun į öndun er sķšan vęntanlega aš missa einbeitingu. Langbesta rįšiš sem hęgt er aš gefa er aš foršast ęsing og streitu eftir fremsta megni, nį betri tökum į lķfi sķnu og losna žannig viš žessi óžęgindi. Ef žaš gengur ekki mętti reyna slökunarleikfimi, jóga eša annaš slķkt til aš sjį hvort žaš hjįlpar. Ef allt annaš bregst mętti hugsa sér lyfjamešferš en įstandiš yrši aš vera alvarlegt įšur en slķkt vęri réttlętanlegt vegna hęttu į aukaverkunum.

 

Af hverju stafar dofi?

Spurning: Ég hef ķ nokkra mįnuši fundiš fyrir doša eša dofa ķ iljunum. Hér er ekki um nįladofa aš ręša. Ég finn ekki fyrir žessu žegar ég geng en verš vör viš žennan dofa ķ kyrrstöšu. Hvaš getur žetta veriš?

Svar: Dofi getur įtt sér mjög margar og margvķslegar orsakir, sumar meinlausar en ašrar hęttulegar. Skyntaugar senda višstöšulaust boš frį hśšinni til heilans en venjulega erum viš lķtiš mešvituš um bošin. Ef truflun veršur į žessum bošum, sem getur veriš einhvers konar verkur eša dofi, getur žaš tekiš alla athygli okkar. Truflunum į hśšskyni mį skipta ķ tvo flokka, aukin taugaboš eša brottfall taugaboša. Aukin taugaboš geta lżst sér į żmsa vegu: kitlandi, stingandi, nįladofi, band, skot eša elding, verkur, skerandi, togandi, žvingandi, brennandi eša rķfandi. Žessi lżsandi orš eru oft notuš af sjśklingunum sem upplifa žessar tilfinningar sem stundum eru sįrsaukafullar og stundum ekki. Brottfall taugaboša frį hśšinni lżsir sér sem minnkaš hśšskyn og žegar žessi minnkun hefur nįš vissu marki upplifum viš žaš sem dofa. Męlingar gefa til kynna aš žegar hśšskyn hefur minnkaš um helming förum viš aš upplifa žaš sem dofa en žetta er bęši einstaklingsbundiš og einnig hįš žvķ hve hratt hśšskyniš minnkar. Hśšskyn er af nokkrum geršum og mį žar helst nefna snertiskyn, sįrsaukaskyn og hitaskyn. Brottfall hśšskyns getur takmarkast viš sumar žessara gerša eša aš žęr minnka mishratt. Žetta getur skipt mįli fyrir sjśkdómsgreiningu og hęgt er aš prófa mismunandi geršir hśšskyns; snertiskyn mį prófa meš léttri snertingu, sįrsaukaskyn meš nįl og hitaskyn meš snertingu meš żmist heitum eša köldum hlut. Brottfall hśšskyns getur stafaš af truflun ķ starfsemi śttauga sem flytja bošin frį hśšinni til męnu eša heila og žaš getur lķka stafaš af truflun ķ starfsemi mištaugakerfisins (męnu eša heila).

Dofi ķ fótum eša iljum getur įtt sér fjölmargar orsakir. Ef sinabreišur ķ fęti eša ökkla žrengja aš taugunum getur žaš valdiš dofa sem venjulega er verstur viš gang. Żmsir hrörnunarsjśkdómar ķ męnu, m.a. heila- og męnusigg (MS), geta lżst sér ķ upphafi meš dofa og ķ um fjóršungi sjśklinga meš MS eru fyrstu einkennin dofi. Skortur į B12-vķtamķni, sem venjulega stafar af žvķ aš sjśklingurinn hęttir aš geta nżtt sér vķtamķniš śr fęšunni, lżsir sér meš blóšleysi og taugaskemmdum sem oft koma fram sem dofi. Ef tekiš er of mikiš af B6-vķtamķni (pżridoxķni), geta oršiš taugaskemmdir sem m.a. lżsa sér meš dofa. Vitaš er aš žetta getur gerst viš langvarandi töku 100 mg į dag eša žar yfir en sumir gętu veriš viškvęmari fyrir žessu vķtamķni og fengiš eiturverkanir eftir lęgri skammta. Sumir veirusjśkdómar geta valdiš dofa en yfirleitt eru önnur einkenni meira įberandi. Žegar sykursżki hefur stašiš lengi geta oršiš taugaskemmdir sem m.a. lżsa sér meš dofa. Langvarandi ofneysla įfengis getur leitt til taugaskemmda og rannsóknir sżna aš 5-15% įfengissjśklinga fį slķkar skemmdir en eitt af einkennum žeirra er dofi. Sķšast en ekki sķst er fjöldinn allur af lyfjum (m.a. sum lyf viš mķgreni og sum sżklalyf) sem geta haft dofa sem aukaverkun og dofinn getur komiš fram į żmsum stöšum lķkamans. Žessi upptalning hinna żmsu orsaka dofa er alls ekki tęmandi.

Sį sem er meš dofa vikum eša mįnušum saman ętti aš leita lęknis og vil ég rįšleggja bréfritara aš gera žaš.